МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Баянхонгор аймаг дахь Сум дундын анхан шатны шүүхийн эрүүгийн шүүх хуралдааныг Ерөнхий шүүгч Д.Батцэнгэл даргалж, 

Улсын яллагч: Б.Байгаль,

Нарийн бичгийн дарга: Х.Цэрэнлхам,

Шүүгдэгч: *******, түүний өмгөөлөгч Б.Соронзонболд,

Шүүгдэгч хуулийн этгээд: “******* ******* *******” ЗБН, түүний өмгөөлөгч Б.Соронзонболд,

Шүүгдэгч: Ц.*******,  түүний өмгөөлөгч Д.Уранчимэг нарыг оролцуулан тус шүүхийн эрүүгийн шүүх хуралдааны танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаанаар Баянхонгор аймгийн Прокурорын газрын хяналтын прокурор Б.Байгалиас Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 1, 3-т зааснаар яллах дүгнэлт үйлдэж ирүүлсэн 23020050053 дугаартай эрүүгийн хэргийг 2024 оны дугаар сарын -ны өдөр хүлээн авч хянан хэлэлцэв.

Шүүгдэгч нарын биеийн байцаалт:

1. Шүүгдэгч, Монгол Улсын иргэн, ******* овогт гийн /РД: ВИ781915/,

2. Шүүгдэгч, Монгол Улсын иргэн, ******* овогт *******ийн ******* /РД:ВЙ730228/,

3. Шүүгдэгч, Хуулийн этгээд, “******* ******* *******” зохион байгуулалтай нөхөрлөл,

Холбогдсон хэргийн талаар:

Шүүгдэгч ******* нь Ц.*******тэй бүлэглэн Сансанаар Аривжих Баялаг” ЗБН-ийн нэрийн өмнөөс түүний ашиг сонирхлын үүднээс Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг т гэх газар байх 1. , , 2. , , 3. , ., , . гэх солбицол бүхий газар дээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалт, ашиглалт явуулах зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ийн 2.3.4 дэх хэсэгт “бичил уурхайн мэргэжлийн холбооны зохион байгуулсан бичил уурхайн эрх зүйн зохицуулалт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн болон бичил уурхайгаар олборлох бүтээгдэхүүний гарал үүслийг тодорхойлох сургалтад хамрагдан гэрчилгээ авсан” гэж, 2.5 дахь хэсэгт “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна” гэж, 3.2. дахь хэсэгт “бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахын өмнө Бичил уурхайн нөхөн сэргээлтийн аргачлалын дагуу боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах барьцаа хөрөнгийг тухайн сумын нөхөн сэргээлтийн дундын дансанд байршуулах” гэж заасны дагуу аваагүй атлаа 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгслээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулж, 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэмт хэргийг зохион байгуулж, гүйцэтгэсэн,

Шүүгдэгч Ц.******* нь *******тэй бүлэглэн Сансанаар Аривжих Баялаг” ЗБН-ийн нэрийн өмнөөс түүний ашиг сонирхлын үүднээс Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг т гэх газар байх 1. , ,   2. , ,           3. , ., , . гэх солбицол бүхий газар дээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалт, ашиглалт явуулах зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ийн 2.3.4 дэх хэсэгт “бичил уурхайн мэргэжлийн холбооны зохион байгуулсан бичил уурхайн эрх зүйн зохицуулалт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн болон бичил уурхайгаар олборлох бүтээгдэхүүний гарал үүслийг тодорхойлох сургалтад хамрагдан гэрчилгээ авсан” гэж, 2.5 дахь хэсэгт “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна” гэж, 3.2. дахь хэсэгт “бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахын өмнө Бичил уурхайн нөхөн сэргээлтийн аргачлалын дагуу боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах барьцаа хөрөнгийг тухайн сумын нөхөн сэргээлтийн дундын дансанд байршуулах” гэж заасны дагуу аваагүй атлаа 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгслээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулж, 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэмт хэргийг гүйцэтгэсэн,

38844 регистрийн дугаартай “Сансанаар аривжих *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөл нь өөрийн нэрийн өмнөөс өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг т гэх газар байх 1. , ,            2. , ,     3. , ., , гэх солбицол бүхий газар дээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалт, ашиглалт явуулах зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ийн 2.3.4 дэх хэсэгт “бичил уурхай мэргэжлийн холбооны зохион байгуулсан бичил уурхайн эрх зүйн зохицуулалт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн болон бичил уурхайгаар олборлох бүтээгдэхүүний гарал үүслийг тодорхойлох сургалтад хамрагдан гэрчилгээ авсан” гэж, 2.5 дахь хэсэгт “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна” гэж, 3.2. дахь хэсэгт “бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахын өмнө Бичил уурхайн нөхөн сэргээлтийн аргачлалын дагуу боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах барьцаа хөрөнгийг тухайн сумын нөхөн сэргээлтийн дундын дансанд байршуулах” гэж заасны дагуу аваагүй атлаа 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгслээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулж, 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэх гэмт хэргийг үйлдсэн гэмт хэрэгт холбогджээ.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

Талуудын хүсэлтээр хэрэгт авагдсан яллах болон цагаатгах талын нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бүрэн бодитойгоор шинжлэн судалж,  хэргийг шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцэв. Үүнд:

1. Шүүгдэгч *******гийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.. Манай сумын засаг даргаас сумын нөхөрлөлүүдтэй гэрээ байгуулж ашигт малтмал олборлуулах зөвшөөрөл олгож байгаа гэж дуулсан. Ингээд би өөрийн ******* ******* ******* ЗБН нөхөрлөлөөр гэрээ байгуулахаар болж хамтран ажиллах хүн болох Ц.*******тэй холбогдсон. ******* нь техник хэрэгсэлтэй байсан. 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдөр сумын засаг дарга тэй ашигт малтмал олборлох зорилгоор гэрээ байгуулсан. Тэгээд би 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдөр гэрээ байгуулчихлаа гэж *******тэй яриад засаг даргатай байгуулсан гэрээг өгсөн. Ингээд би өөрийн ногоо хураах ажилдаа явсан ба Ц.******* ашигт малтмал олборлох болсон. Би дараа сумын т гэх газарт байсныг мэдсэн. Намайг очиход гаас ирчихсэн ажиллуулахаа больчихсон гээд байж байсан. Би гэрээ байгуулахдаа хамт ажиллана гэж гэрээ байгуулсан боловч ногоо тарих ажилтай байсан болохоор хамтарч ажиллаж чадаагүй. Би ашигт малтмал олборлохоор ажиллаж байхад ямар хүмүүс байсныг мэдэхгүй байна. Бүгдийг нь Ц.******* мэдэж байгаа.

Би газрын хэвлийд халдсан гэх газарт зөвшөөрөлтэй газар хийсэн үү үгүй юу гэдгийг нь мэдэхгүй байна. Ц.******* энийг мэдэж байгаа. Би анх Нөхөрлөлөөрөө гэрээ байгуулж зөвшөөрөл авахдаа т гэх газарт авсан байсан. Талбайн дугаарыг нь одоо санахгүй байна. Ц.******* бид хоёр хамтран ажиллах гэрээ байгуулаагүй. Ц.******* нь манай нөхөрлөлтэй ямар нэг хамаарал байхгүй. Би *******тэй амаар ярьж тохиролцоод ашигт малтмал олборлохоор болсон.....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 4-5 /,

2. Шүүгдэгч *******гийн мөрдөн байцаалтын шатанд гэрчээр өгсөн:.. Газар тариалан, гутал үйлдвэрлэх, засварлах чиглэлээр 20 онд байгуулагдсан санагдаж байна. Одоо 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй. 2022 оны дугаар сараас өмнө Баянхонгор аймгийн сумын засаг дарга тэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох, нөхөн сэргээх гэрээ байгуулж т-5 гэх дүгнэлттэй газарт үйл ажиллагаа явуулахаар болсон. Тэгээд 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдөр т гэх газарт гэх Баянхонгор аймагт амьдардаг хүний эзэмшлийн 1 mighty маркийн автомашин, 1 ковш, 2 гэр, усан буу /шороо угаадаг төхөөрөмж/-г түрээслээд эхнэр , нарын хамт очсон юм. Тэгээд гэрээ бариад усан буугаа буулгаад хоноод маргааш нь 2022 оны дугаар 06-ны өдөр Баянхонгор аймгийн нар пургон автомашинтай шалгалтаар ирээд ажиллаж болохгүй гээд буулгасан бид нар 2022 оны дугаар -ны өдөр буусан. Миний эхнэр гийн , төрсөн ээж , эхнэрийн бэр эгч ийн , миний төрсөн эгчийн хүүхэд Одгэрэлийн Соргогдон, миний охин ын , эхнэрийн хамаатан гийн Бат- Эрдэнэ, найз ийн гэх хүмүүс байдаг юм. Засаг дарга газар дээрээ очоод байрлаж бай хог хаягдал хаяг талбайг очиж хэмжиж шийдэж өгнө гэж хэлсэн байсан. болон эхнэр ийн хамт очсон байсан. Нөхөрлөлийн өөр гишүүд яваагүй юм. манай нөхөрлөлд байдаггүй юм. Би техник хэрэгслийг нь түрээсэлж байсан юм. Түрээсийн үнэ мөнгийг нь тохиролцоогүй байсан юм ямар нэгэн гэрээ хийгээгүй. Манай нөхөрлөлийн эзэмшилд болон өөрийн эзэмшилд ямар нэгэн техник тоног төхөөрөмж байхгүй. Экскаватор очсон юм байна. Энэ нь ийн эзэмшлийн тээврийн хэрэгсэл юм. 1.500.000 төгрөгөөр торгуулсан тэр нь зөрчлийн арга хэмжээ юм байна би учрыг нь олохгүй байна....гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 119-0/,

3. Шүүхийн хэлэлцүүлэгт шүүгдэгч, шүүгдэгч хуулийн этгээдийг төлөөлж ******* мэдүүлэхдээ: 2022 оны дугаар сарын 02-ны өдөр сумын Засаг дарга болон сумын нөхөрлөлүүдтэй гэрээ байгуулсан. Тухайн үед “өмнө ажиллаж байсан гэх туршлагатай хүн байна. Энэ хүн чамтай ярья” гэсэн үүднээс энэ хүн над ирж уулзсан. Тэгээд намайг очиход Ц.*******, н. гэх хоёр хүн ирсэн байсан. Тэгээд надад Ц.*******, н. нар “бид бүхэнд техник нь хангалттай, ажиллахад бэлэн байгаа. Янз бүрийн асуудал гарсан тохиолдолд бүх асуудлыг нь бид бүхэн хариуцна. Зөвхөн гэрээ хийсэн бичиг баримт нь л хэрэгтэй” гэж хэлсэн. Тэгээд н. засаг дарга дээр орж гэрээ байгуулахад “*******тэй гэрээ байгуулах гэж байгаа биз дээ” гэж асуухад нь “тийм” гэж хариулсан. Тэгээд гэрээгээ байгуулж, гарын үсгээ зурсан.  Тэгээд миний бие ажилтай байсан тул н.Отгон гэх хүнд гэрээ байгуулсан бичгээ өгч явуулсан. Тэгээд 2022 оны дугаар сарын -ны өдөр очтол “Цагдаа нар ирсэн, ажиллуулахгүй гэж байна” гээд байж байсан. Би техник зэргийг нь сайн мэдэхгүй. Тэгээд Цагдаагийн газраас мэдүүлэг авахаар дуудсан бөгөөд тухайн үед “нэг техник байсан гэж мэдүүлэг өгөөрэй” гэж хэлсэн тул д тухайн мэдүүлгийг өгсөн. Дараа нь бичил уурхайд учирсан хохиролд 1,500,000 төгрөгийн торгууль тавигдсан талаар н. гэх хүн надад хэлсэн. Тэгээд “Ц.******* гэх мэднэ, тэр хүнээс асуу” гэх хариулт өгсөн. Тэгээд Ц.******* рүү ярихад “н. аргална” гэх хариултыг надад өгсөн гэв.

Шүүгдэгч Ц.-Эрдэнийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.. Би өмнө нь гэрчээр өгсөн мэдүүлэгтээ бүгдийг ярьсан. Нэмж ярих зүйл байхгүй. Би хоёр ковш Улаанбаатар хотоос түрээсэлсэн. Тус хоёр ковшийн эзэмшигч нь гэж залуу байсан. Эксковаторын эзэмшигчийг ёстой мэдэхгүй байгаа. Тухайн хоёр ковшын загвар нь Ковш 50 загварынх байснаа. Эксковаторыг нь мэдэхгүй. Уг уусан буу нь манай найз ых байгаа юм. Тус усан буу одоо д байгаа

эсэхийг мэдэхгүй байна. Би аливаа юмыг мартаж санадаг болсон. 2021 онд нүдний даралт, тархи, мэдрэлийн өвчтэй болсон. Уг өвчнөөр группт орсон. Мартаж санана....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 8/,

5. Шүүгдэгч Ц.-Эрдэнийн мөрдөн байцаалтын шатанд гэрчээр өгсөн:..2022 оны дугаар сарын 03-ны өдөр ийн гэдэг хүн сумынхаа засаг даргатай гэрээ хийсэн, хамтарч ажиллах уу гэсэн. Би гэрээг нь үзээд хамтарч ажиллахаар болсон. 2022 оны сарын 03-ны өдөр гэрээ хийсэн гээд дугаар сарын 05-ны өдөр сумын т нэртэй газарт очсон. дугаар сарын 05-ны өдөр очоод гэр бариад байж байхад аймгийн Мэргэжлийн хяналт, экологиос шалгалт ирээд сарын -ны өдөр буусан. Түүнээс хойш ажиллаагүй. гэдэг хүн “******* ******* *******” нөхөрлөлөөр гэрээ хийсэн байсан. Хамтарч ажиллана гэдэг нь нь хамтраад түрээсээр техник аваад ажиллая гэсэн. тэд хэн хэн гарсан талаар тодорхой санахгүй байна. г муухан л танина. Ойр дотно харилцаа байхгүй. Гэрээ бариад хамтарч ажиллая гэхэд л хамтрахаар болсон юм....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 69-70/,

....Би 2022 оны дугаар сарын 05-ний өдөр Баянхонгор аймгаас гараад суманд очиж гийн эхнэртэй уулзаад цааш хамт яваад шууд Баянхонгор аймгийн сумын “т” гэх газар очсон.Тухайн суманд гэртээ байгаагүй...” гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 5-6 /,

.... ....CAT 320 маркийн улсын дугааргүй шар өнгийн экскаваторыг эзэмшигчийг нь мэдэхгүй фейсбукээр холбогдож түрээслэхээр авчирсан эзэн нь өөрөө трайллерыг ачуулж над руу хүргүүлсэн, эхнэр Цэрэндэжидийн ХААН банкны 2552461697 дансаар 6.000.000 төгрөгийг тээврийн хөлсөнд өгсөн, экскаваторыг сарын 45 сая төгрөгөөр тохирч авчирсан. Экскаваторыг эзэмшигчид нь буцаагаад явуулсан....шар ангийн 2 ширхэг ковшийг гэх хүн өөрөө тээвэрлүүлж авчирсан сарын 20, 20 саяар нийт 40 саяар тохирч авчирсан Ковшоо өөрөө аваад явсан....Усан бууг Баянхонгорын найз байдаг түүнийх, усан бугаа өөрөө аваад явсан  гэх мэдүүлэг,/ 4 дүгээр хх-ийн 8-0 /,

6. Шүүхийн хэлэлцүүлэгт шүүгдэгч Ц.******* мэдүүлэхдээ:Мэдүүлэг өгөхгүй гэм буруугаа хүлээж байна гэв.

7. Хохирогчийн хууль ёсны төлөөлөгч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:...Би болсон хэргийн талаар ярих зүйл байхгүй. Шинжээчийн дүгнэлтээр гарсан хохирлыг барагдуулах хүсэлттэй байна....гэх мэдүүлэг / хх-ийн 96-97 /,

8. Иргэний нэхэмжлэгч гийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Уг хэргийн үнэлгээ болох №04 дугаартай шинжилгээний ажлын хөлс 3 сая төгрөгийг “******* ******* *******” нөхөрлөлийн хариуцвал зохих этгээдээс хуулийн дагуу нэхэмжилж байна. Төлбөрийг одоогоор төлж барагдуулаагүй 2 дахь жилдээ явж байгаа тул миний ажлын хөлсийг гаргуулж өгнө үү....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 1/,

9. Иргэний нэхэмжлэгч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Би өмнө гэрчээр өгсөн мэдүүлэг дээр болсон асуудлын талаар өөрийн мэдэх зүйлийг бүгдийг нь ярьсан. Би тус гэрчээр өгсөн мэдүүлэг дээр нэмж ярих зүйл байхгүй. Би Баянхонгор аймгийн суманд ******* гэх хүнтэй ярьж тохиролцсоны үндсэн өөрт байсан хоёр ширхэг авто ачигч ковшуудыг авч очсон байсан. Тэнд очоод хоёр өдөр байж байгаад буцаад Улаанбаатар хот руу ирсэн. Би тус хоёр ковшийн нэгийг нь 2023 онд бусдад зарсан ба одоо надад 1 ширхэг ковш байгаа. Би шинжээчийн дүгнэлттэй уншиж танилцсан. Дүгнэлттэй холбоотой асуух зүйл байхгүй....гэх мэдүүлэг /7-р хх-ийн 61-62/,

. Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:... сумын Байгаль орчны хяналтын улсын байцаагчаар 29 дэх жилдээ ажиллаж байна. т гэх газар бичил уурхайн гэрээ байгуулсан 3 нөхөрлөлийг дүгнэлттэй талбайдаа ажиллаж байна уу, голын энгийн хамгаалалттай бүсийн 200м дотор давхцалтай эсэхийг шалгахаар аймгийн ын хэлтсийн 3 алба хаагчийн хамт газрын даамал бид хоёрын хамт очсон, дээрх 3 нөхөрлөл бид нарыг очиход бүгд зогсчихсон ажиллаагүй байсан, асуухад бүгдээрээ нуур гаргаж ухсанаас өөрөөр юм хийгдээгүй, шороо угаагаагүй бэлтгэл ажлаа хангаад байж байна гэж байсан. Тухайн нуурууд бүгд шинээр ухагдаж гаргагдсан байдалтай, устай нойтон шинэ шороонууд байсан. Тухайн газарт өмнө нь ухагдаж нуур үүссэн газрууд байгаагүй бүгд шинээр энэ нөхөрлөлүүд орсон. Газрын хувьд хуучин эвдрэлтэй талбай байсан учраас бичил уурхайн дүгнэлт гарсан талбай, эдгээр нөхөрлөлүүдийн ухсан нууранд газрын даамал бид хоёр хамтарч GРS-ээр солбицол цэг авсан. Эдгээр нөхөрлөлүүдийн нуур ухсан газрууд бүгд голын энгийн хамгаалалтын бүсэд давхцалтай орчихсон байсан, мөн хүчинтэй т 1,2,3,5 талбайн захаас хэмжихэд л “******* аривжих *******” ЗБН 453 метр, “н ” ЗБН 509 метр, “ ******* гандирс” ЗБН 391 метр зайтай, бичил уурхайн дүгнэлтгүй газарт нуур ухаж гаргасан байсан. Газрын даамлын программаар уг хэмжилтүүдийг гаргасан байгаа. Тухайн нөхөрлөлүүд нь Засгийн газрын 2022 оны 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ын 2.3.4-т зааснаар сургалтад хамрагдаж гэрчилгээ аваагүй, 2.5 дахь хэсэгт зааснаар сумын Засаг дарга, мэргэжлийн холбоотой хамтарсан гуравласан гэрээг байгуулаагүй, сургалтад хамрагдсан бол хавсралт 2-т зааснаар Засаг дарга, бичил уурхайн нөхөрлөлтэй гэрээ байгуулж болно, 3.1.4 дэх хэсэгт зааснаар техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн 3500см3 мотор гэдэг нь дотоод шаталт хөдөлгүүр бүхий гэхээр жижиг доосан 55 экскаватор болон түүнээс бага экскаваторууд л орж байгаа. Дээрх нөхөрлөлүүдийн экскаватор, ковш бүгд хүчин чадал хэтэрсэн техникүүд байсан, усан буу нь дундаж 40 скруббер байна гэж би харсан. Мөн хүчинтэй талбайгаас гадна үйл ажиллагаа эхлүүлсэн байсан. Засаг даргаар гэрээ байгуулаад араас нь газрын даамлаар болон мэргэжлийн компаниар хатуу цэгийг тогтоолгох ёстой, үүн дотроо үйл ажиллагаа явуулах ёстой, эдгээр 3 нөхөрлөл газраа хүлээлцэх, хэмжүүлэх талаар бид нарт мэдэгдээгүй өөрсдөө дур мэдээд гарчихсан байсан, Засаг даргаас гэрээ байгуулсан гэснээс өөрөөр газар хэмжүүлж хүлээлцэх талаар мэдэгдээгүй....гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 192-194/,

11.  Гэрч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн: ... т гэх газар байрлах нөхөрлөлүүдийн голд байрлах “ ” нэртэй нөхөрлөлийн үйл ажиллагаа явуулсан талбайд БОХУБ-гч ын хамт хэмжилт хийсэн. Очиход овоолттой шороон овоолго үүсгэчихсэн байсан, ах GРS багажаар солбицол авахдаа нүхний 4 талаас нь аваарай гээд бид 2 солбицол цэгүүдээ авсан. Усан буу шороонд суурилуулчихсан, техникүүд мөн харагдсан би ажилдаа ороод удаагүй, дээрээс нь уул уурхайн техник хэрэгслийн талаар мэддэггүй болохоор ямар техникүүд байсныг нь хэлж мэдэхгүй байна, урьд нь уул уурхайн газарт очиж үзээгүй болохоор ямар хэмжилт авахаа мэдэхгүй, ах нүхний захын цэгүүдээс нь солбицлоос авдаг гэхээр нь тэгж авсан, энэ уурхайн дараа хамгийн эхэнд байрлах “Сансанаар аривжих *******” нэртэй нөхөрлөлийн уурхайн талбайд очсон. Очиход мөн адил, усан буутай, овоолго, нүх үүсгэчихсэн байсан тэгээд нүхний 4 талаас нь GРS багажаар цэгээ авсан техникүүд ч байсан. Дараагийн уурхай болох хамгийн хойд талын “ ******* ” нөхөрлөлийн талбайд очсон. Ухсан нүхний дэргэд бол том техникүүд харагдаагүй, байрлаж байгаа гэр, техникүүд нь дэнж дээр нэлээн зайтай харагдсан, ухагдсан нүхний захын цэгүүдэд солбицол цэгүүдээ GРS багажаар аваад дэнж дээр байрлах гэр лүү нь очсон. Тэнд 4-5 гэр байсан, техникүүд нь гэрийн гадаа биш дэнжээс доошоо буулгаад байрлуулчихсан байсан, миний хувьд урьд нь уурхайд очиж үзэж байгаагүй, уурхайн техник хэрэгслийг харж байгаагүй болохоор ямар ямар нэртэй техникүүд байсныг хэлж мэдэхгүй байна.  ын ажилтнууд дрон нисгэж гэрэл зургийг нь авч байсан тэндээс тодорхой харагдана. Нөхөрлөлүүдийн ухагдсан нүх ерөнхийдөө хоорондоо ижил хэмжээтэй бүгд доороос нь ус гарчихсан 2-3 орчим гүн, талбайн хэмжээг нь хэлж мэдэхгүй байна, би солбицол цэгүүдээрээ хэмжээг нь холбоод гаргахаар нөхөрлөл тус бүрийн ухагдсан талбайн хэмжээ тодорхой гарна, би солбицол цэгээ ухагдсан талбайн яг ирмэгүүдэд авсан болохоор хэмжээнд зөрүүтэй зүйл гарахгүй, дээрх 3 нөхөрлөлийн ахлагч болон тэнд байсан хүмүүсийг би ерөөсөө танихгүй, би Баянхонгор аймагт төрж өссөн суманд анх 6 сард томилогдож ирээд ар гэрийн гачигдлаар чөлөө аваад дугаар сарын 01-нд ажилдаа орсон учраас сумын иргэдийг сайн таньдаггүй байсан одоо бол бага зэрэг хүмүүсийн талаар зүс мэддэг болсон, анх удаа очсон болохоор юу хийх ёстой гэдгээ мэдэхгүй дагаж явж байгаад ухагдсан нүхнүүдийнхээ цэгүүдийг л зах ирмэгээс нь нарийн зөв хэмжиж аваад ирсэн. Ирээд систем рүүгээ оруулаад зургийг нь гаргахад “Сансанаар аривжих *******” ЗБН 453 м, “ ” ЗБН 509 м, “ ******* ” ЗБН 391 м тус тус дүгнэлттэй талбайгаас гадна ухагдсан байсан, дээрх 3 нөхөрлөлийг “т” гэх газарт гарсныг би мэдээгүй тагнуулын ажилтнууд шалгалтаар хамт аваад явж очсоны дараа л мэдсэн, тийм болохоор тэр нөхөрлөлүүдийг талбайг тусгаарласан акт тэмдэглэл үйлдэж хүлээлцээгүй байсан, надад ч тийм чиглэл өгөөгүй хэлээгүй байсан...гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 201-202/,

.  Гэрч ын мөрдөн байдалтад шатанд өгсөн: .... 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдөр батлагдсан 296 дугаар журмын дагуу 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдөр Сумын Засаг дарга М.тэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох зорилгоор “******* ******* *******” ЗБН-үүд гэрээ байгуулсан. Материалд нь техник тоног төхөөрөмжийн мэдээлэл байгаагүй ээ, гэрээ Засаг даргатай байгуулагдаж байгаа болохоор би сайн мэдэхгүй байна...гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 209-2/,

. Гэрч мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн: .... Би 2006-2016 он хуртэл хугацаанд сумын байгаль хамгаалагч, 2016-20 он хүртэл сумын ИТХ-н нарийн бичгийн даргаар 2020..30-ны  өдрөөс сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын даргаар одоог хүртэл ажиллаж байна. 2022 оны 09 дүгээр сарын 28-ны өдөр сумын бичил уурхай эрхлэгч зохион байгуулалттай нөхөрлөлүүдээс Засгийн газрын 296 дугаар тогтоолын дагуу бичил уурхайгаар ажиллах хүсэлт ИТХ-д ирүүлснийг төлөөлөгчдөөрөө хэлэлцээд 2022 оны 09 дүгээр сарын 30-ны өдөр 46 дугаартай албан бичгээр сумыг Засаг дарга М.д Засгийн газрын 296  дугаар тогтоолын дагуу бичил уурхай эрхлэгчдийг дэмжин ажиллаж, ажилласан талаарх тайлангаа Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд тайлагнан ажиллана уу гэсэн “Чиглэл хүргүүлэх тухай” албан бичгийг хүргүүлсэн. Өөрөөр 2022 онд бичил уурхайтай холбоотой ямар нэгэн албан бичиг гаргаагүй, тогтоол, шийдвэр гаргаагүй. Сумын Засаг дарга тухайн бичил уурхайн нөхөрлөлүүдтэй журмын дагуу гэрээ байгуулж, сумын газрын даамал, байгаль орчны мэргэжилтнүүд дүгнэлт гарсан талбайг хэмжиж, талбайг нь хүлээлцэж, ажиллах ёстой. Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд 4 хүний бүрэлдэхүүнтэй байгаль орчин, хөдөө аж ахуй хариуцсан түр хороог томилон байгуулсан байдаг....гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 2-2/,

1 Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн: ....“******* ******* *******” ЗБН, “ ******* гандирс" ЗБН, “ ” ЗБН-үүдийн гишүүдээс Засгийн газрын 296 тогтоол дээр үйл ажиллагаа явуулж орлого олж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгжээс урьдчилгаа албан татвар авахаар заасныг үндэслэн мөн хувь хүний орлогын албан татварт заасны дагуу урьдчилгаа албан татвар авсан. Ингэхдээ тухайн нөхөрлөлийн гишүүн бүрээс авсан. Зарим гишүүд нь өөрийн биеэр ирж төлсөн зарим гишүүд нөхөрлөлийн бусад гишүүдээр дамжуулж урьдчилгаа татвар төлсөн. Бас гишүүд дотор нэхэмжлэлээ авсан боловч төлөгдөөгүй хүмүүс байж магадгүй би орон нутгийн дансны хуулгаар шүүгээд аль аль нөхөрлөл хэдэн төгрөг төлсөн болохыг нийтэд гишүүдийнх нэрээр гаргаж өгөх боломжтой. “ ” ЗБН нь манайд хандаж татвар төлөөгүй. Аж ахуйн нэгжээр татвар төлөхөөр Улсын төсвийн орлого руу ордог тухайн үед Улсын төсвийн орлогын төлөвлөгөөний гүйцэтгэл биелэж байсан тул орон нутгийн орлого руу авахын тулд Засгийн газрын 296 тогтоол дээр үйл ажиллагаа явуулж орлого олж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгжээс урьдчилгаа албан татвар авахаар заасныг үндэслэн мөн хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу хувь хүнээс урьдчилгаа албан татвар авч орон нутгийн төсөвт төвлөрүүлсэн. Аж ахуйн нэгжээр дээрх 3-н нөхөрлөл хог хаягдлын хураамж тус бүр 50000 төгрөг орон нутгийн дансанд төвлөрүүлсэн. Байгуулагдсан он, сарыг мэдэхгүй байна. Эдгээр нөхөрлөлүүд жилийн эцсийн тайланг дараа оны 02 дугаар сарын -ны дотор тайлагнана гэсэн хуулийн заалттай. Одоо тайлангаа эсэхийг мэдэхгүй байна. Авто тээвэр, өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар төлөгдөх учиртай. Эдгээр нөхөрлөлүүд нь 2022 оны намар техник хэрэгсэл нь тодорхойгүй байсан тул албан татвар аваагүй. Эдгээр нөхөрлөлүүд үйл ажиллагаа явуулсан эсэхийг ч мэдэхгүй байна..../1-р хх-ийн 215/,

15. Гэрч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... сумын Бургас 3 дугаар багийн Засаг даргаар 2021 оны дугаар сарын 01-ний өдөр томилогдсон, тэрнээс хойш ажиллаж байна. Баянхонгор аймгийн сумын Бургас 3 дугаар багийн нутаг дэвсгэр “т” гэх газар нь бичил уурхайн дүгнэлт 2019 онд гарсан, урьд нь гар аргаар алт олборлогч иргэдийн нөлөөллөөр эвдэгдсэн газар байсан. 2021 онд нөхөрлөл орсон сураг дуулдсанаас өөр юм мэдээгүй. Тухайн газрыг гэхдээ тэгшлээд ухаш үүсгээгүй орхисон байсан 2022 оны дугаар сард сумын Засаг дарга М. бичил уурхайн нөхөрлөлүүдтэй гэрээ хийсэн гэж саяхнаас л сонссон, надад гэрээ хийх гэж байгаа гэж нөхөрлөл ирж байгаагүй, Засаг даргаас надад мэдэгдээгүй, 2022 оны дугаар сарын үед би “т” гэх газраар явж үзсэн, тухайн үед багийн иргэдээр тойрч явах үедээ далимаар нь харахад хуучин эвдэгдсэн, шороог ерөнхийдөө тэгшлэх маягтай дарчихсан л газар байсан, ухаш үүссэн, нүх карьер үүсгэсэн, мал үхэхээр нуур цөөрөм үлдээсэн зүйл байгаагүй, 2022 онд дээрх 3 нөхөрлөлөөс өөр нөхөрлөл, иргэд гарчихсан ажиллаа гэж сонсогдоогүй, би тэр хавиар хааяа явах зам дайралдахаараа хардаг, нөхөрлөл, иргэд харагддаггүй байсан...гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 2-218/,

16. Гэрч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг дэвсгэр “т” гэх газарт урьд нь хяналт шалгалтаар очдог байсан. 2022 оны дугаар сарын -ны өдөр аймгийн , нарын хяналт шалгалтаар очсон үед хамт яваагүй, тэр үед очоогүй, тухайн үед экологийн танайхаас ирнэ гэсэн яасан гэж ярьж байсан, манайхаас намайг авч явах унаа байхгүй байсан, шийдвэр гаргах дарга нар эзэнгүй байсан учраас танайхаас оччихсон юм бол материалаа шалгаад зөрчлийн шинжтэй бол манайх руу шилжүүлчих гэж ярьсан. Цагдаагаас шилжүүлсэн гийн “ ”, *******гийн “Сансанаар аривжих *******”, ын “ ******* ”, ын “ ” гэх материалуудыг би хүлээн авч бичил уурхайн журам зөрчсөн үндэслэлээр техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн гэж бүх нөхөрлөлийг Зөрчлийн тухай хуулийн 7.11 дүгээр зүйлийн 6 дахь хэсэгт зааснаар 1,500,000 төгрөгөөр торгож шийдвэрлэсэн. Надад ирүүлсэн материалд ашигласан техникээ д мэдүүлэг өгөхдөө дурдсан учраас би өөрийн нүдээр техникүүдийг хараагүй, сүүлд “т” гэх газраас техникүүдийг нүүлгэх гэж экологийн нарын хамт очиход зарим нь нүүчихсэн цөөн хэдэн техник үлдсэн байсан тэд нарыг нүүлгэсэн. гэх хүний торгууль төлөгдөөгүй явсан, асуухаар аймагт байдаг гэх хүн төлнө гэж хэлсэн одоо төлсөн үгүйг мэдэхгүй байна, гийн гэрээн дээр гэх хүн хамтарч ажилласан юм болов уу гэж би ойлгосон....гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 221-222/,

.....Энэ нөхөрлөлүүдтэй холбоотой асуудлыг эхлээд аймгийн Цагдаагийн газрын албанаас шалгаад манай Мэргэжлийн хяналтын газар луу зөрчлөөр нь шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлсэн. Цагдаагийн газраас дээрх бүх нөхөрлөлийн материал манайд ирж би зөрчил хянан шийдвэрлэх ажиллагааг явуулсан Цагдаагийн газраас манайд ирүүлэхдээ бичил уурхайн журам зөрчиж техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн гэдэг зөрчлөөр ирүүлсэн, би хүлээж аваад зөрчилд холбогдсон хүмүүсээс тайлбар мэдүүлэг авахад өөрсдөө ч гэсэн техникийн хүчин чадлаа хэтрүүлсэн гэж хэлсэн, тиймээс гийн байгууллагаас бүрдүүлсэн нотлох баримтын хүрээнд Зөрчлийн тухай хуулийн 7.11.6-д зааснаар нөхөрлөл тус бүрийг 1,500,000 төгрөгөөр торгож шийдвэрлэсэн. Цагдаагийн газраас анх шалгаж материалжуулахдаа тухайн нөхөрлөлийн ахлагч нарын нэртэй л зөрчил ирсэн, тиймээс ахлагч нарт нь арга хэмжээ авсан. Засгийн газрын тогтоолоор бичил уурхайн журам батлагдсан, тус журамд дотоод шаталтад хөдөлгүүрийн моторын чадал нь 3500 см³ илүүгүй техник хоёрыг ашиглана гэж заасан байдаг, тэр журмыг зөрчсөн учраас л арга хэмжээ авсан. Тухайн үед гийн байгууллагад нөхөрлөлийн ахлагч нар нь өгсөн мэдүүлэгтээ техникийн хүчин чадлыг өөрсдөө хэтрүүлсэн гэсэн байсан учраас л би тэд нарт нь арга хэмжээ авчихсан юм. Журамд зааснаар тухайн сумын Засаг дарга, нөхөрлөлтэй л гэрээ байгуулдаг, түүнээс гуравласан гэрээ байгуулна гэж зохицуулаагүй шүү дээ. Хэрэв гэмт хэргийн шинжтэй байсан бол алба нь өөрсдөө шалгаж тогтоогоод шийдэх байсан байх. Гэтэл гийн байгууллагаас шалгаад техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн үйлдэл тогтоогдлоо, энэ нь зөрчил гэж үзээд л манайх руу шилжүүлсэн байсан. Түүнийх нь дагуу л арга хэмжээ авсан. Би тухайн үед тай утсаар холбогдох гээд чадалгүй нэлээн удсан, тэгээд арай гэж утсаар холбогдсон чинь “ийм зөрчил гаргасан нь үнэн эгч ээ, би хотод явж байна” гэхээр нь би “зөрчлийн хэргийн хугацаа дуусах гээд байна” гэхэд тэрээр эгч ээ би өмнөөсөө хүн явуулчихъя аа гэж хэлээд өөрөө зөвшөөрсөн учраас би ын нэрээр өөрийнх нь явуулсан хүнээр гарын үсэг зуруулсан. ын явуулсан хүнийг би танихгүй. Уг нь бол ингэж болохгүй гэдгийг би мэдэж байна, гэхдээ тэр нь “би хотод тэмцээнтэй байгаа учраас очиж амжихгүй байна аа, өөрийнхөө хүнийг тань руу явуулъя” гэхээр нь би “чи хүн явуулаад гарын үсэг зуруулж болж байгаа юм уу” гэхэд тэрээр “эгчээ би зөвшөөрч байна аа, би торгуулаа өөрөө төлчихнө өө” гээд байсан учраас гарын үсгийг нь өөр хүнээр зуруулаад материалаа шийдчихсэн юм.....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 62-64/,

. Гэрч У.ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... 2022 оны дугаар сарын -ны өглөө цаг өнгөрч байхад ажилдаа ирэхэд гийн газрын дарга, дэд хурандаа өрөөнд ороод ир гэж байна гэж дуудуулсан байсан Тэгээд даргын өрөөнд ороход сумын т гэх газарт аймгийн ынхан урд шөнө оччихсон байна, энд байгаа экологийн байцаагч нараа аваад тэнд оч гэж хэлсэний дагуу сум ортол өөрийн хувийн машинтайгаа яваад сум орсон. Тухайн үед экологийн байцаагч, гийн дэслэгч , нар Бууцагаан сумын гийн тасгийн 48-84 БНА улсын дугаартай цагаан өнгийн фургон машинтай Байдрагын голоор эргүүл хяналт, шалгалтаар ажиллаж байсан болохоор сум руу энэ хоёрыг дуудсан, би дэслэгч ын хамт явж байсан. сумын төвд би цагийн үед ирэхэд , хоёр ирчихсэн байсан тэгээд бид 4 хамт т гэх газар руу фургоноор явсан. Сумаас явахаасаа өмнө Засаг дарга тэй уулзах гэсэн боловч сумандаа байхгүй байсан, утсаар тодруулж юун гэрээ хийчихсэн юм бэ гэхэд манай сум нийтдээ бичил уурхайн нөхөрлөлүүдтэй гэрээ хийсэн. Аймгийн Засаг дарга 2022 оны 1 дугаар сарын 03-ны өдөр 1а/687 дугаартай Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаартай тогтоолыг хэрэгжүүлж ажилла гэсэн бичиг ирсэн, түүний дагуу би гэрээ хийсэн гэсэн тайлбар өгсөн. т гэх газар 11 цагийн орчим очиход аймгийн ын 3 алба хаагч, сумын БОХУБ-гч , газрын даамал гэх шинээр орсон танихгүй нэг эмэгтэй байсан. т гэх газарт нийтдээ 3 газарт кемп болох гэрүүд, усан буу, техник хэрэгслүүдийг байрлуулсан очиход үйл ажиллагаа явуулаагүй зогссон байдалтай байсан. Тухайн газарт гийн “******* ******* *******” гэх нөхөрлөлтэй байгуулсан гэрээг үзүүлсэн тухайн үед байхгүй байсан, уурхайн баримт бичгийг нэг танихгүй бүдүүн ах үзүүлсэн. Хэн ажиллуулж байгаа юм гэхэд гадаа мэдэх хүн байна гэж хэлсэн, гадаа хар өнгийн Лексус 470 маркийн машинтай машин дотроо сууж байсан. Манайх сумын Засаг даргатай гэрээ хийчихсэн, өчигдрөөс техникүүдээ зөөсөн, юмнуудаа авчраад байрлуулаад байж байна гэсэн тайлбар хэлсэн. Сүлжээтэй газар гараад гийн газрын дарга руу утсаар ярьж нөхөрлөлүүд сумын Засаг даргатай гэрээ хийгээд 3 нөхөрлөлийн техник ирсэн байна гэж мэдэгдэхэд мэргэжлийн хяналт руу нь мэдэгдээд, наадуулаа нүүлгэх арга хэмжээ ав гэж хэлсэн. Тэгээд аймгийн МХГ руу яриад гэх байцаагчтай ярихад манайх унаа тэрэг байхгүй байна та нар өөрсдөө материалжуулаад шилжүүлчих боломж байна гэхээр нь манай байцаагч нар материалжуулж шилжүүлсэн. гийн гэрээ байгуулсан нөхөрлөлийг хариуцаж байгаа гэж надад бичиг баримт үзүүлсэн хүн хэлсэн тэднийх усан буугаа тавьчихсан, усан бууны хажууд шалбаагтай ухагдсан хэсэг харагдсан солбицол авчихсан байгаа гээд ынхантай хамт байсан. Бөөгнөрүүлээд барьчихсан гэрүүд байсан би хамгийн арын гэрт орсон, бусад гэрүүдийн хаалгыг дараад уячихсан ажилчид гэх хүмүүс харагдахгүй гадаа машиндаа, гэрт нэг бүдүүн хүн байсан. Техникүүд бол харагдсан 2 ковш гэрийн ойролцоо байсан бусад техникүүдийг санахгүй байна экскаватор лав байсан. Эднийхээс гараад гийн “ ” нэртэй нөхөрлөлд ороход гэрт хүүхэдтэй эмэгтэй хоол хийж байсан, сумын хуучин 3 дугаар багийн даргаар ажиллаж байсан гэх залуу сууж байсан. Энэ нөхөрлөлийг хэн ажиллуулж байгаа юм гэхэд Засаг даргатай байгуулсан гэрээгээ үзүүлсэн хэний техник юм гэхэд ын техник гэж хэлсэн, эднийх 2 гэртэй байсан нөгөө гэрт нь би ороогүй. Жижиг усан буутай, усан бууны цаана улаан экскаватор харагдаж байсан. Тэндээс гараад дэнж дээр байрлах 4-5 гэртэй гэх хүний “ ******* гандирс” нөхөрлөлд очиход байхгүй байсан. Тэр гэрүүдэд хүмүүс орж гараад байсан, нэг гэрт нь доод 2 нөхөрлөлийн хүмүүсийг дуудаад яагаад гэрээ хийсэн юм бэ гэхэд аймгийн Засаг даргаас бичиг ирээд сумын Засаг даргатай гэрээ байгуулаад өчигдрөөс ирлээ. Сум болно гэж хэлсэн ш дээ гээд байж байсан, тагнуулаас ч уулзсан, би ч 296 дугаар тогтоолын шаардлага хангаагүй байна ажиллаж болохгүй наад гэрээ чинь хүчин төгөлдөр бус гэж тайлбарласан. ынхан энэ хавиар л явсан гэхээр нь дээшээ гол өгсөөд хамт шалгалт хийе гэхэд яваагүй тэгээд нар явчихсан, манай байцаагч нар нөхөрлөлийн хүмүүсийг материалжуулж МХГ руу шилжүүлсэн..гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 225-228/,

18. Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:...2022 оны дугаар сарын -ны өглөө эрүүгийн ахлах мөрдөгч, гийн ахмад утсаар дуудаад аймгийн төвөөс хамт сум руу явсан. Сумын төвөөс экологийн байцаагч , нартай таараад хамт “т” гэх газар руу 11 цагийн орчимд очсон. Очиход аймгийн ын хэлтсийн 3 алба хаагч, сумын ЗДТГ-аас газрын даамал , БОХУБ-гч гэх хүмүүс ирчихсэн байсан. “т” гэх газар нийтдээ 3 нөхөрлөл үйл ажиллагаагаа зогсоочихсон байдалтай, усан буу талбайдаа суурилуулаад байрлуулчихсан байсан би гэх ахлагчтай “******* ******* *******” гэх нөхөрлөлийг хариуцан шалгасан, уг нөхөрлөл талбайдаа усан буугаа байрлуулчихсан, дэргэд нь нуур гаргаж ухсан, очиход усан буу болон бусад техникүүд ажиллаагүй зогсчихсон байдалтай байсан. Миний нүдээр харснаар нуур гаргаж ухсан талбайн нүх нь 5x1 м орчим харьцаатай, 2 м орчим гүнтэй доороосоо ус гарчихсан нуур үүсгэсэн нүх байсан тухайн нүхийг хэзээ гаргасныг мэдэхгүй ирэхэд тухайн нүхийг гаргачихсан бүх техник зогссон байдалтай байсан. Ахлах мөрдөгч зөрчлийн материал бүрдүүл гэсэн үүрэг өгсөн болохоор би уг нөхөрлөлд зөрчлийн хэрэг бүртгэлтийн ажиллагаа явуулж МХГ руу шилжүүлсэн, тухайн нөхөрлөлд миний харснаар санаж байгаагаар 2 экскаватор байсан, шар өнгийн САТ маркийн том оврын экскаватор, нөгөө экскаваторыг санахгүй байна, шар өнгийн 2 ковш байсан өөр техник нүдэнд ил харагдаагүй, хово машин байсан үгүйг мэдэхгүй, надад л харагдаагүй, нөхөрлөлийг шалгахад ахлагч нь гэх байхгүй, хариуцаж байгаа хүн нь байна уу гэхэд гэх өндөр туранхай ахимаг насны бараан царайтай хүн байсан. Тэр хүнээс гадна өөр 2-3 хүн харагдсан миний танихгүй хүмүүс байсан тэр хүмүүстэй би уулзаагүй. ын ажилтнуудын хамт эрүүгийн ахлах нөхөрлөлийн ахлагч нарыг дуудуулаад нэг гэрт тэдгээр хүмүүстэй уулзаад нүүхийг шаардсан...гэх мэдүүлэг /1-р хх-ийн 236-238/,

19. Гэрч С.ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.. Манай нөхөрлөл 2020 оныд байгуулагдсан. 9 хүний гишүүнтэй. Анх газар тариалангийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаад гутал үйлдвэрлэлийн чиглэлээр мөн ажилласан. Тэгээд 2022 онд бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох, нөхөн сэргээх чиглэлээр сумын засаг дарга М.тэй гэрээ байгуулсан. Тэгээд гэрээ байгуулсны үндсэн дээр нөхөрлөлийн үйл ажиллагааны чиглэл дээр бичил уурхай эрхлэх чиглэлийг нэмүүлсэн. 2022 оны дугаар сарын 06--ны үеэр т газар луу нөхөр бид хоёр манай хүргэн гийн эзэмшлийн порестор маркийн 45-96 УБЗ улсын дугаартай тээврийн хэрэгслээр очсон. Тэгэхэд нөхөрлөлийн гишүүдэд бүртгэлгүй гэх хүн 2 гэр 1 экскаватор, 1 ковштой оччихсон байсан. Би өөрийн нөхөрлөлийн дүгнэлттэй талбай хаана байгааг мэдэхгүй ямар ч байсан т гэх газарт гэрээ барьсан...гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 2-3/,

20. Гэрч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Тус 1 дүгээр хавтаст хэрэгт авагдсан 80-90 дүгээр хуудасны гэрэл зургуудтай танилцлаа. Тус зургуудаас 81-85 хуудаст байгаа зурагнууд нь Sentinel-2 хиймэл дагуулын үзэгдэх гэрлийн мужид зурагласан байгалийн бодит өнгөний зураглал, 86-90 хуудаст байгаа нь мөн ижил өдрүүдэд тус хиймэл дагуулын зурагласан ургамлын индексийн зураглал байгаа юм. Уг зургуудыг зураглах зорилго нь хууль бусаар ашигт малтмал олборлох, эрүүл хайгуул явуулсан болохыг тогтооход дэмжлэг үзүүлэх, нотлох баримт болгох зорилгоор хийгдсэн болно.2022 оны 09 дүгээр сарын 28-наас өмнөх хугацааны зураглалуудад хууль бусаар олборлолт явуулсан ул мөр сансрын зураглалаас харагдаагүй. Харин хавтаст хэргийн 80 дугаар хуудаст байгаа солбилцол цэгүүд нь 2022 оны 09 дүгээр сарын 28, дугаар сарын 03,05,,15-ны өдрүүдэд авагдсан зураглал дээр гэрээ байгуулсан талбайгаас өөр газарт хууль бусаар ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулсан болох нь батлагдаж байна. Уг цэгүүд байрласан газар нь зөвшөөрөгдсөн талбайгаас өөр газарт олборлолт хийгдсэн байсан ба би ойт хээр, тайга, говь цөлийн ямар бүсэд хамаарахыг хэлэх боломжгүй байна....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 1-9/,

21. Гэрч гийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... гийн албаны 2023 оны 02 дугаар сарын -ны өдрийн -6/495 дугаартай албан бичигт дурдагдсан солбилцол бүхий талбайн цэгүүдийг хориглосон, хязгаарласан талбайтай давхцалтай эсэх талаар лавлагаа зураг гаргуулахаар ирүүлсэн албан бичгийн дагуу би тус хуудаст байрлах зураглал бүхий кадастрын зургийг гаргасан. Тус зургийн доод хэсэгт давхцалгүй талаар тайлбарыг дэлгэрэнгүй бичсэн байгаа...гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 116-1/,

22. Гэрч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Би Ц.******* гэдэг хүнийг танихгүй. Би ковш түрээсэлнэ гэсэн зарын доор өөрийнхөө дугаарыг биччихсэн байдаг байсан. Тэгсэн нэг өдөр над руу ******* гэх хүн залгаад Баянхонгор аймагт ковш түрээсээр авах трайлерт ачаад Баянхонгор аймаг руу 2022 оны дугаар сарын 04-ний өдөр очсон. Намайг очиход гэрээ барьж байсан ба -Эрдэнийн түрээсэлсэн гэсэн нэг экскаватор, усан буу байсан ба би өөрөө хоёр ширхэг ковш авч очсон. Тэгээд очсон орооны бэлтгэл ажил гэж байгаад маргааш нь миний хоёр ковшоор тухайн газрын талбай энэ тэрийг нь янзлаад байж байтал шалгалтынхан ирээд тэгээд үйл ажиллагааг зогсоосон. Би тухайн газар хоёр хоносон ба би түрээсийн мөнгөө ч авч чадалгүй өөрөөсөө зардал гаргаж Улаанбаатар хот руу оруулж ирсэн. ******* нь надад зөвшөөрөлтэй талбай дээр ажиллана. Гэрээгээ хийчихсэн байгаа гэж амаар хэлсэн. Тэгэхээр нь би очиж ажиллахаар болсон. Түүнээс би зөвшөөрөлгүй газарт бол очиж ажилладаггүй. Надтай техник түрээслэх гэрээ хийгээгүй. Хоорондоо ярилцаж тохироод ажилласан. Тухайн үед ******* дээр нэг л экскаватор байсан. Түрээслээд авчихсан гээд байж байсан. Тус экскаватор нь хэний эзэмшлийнх байсан гэдгийг мэдэхгүй. Ямар ч байсан түрээсэлж авчирсан гээд нэг экскаватор байсан. САТ үйлдвэрийн экскаватор байсан....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 5-7/,

23. Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Бид нар буюу манай ажилтан дэд хурандаа , жолооч ахлах ахлагч Одгийв нарын хамт 2022 оны дугаар сарын 06-ны 23 цагт суманд очсон. Тэгээд шууд тус сумын т гэх газарт очиж шөнийн цагаар дрон нисгэж үйл ажиллагаа явуулж байгаа эсэх талаар үзсэн. Энэ ажиллагааг шөнийн цагаар явуулсан. Дрон нисгэхэд гол дагуу нөхөрлөлүүд үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь гэрлээр мэдэгдсэн. Тухайн шөнөө бид нар шууд газар дээр нь очсон ба хоёр нөхөрлөл дээр очиход сумын засаг даргатай байгуулсан гэрээг нь асуусан. Тэгэхэд ямар ч байсан хоёр нөхөрлөл гэрээг гаргаж ирж үзүүлж байсан ба тэндээсээ буцаж яваад сүлжээтэй газар очиж байгаад Хэлтсийн даргадаа мэдэгдсэн. Хэлтсийн даргаас өглөө болтол ажиглаад байж бай ажиллаж байгаа эсэхэд нь хяналт тавиад байж бай. Өглөө нарт мэдэгдье гэж хэлсэн. Ингээд дарга нарт мэдэгдсэн ба бид нарын зүгээс байгаль хамгаалагч , газрын даамал нарын ажил дээр очиж нөхцөл байдлыг танилцуулж, арга хэмжээ авахуулахаар т гэх газарт хамт очсон. Тэгээд удалгүй нар ирсэн ба бид нар тус газрыг хүлээлгэж өгөөд явсан. Саяны мөрдөгчийн компьютер дээр хадгалсан байгаа бичлэг нь өдрийн цагаар дрон нисгэж авсан бичлэг, болон шөнийн цагаар очиж гар утсаар бичсэн бичлэгүүд байна. Тухайн бичлэгүүд нь нөхөрлөлүүдийн ухсан талбай болон техник хэрэгсэл гэр ахуйг нийтэд нь харуулсан бичлэгүүд байгаа юм. Шөнө бид анх очоод дрон нисгэж харахад техник хэрэгсэл ажиллаж байгаа нь мэдэгдэх боловч, яг ямар техник хэрэгсэл, аль нөхөрлөлийн талбайд ажиллаж байгаа нь мэдэгдэхгүй байсан. Хавтаст хэргийн 1 дүгээр хавтаст байх манай байгууллагаас ирүүлсэн танилцуулга дээрээс харахад ******* ******* ******* ЗБН-н ашигласан техник хэрэгсэл, талбайн зураг мэдээлэл нь тусдаа нарийвчилан оруулсан байх ба техник хэрэгсэл, ухсан талбайн зураг нь мөн байна....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 146-148/,

2 Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Одоогоор 2022 онд 296 дугаартай тогтоолоор батлагдсан журмаар ашигт малтмал бичил уурхайгаар олборлох журам батлагдаж тус журамд заагдсан журмыг баримталж олгогдсон нэгж талбайд олборлолт явуулаагүй тохиолдолд хууль бусаар ашигт малтмал олборлосонд тооцно....гэх мэдүүлэг /7-р хх-ийн 72/,

25. Гэрч мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... 2022 оны сард манайх тийн доод талын Бургаст буланд зусаж байсан юм. Манай намаржаа т гэх газарт байдаг юм тийм учраас би уурхай ирсэн байхаар нь очиж та нар ямар учиртай хүмүүс вэ жил болгон л янз бүрийн хүмүүс ирээд ухаад байх юм гэж очсон. Намайг очиход бид нар удахгүй нүүх гэж байгаа зөвшөөрөлтэй гэж байсан. ******* гэгчийг танихгүй тухайн үед т гэх газарт харсан танихгүй. гийн нь манай 3 дугаар багийн малчин, ногоо тарьдаг иргэн байгаа юм. 2022 оны дугаар сарын 05--ны өдөр “******* арвижиж *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөл нь өөрийн ашиг сонирхлын төлөө сумын 3 дугаар багийн “т” гэх газарт үйл ажиллагаа явуулсан талаар мэднэ. Тухайн үед би үйл ажиллагаа явуулж байхад нь хаанахын ямар улсууд байна гэж очсон юм намайг очиход бид нар гэрээ зөвшөөрөлтэй гэж тэр гэх нөхөр нь байсан....гэх мэдүүлэг /7-р хх-ийн 5-1/,

26. Гэрч ы мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Манай аймгийн нутаг дэвсгэр дээр бичил уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг хүмүүс аймгийн удирдлагуудад бэлэн мөнгө өгөх гэж цуглуулж байна гэсэн яриа гарсан. Энэ яриаг би автын гэж хүнээс сонссон. надад гадуур тийм яриа нэлээд газар авсан байна. Тийм асуудал байхгүй биз дээ гэсэн асуудал надад хэлэхэд нь тийм асуудал байхгүй ээ гэж хэлээд өнгөрсөн. гэдэг нь өмнө нь гийн замын д ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан хүн байгаа. Бид нэг дор амьдардаг нэг нэгнээ мэддэг хүмүүс юм. Тэгээд л өнгөрсөн. Тэрнээс биш би ямар нэгэн мөнгө төгрөг аваагүй ээ. Надад авах шаардлага байхгүй. 90 сая төгрөг өгөх гэж байсныг нь би харин таслан зогсоосон шүү. Тэгээд мөнгийг нь өгүүлээгүй байгаа. Манай жолооч хүргэж өгсөн. гэж залуу өгөх гэж байсныг нь болиулсан. Памбагын бүтэн нэрийг нь мэдэхгүй байна. Ер нь уул уурхайгаас 30,000,000 сая төгрөг цуглуулж байна гэж  сонссон. Хандив өгөх гэж байгаа гэж байсан. Тэр талаарх асуудлыг би огт хүлээж авахгүй байсан юм. 200,000,000 сая төгрөгийг 7 компаниас 30 гучин сая төгрөг босгоод байна гэж сонссон. Яг компанийн нэрсийг нь мэдэхгүй байна. Энэ асуудлыг эс сонсож мэдсэн. Цагдаагийнхаа үйл ажиллагааг дэмжье л гэдэг талаас нь ярьсан. Тэгээд больсон шүү. Больсон л асуудал байгаа. ч гэсэн хүлээж аваагүй. Манай жолооч л д л буцааж өгсөн байх. Энэ талаар тухайн хүмүүс л мэдэж хэлэх байх. Би тэгэхэд Эрдэнэт явах гэж байсан өдөр байсан. Өдрийг нь санахгүй байна. Дархан, Булганаар дайраад Эрдэнэт рүү явсан юм байна. Албан томилолтоор явж байсан. Өвс судалж байсан....гэх мэдүүлэг /2-р хх-ийн 240-242/,

27. Гэрч Б.ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Би энэ үйл ажиллагаанд оролцоогүй. Энэ нэг ийм юм байгаад байгаа юм. Аймгийн засаг даргын 2019 онд ажиллаж байсан нөхөрлөлүүдийн гэрээг сунгаж ажиллуулах гэж захирамж билүү гарсан юм шиг байна лээ. Тэр үед над руу танайх 2019 онд ажиллаж байсан, гэрээ хийсэн юм байна гэсэн гээд хэд хэдэн хүн ярьж байсан. Энэ үед манай нөхөрлөлийн нэрээр ажиллаж байгааг би мэдээгүй. над руу ярьсан хугацааг мэдэхгүй байна, д баригдсанаасаа хойш л байх, над руу утсаар яриад “миний гэрээ хийсэн газар” дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм уу, явуулах гээд очсон юм уу ямар ч байсан үйл ажиллагаа зогсоочихлоо, чи гэрээгээ өгөөч ээ, гэрээтэй бол техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн гээд торгуулах юм байна, гэрээгүй бол асуудал үүсэх юм байна аа, би Анхаа гээд хүн гэрээтэй гээд хэлчихсэн гэж хэлсэн. Тухайн үед нь би янз бүрийн асуудал надад үүсгэв ээ, өөрсдөө надад асуудал болголгүй шийдээрэй гэж хэлсэн. Тэгээд Баянхонгор аймагт байдаг бэр дүү /899909/-ийн гэрт гэрээгээ үлдээсэн байсан тул рүү утсаар яриад хүн очно, гэрээ өгчихөөрэй гэсэн. Тэгээд өөрөө авсан юм уу, хүн явуулж авсан юм уу мэдэхгүй. Тэр гэрээ бол миний 2022 оны сарын -ны өдөр байгуулсан гэрээ байх ёстой. Тэгээд дараа нь Мэргэжлийн хяналтын эгч над руу яриад гаас танай нөхөрлөлийн хэрэг ирсэн байна, ирж торгууль юм аа төл гэсэн. Би эгчид үнэн зүйлийг хэлээд “би ажиллаагүй шүү, ийм хүн буюу гэж ажилласан, ийм дугаараас яриад, ийм хүн буюу ” гэж хүн очно шүү гэж хэлж байсан. Тэр үед эгч чамаас заавал байцаалт авах ёстой гэсэн. Би тэр үед хотод явж байна, очиж чадахгүй гэдгээ хэлсэн. 2022 оны дугаар сард би эгч ярьснаас хойш очиж мэдүүлэг өгөөгүй, гарын үсэг зураагүй. Чиний нөхөрлөл дээр ингэсэн байна аа гэхэд нь “би дээр хэлсэн үнэнээ хэлсэн, тэгээд очсон хүнээр нь гарын үсэг зуруулаад, шийдээрэй гэж хэлсэн”. торгуулаад сална гэхэд нь тус болох гээд гэрээгээ өгсөн. Би очиж байгаагүй, гарын үсэг зурж байгаагүй. Би 2022 оны дугаар сарын 27 нд Баянхонгор руу очоогүй. Шийтгэлийн төлбөрийг төлсөн. Би гарын үсэг зураагүй. Манай нөхөрлөлийн тамга хаана байгааг мэдэхгүй байна, Баянхонгор аймагт Цэцэгдарийн гэрт байгаа байх гэж бодож байна. Надад үзүүлж байгаа энэ гэрээн дээрх гарын үсэг минийх биш, гэрээ байгуулсан эс гэдэг даргаас асуухад намайг очоогүйг хэлэх байх. Би 2022 оны цугаар сард ийм гэрээ байгуулаагүй....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 53/,

28. Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:....Өнгөрсөн жил манай нөхөр болох эрдэнэ болон миний бие Баянхонгор аймагт бичил уурхай, алт олборлолтын чиглэлээр ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулаагүй. Уг нь манай нөхөр нэг хүнтэй хамтарч бичил уурхай эрхлэх зорилготой байсан, хэн гэж хүнтэй ярьж тохирсныг нь мэдэхгүй байна, гэхдээ ямар нэг үйл ажиллагаа явуулж чадаагүй. Яагаад ажиллаж чадаагүй болохыг нь би нарийн мэдэхгүй байна. Манай нөхөр өөрөө хэлэх байх. Би буюу гэж хүнийг танихгүй, харин гэж нэрийг нь сонсож байсан, түүнээс уулзаж байгаагүй. Манай нөхөр гэж хүнийг таньдаг үгүйг би мэдэхгүй байна. Энэ мөнгийг манай нөхөр хийчих гэхээр нь л би өөрийн дүү, эгч нараасаа аваад бүрдүүлж шилжүүлсэн. Ямар учиртай мөнгө болохыг би мэдэхгүй, манай нөхөр л шилжүүлчих гэхээр нь шилжүүлсэн. Энэ мөнгө шилжүүлэхээс 1-2 хоногийн өмнө байх, би өдрийг нь буруу хэлж байж ч магадгүй, сайн санахгүй байна шүү манай нөхөр гэж хүнд 30,0 сая төгрөг бэлнээр өгсөн гэсэн, тэгээд бас л удаагүй байж байгаад тэр өгсөн мөнгөө бэлнээр авчихлаа гэсээр ирсэн. Тэгэхээр нь эгч дүү рүүгээ нөгөө 30,0 сая төгрөгийг нь тарааж өгсний дараа нөхөр “нөгөө 30,0 сая төгрөгөө дансаар хийхээр боллоо” гэхээр нь эгч дүү нар луу ярьж цуглуулаад шилжүүлсэн. Манай нөхөр 2022 оны дугаар сард бичил уурхайг нэг хоног ч эрхлээгүй, ямар нэг үйл ажиллагаа явуулаагүй....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 60-61/,

29. Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Би нэг А-тай уурхай дээр гараад л хүрээд ирсэн дээ. Баянхонгор аймгийн сумын нутаг дэвсгэр 2 дугаар баг “Аман-Ус” гэх газарт “Хишигтийн хөндий” ХХК-ийн талбай юм. Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй газар юм. Тэгэхдээ би жоохон л ажилласан. Олигтой юм гарахгүй байсан учир буцсан. Надад бусдын өмнөөс үйл ажиллагаа явуулсан зүйл байхгүй шүү дээ. нэртэй нөхөрлөлийг ч гэсэн мэдэхгүй байна. Энэ талаараа би мэдүүлэг өгөхдөө хэлсэн. Тэгэхдээ гийн нөхөрлөл юм болов уу тэрийг нь би мэдэхгүй байна л даа. Миний хувьд удирдаад үйл ажиллагаа явуулаад байсан зүйл байхгүй. Техникээ түрээслүүлээд л байж байсан. Би тэгэхдээ өөрөө бариагүй. Намайг байхгүй байхад өөрөө аваад явсан. Хэнээр жолоодуулсан болохыг мэдэхгүй байна....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 64-66/,

30. Гэрч ийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Би нөхөрлөлийн өмнөөс гарын үсэг зурах зүйл хийгээгүй. Би нөхөрлөлийг мэднэ, би ыг танина. 2022 оны дугаар сард над руу яриад өмнө жил ажиллаж байсан газруудыг ажиллуулна гэж байна, хэдэн төгрөг хэрэгтэй байна гэж хэлж байсан. Тухайн үед дүгнэлттэй талбайд гэрээ байгуулагдвал хамтарч ажиллая гэхэд нь тэгье гэж тай аман яриа л ярьсан юм. Тухайн үед сумын засаг дарга хэнтэй гэрээ хийсэн талаар би мэдэхгүй байна, би очиж гэрээ хийгээгүй. Би аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газар руу тай холбоотойгоор очиж байгаагүй. Би 2014 оноос хойш Баянхонгор аймагт үйл ажиллагаа явуулж байна. 2022 оны 05 дугаар сарын орчимд тай танилцсан. нь барилга барьдаг хүн байсан. Харилцаа холбооны тай ойр зуур хааяа нэг хоол унд иднэ, тоглоом тоглох л харилцаатай байсан. тай танилцсан шалтгаан нь 2022 оны 05 дугаар сард гэдэг хүн “Алт угаадаг буу авна” гэж байна гэсэн. Тухайн үед надад “Алт угаадаг буу” нэг ширхэг байсан ба тэр бууг аар зуучлуулж худалдан авч байсан. Дараа нь мөнгөө авах болохоороо тай танилцсан юм. Ер нь дугаар сард бичил уурхайнууд гэрээ хийгдэж байна, 11 сар хүртэл 20 хоног ажиллах боломжтой юм байна, эхний ээлжид нүүж очих болон түлшний зардлыг та гаргачих, тэгээд хамтарч ажиллая гэсэн. Тэгээд би тэгье гээд ярилцсаны дараа Улаанбаатар хотод байна гээд нүүх шатахуун гэхэд нь би 3 тонн түлш худалдаж авч өгсөн. Тухайн үед өөрөө Улаанбаатар хотод байсан ба ын дүү эрэгтэй/сахал гэж хочоор нь дууддаг/ ирж авч байсан. Тухайн үед , бид гурав хамтаръя гэж ярилцсан юм. Тухайн үед нүүх зардлыг нь би эхлээд гаргая, тэгээд олсон ашгаа 3 хувааж авъя гэж ярьж байсан. Нөхөрлөлийг ажиллуулах нь ын дүү, нар ажиллуулах байсан, надаас нэг ч техник гараагүй, нэг ч хүн ажиллаагүй. Нүүсэн гэхээс нь хойш 3 хоног ажиллаж байхад мэргэжлийн хяналт очоод торгочихлоо гэж хэлж байсан. Тэгээд хэн ч торгуулийг нь төлсөн юм мэдэхгүй. Бид гурвын аман тохироогоор нөхөрлөлөөр гэрээ байгуулах, ажиллуулахыг , нар хариуцах байсан....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 67-68/,

31. Гэрч ын мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... , гэдэг хүмүүс өөрсдөө хотод байсан юм. Тэгээд тушаах шаардлагатай байна гээд надад хэлээд тушаалгасан юм. над руу утсаар яриад мэргэжлийн хяналт дээр торгуулахгүй бол болохгүй байна, хэрэг нь хаашаа ч гэнээ явах гэж байгаа гэнээ, чи очоод мөнгө тушаагаадах гэж хэлсэн. Энэ 1,500,000 төгрөгийг над руу хүн явуулаад бэлнээр өгсөн. Тэгээд би бэлэн мөнгийг аваад банкны дансанд тушаасан. Би зурсан, гэж хүний нэр дээр гэрээ нь байгаа учраас гээд нэрээр нь тушаагаарай гэсэн. Мөнгө тушаачхаад Аймгийн Мэргэжлийн хяналтын гэдэг хүнтэй уулзсан. Энэ торгуулийг төлөхөд гэдэг хүн дээр байгаа хэлсэн....гэх мэдүүлэг /3-р хх-ийн 71-72/,

32. Гэрч С.гийн мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:....******* миний 6 дахь хүүхэд байгаа юм. Хүнсний ногоо, тариалангийн ажил эрхэлдэг юм. Ногоо тарихад нь л очиж хоол цай хийж өгдөг юм. Намайг нөхөрлөлийн гишүүнээр бүртгэсэн л гэж хэлж байсан өөр зүйлийн талаар нь мэдэхгүй байна. Миний хүү эхнэр, 3 хүүхдийн хамт Баянхонгор аймгийн сумын 3- р багт амьдардаг. Зан чанарын хувьд даруухан, дуу цөөнтэй хүүхэд байгаа юм. Муу зуршил гэвэл тамхи л татдаг юм. Архи дарс бол ууж хэрэглэдэггүй юм. суманд 8 дугаар анги төгсөж бүрэн бус дунд боловсрол эзэмшсэн, Улаанбаатар хотод цэргийн алба хаасан юм. Хэдэн онд хаасан болохыг нь мартчихсан байна...гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 5/,

33. Гэрч О.ы мөрдөн байдалтад шатанд өгсөн:.... ******* нь манай нөхрийн төрсөн дүүгийн нөхөр нь байгаа юм. Хувиараа газар тариалан, гутал хийдэг юм. Ногоо тариад хүнсэндээ хэрэглээд илүү гарвал зарж борлуулдаг юм. Бусад үед нь гутал засвар болон гутал үйлдвэрлэлд нь хамжаа болох зорилгоор нөхөрлөлд нь орсон юм. Би тэр талаар ёстой мэдэхгүй байна. Би ногоо тарих, гутал хийхэд нь л гар бие оролцдог юм. Тийм ашигт малтмалтай холбоотой асуудлыг мэдэхгүй. Газар хагалдаг жижигхэн трактор байдаг, хагалсан газрыг нь хүрзээр бутлаад ногоогоо тарьдаг юм...гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 7/,

3 Гэрч мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:....Би энэ нөхөрлөлд байдаг хэзээ байгуулагдсанаа санахгүй байна. Би хавар ногоо тарих намар нь ногоо хураах үеэр очиж ойр зуурын ажилд нь тусалдаг юм. Би өөрөө хөгжлийн бэрхшээлтэй зүүн гаргүй улмаас групп-д байдаг юм. Бургас 3 дугаар багт голын ойролцоо ногоо тарьдаг. Ашигт малтмал олборлох чиглэлээр хаана ажилласныг мэдэхгүй....гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 9/,

35. Гэрч   мөрдөн байцаалтын шатанд өгсөн:.... Энэ нөхөрлөл 2020 онд газар тариалан эрхлэх чиглэлээр 9 хүний гишүүнтэй байгуулагдаж байсан. Тэрнээс хойш сумын Бургас 3 дугаар багийн нутагт газар тариалан эрхэлдэг байсан би хааяа намар нь хүнсний ногоо хураалтад явж өөрийн хэрэгцээнийхээ ногоог авдаг байсан. Өөр үйл ажиллагаанд оролцож байгаагүй. Ер нь өөр ажиллагаа явуулдаггүй байх гэж бодож байна...гэх мэдүүлэг /4-р хх-ийн 143/,

36. Шинжээч гийн мөрдөн байдалтад шатанд өгсөн:....Хавтаст хэрэгт авагдсан видео бичлэг, фото зурагт тулгуурлан хохирлын хэмжээг тооцсон. Тус дүгнэлтийг гаргахдаа БОАЖ-ын сайдын 20 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдрийн А/156 дугаартай тушаалаар батлагдсан Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлалаар, Усан орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээгээр, БОАЖ-ын сайдын 2020 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдрийн А/59 тоот тушаалаар батлагдсан Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлалаар, нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын тооцоог Байгаль орчин, ногоон хөгжил аялал жуулчлалын сайдын 2015 оны 03 дугаар сарын 30-ны едрийн А/8 дугаар тушаалаар батлагдсан Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх аргачлалаар тус тус тооцсон. Хавтаст хэрэгт авагдсан байсан хэргийн газрыг харуулсан бичлэг, фото зургууд байсан. Түүнийг мөрдөгч харуулсны дагуу шинжээчийн дүгнэлт гаргахдаа үндэслэсэн. Учир нь шинжилгээ хийхээр хэргийн газарт очиход үйл ажиллагааг явуулсан талбайг дарж булсан байсан учраас дээрх нотлох баримтад үндэслэж дүгнэлтийг гаргасан. Хэргийн газрын үзлэгийн зураг дээрх хүний өндөртэй харьцуулж харахад ухаш нүх нь ойролцоогоор 1-3 метр гүнтэй байсан тул гүний хэмжээг 1 метрээр тооцож авсан болно....гэх мэдүүлэг /6-р хх-ийн 2-3/,

37. Байгаль орчны үнэлгээ, зөвлөгөөний “Эко-Инженеринг' ХХК-ийн 2023 оны 03 дугаар сарын 02-ны өдөр гаргасан №4 дугаартай... гийн албаны Хүрээлэн буй орчны эсрэг гэмт хэрэг мөрдөн шалгах хэлтсийн ахлах мөрдөгч, гийн ахмад цолтой Д.гийн 2023 оны 02 дугаар сарын -ны өдрийн Шинжээч томилж шинжилгээ хийлгэх тогтоолд үндэслэн, гомдол мэдээллийн Г-36 дугаартай хэрэг болох Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг, т гэх газарт “******* ******* *******” нөхөрлөлийн үйл ажиллагаа явуулсан талбайд шинжилгээ хийж дүгнэлт гаргав.

Тус шинжилгээгээр Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 20 оны 5 сарын 27-ны өдрийн А-156 дугаар тушаалаар батлагдсан “Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-аар, усан орчинд учирсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2020 оны 02 сарын 06-ны өдрийн А/59 тоот тушаалаар батлагдсан “Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-аар, нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын тооцоог Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын сайдын 2015 оны 03-р сарын 30-ны өдрийн А-8 дугаар тушаалаар батлагдсан “Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх аргачлал”-аар тус тус тооцсон болно.

Дээрх үйл ажиллагааны нөлөөгөөр эвдэрсэн талбайд судалгаа хийхэд байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ нь 2 885 057 төгрөг байна. Тус талбайд нөхөн сэргээлт хийх ажлын зардал нь 724 4 төгрөг болж байна....гэх дүгнэлт /6-р хх-ийн 169/,

38. Байгаль орчны үнэлгээ, зөвлөгөөний “Эко-Инженеринг' ХХК-ийн 2023 оны 03 дугаар сарын 02-ны өдөр гаргасан №2 дугаартай:.... гийн албаны Хүрээлэн буй орчны эсрэг гэмт хэрэг мөрдөн шалгах хэлтсийн ахлах мөрдөгч, гийн ахмад цолтой Д.гийн 2023 оны 02 дугаар сарын -ны өдрийн Шинжээч томилж шинжилгээ хийлгэх тогтоолд үндэслэн, гомдол мэдээллийн Г-36 дугаартай хэрэг болох Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг, т гэх газарт "‘ ” нөхөрлөлийн үйл ажиллагаа явуулсан талбайд шинжилгээ хийж дүгнэлт гаргав.

Тус шинжилгээгээр Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 20 оны 5 сарын 27-ны өдрийн А-156 дугаар тушаалаар батлагдсан “Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-аар, усан орчинд учирсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2020 оны 02 сарын 06-ны өдрийн А/59 тоот тушаалаар батлагдсан “Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-аар, нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын тооцоог Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын сайдын 2015 оны 03-р сарын 30-ны өдрийн А-8 дугаар тушаалаар батлагдсан “Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх аргачлал”-аар тус тус тооцсон болно.

Дээрх үйл ажиллагааны нөлөөгөөр эвдэрсэн талбайд судалгаа хийхэд байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ нь 839 437 төгрөг байна. Тус талбайд нөхөн сэргээлт хийх ажлын зардал нь 3 027 төгрөг болж байна....гэх дүгнэлт /6-р хх-ийн 46-66/,

3 Дамно үнэлгээ” ХХК-ийн 2024 оны дугаар сарын 18-ны өдрийн ЭК-24-33 дугаартай:....CAT 3300 161.87597 төгрөг,

ZL50GN 53.900.000 төгрөг,

Алт угаадаг буу 11.211.704 төгрөг,

Нийт 226,986,301 /хоёр зуун хорин зургаан сая есөн зуун наян зургаа мянга гурван зуун нэг/ төгрөг...гэх дүгнэлт /7-р хх-ийн 82-90/

35. Шинжээч нарын 2025 оны 01 дүгээр сарын 27-ны өдрийн 32/2025 дугаартай:..... CAT 3300    22.500.000 төгрөг,

ZL50GN   27.000.000 төгрөг,

Алт угаадаг буу 000.000 төгрөг,

Үнэлгээний дүгнэлт гаргахтай холбоотой хавтаст хэрэгт авагдсан техникийн тодорхойлолт, 2022 оны -р сарын зах зээлийн судалгаа, мэдээ мэдээллийг харьцуулан үнэлгээний өдрөөр 2024 оны дугаар сарын 26-ны өдрийн 2024/ШЗ/09 дугаартай Баянхонгор аймаг дахь Сум дундын Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгчийн захирамжийг үндэслэн 1 ш САТ 3300 маркийн экскаватор, 2 ширхэг 2Ь50(Ж ковш, 1 ширхэг алт угаадаг усан буу зэрэг хөрөнгийн 2022 оны -р сарын байдлаар нийт зах зээлийн үнэ цэнэ нь 53,500,000 /Тавин гурван сая таван зуун мянга/ төгрөг болохыг тодорхойлов. Энэхүү тогтоосон үнэлгээний дүгнэлтийг шүүхийн маргаан шийдвэрлэхэд ашиглах бүрэн боломжтой гэж үзэж байна. Үнэлгээний тайланг хавсаргав....гэх дүгнэлт болон Авлигатай тэмцэх газрын 2023 оны 01 дүгээр сарын -ны өдрийн 06/939 дугаартай албан бичиг, хавсралтууд /1-р хх-ийн 8-66/, ын Ерөнхий газрын 2023 оны 2 дугаар сарын 09-ний өдрийн 29/14 дугаартай албан бичиг, түүний хавсралтууд /1-р хх-ийн 70-75/, Эд мөрийн баримтаар тооцох мөрдөгчийн тогтоол, сд бичлэг /1-р хх-ийн 76-77/, Цагдаагийн Ерөнхий газар гийн албаны 2023 оны 05 дугаар сарын 31-ний өдрийн /1891 дугаартай албан бичиг /1-р хх-ийн 78 /, Ус цаг уур, орчны судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн 2023 оны 6 дугаар сарын -ны өдрийн 1/83 дугаартай албан бичиг хавсралт /1-р хх-ийн 79-89/, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны 2023 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн /859 дугаартай албан бичиг, түүний хавсралт /1-р хх-ийн 93-94/, Монголын бичил уурхайн нэгдсэн дээвэр холбооны 2023 оны 1 дүгээр сарын 27-ны өдрийн 23/28 дугаартай албан бичиг, хавсралт /1-р хх-ийн 96-97/, Татварын Ерөнхий газрын 2023 оны дугаар сарын 31-ний өдрийн /238 дугаартай албан бичиг /1-р хх-ийн 1/,  Баянхонгор аймгийн сумын орон нутгийн төсөвт татвар төлсөн жагсаалт /1-р хх-ийн 5/, Баянхонгор аймгийн сумын засаг даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдрийн 30 дугаартай албан бичиг, хавсралтууд /1-р хх-ийн 1-143/, Цагдаагийн Ерөнхий газрын гийн албаны 2023 оны 01 дүгээр сарын 26-ны өдрийн б/267 дугаартай албан бичиг /1-р хх-ийн 91/, Баянхонгор аймгийн Засаг даргын 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн 1а/506 дугаартай чиглэл хүргүүлэх тухай албан бичиг, Баянхонгор аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газрын 2022 оны 09 дүгээр сарын 09-ний өдрийн 01/249 дугаартай албан бичиг, Баянхонгор аймгийн сумын Засаг даргын гэрээг хүчингүй болгох тухай захирамж /1-р хх-ийн 167-4/, Баянхонгор аймгийн Засаг даргын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 1а/687 дугаартай албан бичиг /1-р хх-ийн 164/, Баянхонгор аймаг дахь сумын Засаг даргын 2022 оны 09 дүгээр сарын 15-ны өдрийн А/1 дугаартай “Гэрээг хүчингүй болгох тухай” /1-р хх-ийн 1/, Эд зүйл, баримт бичиг хүлээн авсан мөрдөгчийн тэмдэглэл /1-р хх-ийн 194-199/ болон шүүгдэгч *******, Ц.******* нарын хувийн байдалтай холбоотой нотлох баримтууд зэрэг нотлох баримт шинжлэн судлав.                                                                                                                                        Дээрх нотлох баримтууд нь тухайн хэрэгт хамааралтай, мөрдөн байцаалтын шатанд Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд  заасан үндэслэл, журмын дагуу цуглуулж бэхжүүлсэн, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 16.2 дугаар зүйлд зааснаар нотолбол зохих байдлыг нотолсон байна гэж үзлээ.

Баянхонгор аймгийн Прокурорын газраас шүүгдэгч *******  Ц.******* нар хамтран “Сансанаар Аривжих Баялаг” ЗБН-ийн нэрийн өмнөөс түүний ашиг сонирхлын үүднээс Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг т гэх газар байх 1. , , 2. , , 3. , ., , . гэх солбицол бүхий газар дээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалт, ашиглалт явуулах зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ийн 2.3.4 дэх хэсэгт “бичил уурхайн мэргэжлийн холбооны зохион байгуулсан бичил уурхайн эрх зүйн зохицуулалт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн болон бичил уурхайгаар олборлох бүтээгдэхүүний гарал үүслийг тодорхойлох сургалтад хамрагдан гэрчилгээ авсан” гэж, 2.5 дахь хэсэгт “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна” гэж, 3.2. дахь хэсэгт “бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахын өмнө Бичил уурхайн нөхөн сэргээлтийн аргачлалын дагуу боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах барьцаа хөрөнгийг тухайн сумын нөхөн сэргээлтийн дундын дансанд байршуулах” гэж заасны дагуу аваагүй атлаа 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгслээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулж, 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэмт хэргийг зохион байгуулж, гүйцэтгэсэн,

Шүүгдэгч Ц.*******,  ******* нар хамтран “******* Аривжих Баялаг” ЗБН-ийн нэрийн өмнөөс түүний ашиг сонирхлын үүднээс Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг т гэх газар байх 1. , ,   2. , ,           3. , ., , . гэх солбицол бүхий газар дээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалт, ашиглалт явуулах зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ийн 2.3.4 дэх хэсэгт “бичил уурхайн мэргэжлийн холбооны зохион байгуулсан бичил уурхайн эрх зүйн зохицуулалт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн болон бичил уурхайгаар олборлох бүтээгдэхүүний гарал үүслийг тодорхойлох сургалтад хамрагдан гэрчилгээ авсан” гэж, 2.5 дахь хэсэгт “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна” гэж, 3.2. дахь хэсэгт “бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахын өмнө Бичил уурхайн нөхөн сэргээлтийн аргачлалын дагуу боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах барьцаа хөрөнгийг тухайн сумын нөхөн сэргээлтийн дундын дансанд байршуулах” гэж заасны дагуу аваагүй атлаа 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгслээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулж, 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэмт хэргийг гүйцэтгэсэн,

Шүүгдэгч хуулийн этгээд 38844 регистрийн дугаартай “******* аривжих *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөл нь өөрийн нэрийн өмнөөс өөрийн ашиг сонирхлын үүднээс Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг т гэх газар байх 1. , ,           2. , ,      3. , .,      , гэх солбицол бүхий газар дээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт, боловсруулалт, ашиглалт явуулах зөвшөөрлийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ны өдрийн 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ийн 2.3.4 дэх хэсэгт “бичил уурхай мэргэжлийн холбооны зохион байгуулсан бичил уурхайн эрх зүйн зохицуулалт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, нөхөн сэргээлтийн болон бичил уурхайгаар олборлох бүтээгдэхүүний гарал үүслийг тодорхойлох сургалтад хамрагдан гэрчилгээ авсан” гэж, 2.5 дахь хэсэгт “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна” гэж, 3.2. дахь хэсэгт “бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахын өмнө Бичил уурхайн нөхөн сэргээлтийн аргачлалын дагуу боловсруулсан төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах барьцаа хөрөнгийг тухайн сумын нөхөн сэргээлтийн дундын дансанд байршуулах” гэж заасны дагуу аваагүй атлаа 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгслээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулж, 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэж яллах дүгнэлт үйлдэж ирүүлжээ.

Шүүх хэрэгт авагдсан гэрч ын мөрдөн байцаалтад өгсөн “....мөн хүчинтэй т 1,2,3,5 талбайн захаас хэмжихэд л “******* аривжих *******” ЗБН 453 метр, “н ” ЗБН 509 метр, “ ******* гандирс” ЗБН 391 метр зайтай, бичил уурхайн дүгнэлтгүй газарт нуур ухаж гаргасан байсан. Газрын даамлын программаар уг хэмжилтүүдийг гаргасан байгаа. Тухайн нөхөрлөлүүд нь Засгийн газрын 2022 оны 296 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ын 2.3.4-т зааснаар сургалтад хамрагдаж гэрчилгээ аваагүй, 2.5 дахь хэсэгт зааснаар сумын Засаг дарга, мэргэжлийн холбоотой хамтарсан гуравласан гэрээг байгуулаагүй, сургалтад хамрагдсан бол хавсралт 2-т зааснаар Засаг дарга, бичил уурхайн нөхөрлөлтэй гэрээ байгуулж болно, 3.1.4 дэх хэсэгт зааснаар техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн 3500см3 мотор гэдэг нь дотоод шаталт хөдөлгүүр бүхий гэхээр жижиг доосан 55 экскаватор болон түүнээс бага экскаваторууд л орж байгаа. Дээрх нөхөрлөлүүдийн экскаватор, ковш бүгд хүчин чадал хэтэрсэн техникүүд байсан, усан буу нь дундаж 40 скруббер байна гэж би харсан. Мөн хүчинтэй талбайгаас гадна үйл ажиллагаа эхлүүлсэн байсан. Засаг даргаар гэрээ байгуулаад араас нь газрын даамлаар болон мэргэжлийн компаниар хатуу цэгийг тогтоолгох ёстой, үүн дотроо үйл ажиллагаа явуулах ёстой, эдгээр 3 нөхөрлөл газраа хүлээлцэх, хэмжүүлэх талаар бид нарт мэдэгдээгүй өөрсдөө дур мэдээд гарчихсан байсан, Засаг даргаас гэрээ байгуулсан гэснээс өөрөөр газар хэмжүүлж хүлээлцэх талаар мэдэгдээгүй....”гэх мэдүүлэг,

Гэрч ийн мөрдөн байцаалтад өгсөн “....хамгийн эхэнд байрлах “Сансанаар аривжих *******” нэртэй нөхөрлөлийн уурхайн талбайд очсон. Очиход мөн адил, усан буутай, овоолго, нүх үүсгэчихсэн байсан тэгээд нүхний 4 талаас нь GРS багажаар цэгээ авсан техникүүд ч байсан. Дараагийн уурхай болох хамгийн хойд талын “ ******* ” нөхөрлөлийн талбайд очсон. Ухсан нүхний дэргэд бол том техникүүд харагдаагүй, байрлаж байгаа гэр, техникүүд нь дэнж дээр нэлээн зайтай харагдсан, ухагдсан нүхний захын цэгүүдэд солбицол цэгүүдээ GРS багажаар аваад дэнж дээр байрлах гэр лүү нь очсон. Тэнд 4-5 гэр байсан, техникүүд нь гэрийн гадаа биш дэнжээс доошоо буулгаад байрлуулчихсан байсан, миний хувьд урьд нь уурхайд очиж үзэж байгаагүй, уурхайн техник хэрэгслийг харж байгаагүй болохоор ямар ямар нэртэй техникүүд байсныг хэлж мэдэхгүй байна.  ын ажилтнууд дрон нисгэж гэрэл зургийг нь авч байсан тэндээс тодорхой харагдана. Нөхөрлөлүүдийн ухагдсан нүх ерөнхийдөө хоорондоо ижил хэмжээтэй бүгд доороос нь ус гарчихсан 2-3 орчим гүн, талбайн хэмжээг нь хэлж мэдэхгүй байна, би солбицол цэгүүдээрээ хэмжээг нь холбоод гаргахаар нөхөрлөл тус бүрийн ухагдсан талбайн хэмжээ тодорхой гарна, би солбицол цэгээ ухагдсан талбайн яг ирмэгүүдэд авсан болохоор хэмжээнд зөрүүтэй зүйл гарахгүй, дээрх 3 нөхөрлөлийн ахлагч болон тэнд байсан хүмүүсийг би ерөөсөө танихгүй, би Баянхонгор аймагт төрж өссөн суманд анх 6 сард томилогдож ирээд ар гэрийн гачигдлаар чөлөө аваад дугаар сарын 01-нд ажилдаа орсон учраас сумын иргэдийг сайн таньдаггүй байсан одоо бол бага зэрэг хүмүүсийн талаар зүс мэддэг болсон, анх удаа очсон болохоор юу хийх ёстой гэдгээ мэдэхгүй дагаж явж байгаад ухагдсан нүхнүүдийнхээ цэгүүдийг л зах ирмэгээс нь нарийн зөв хэмжиж аваад ирсэн. Ирээд систем рүүгээ оруулаад зургийг нь гаргахад “Сансанаар аривжих *******” ЗБН 453 м, “ ” ЗБН 509 м, “ ******* ” ЗБН 391 м тус тус дүгнэлттэй талбайгаас гадна ухагдсан байсан...” гэх мэдүүлэг,

Гэрч мөрдөн байцаалтад өгсөн “ .... Би 2006-2016 он хуртэл хугацаанд сумын байгаль хамгаалагч, 2016-20 он хүртэл сумын ИТХ-н нарийн бичгийн даргаар 2020..30-ны  өдрөөс сумын Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын даргаар одоог хүртэл ажиллаж байна. 2022 оны 09 дүгээр сарын 28-ны өдөр сумын бичил уурхай эрхлэгч зохион байгуулалттай нөхөрлөлүүдээс Засгийн газрын 296 дугаар тогтоолын дагуу бичил уурхайгаар ажиллах хүсэлт ИТХ-д ирүүлснийг төлөөлөгчдөөрөө хэлэлцээд 2022 оны 09 дүгээр сарын 30-ны өдөр 46 дугаартай албан бичгээр сумыг Засаг дарга М.д Засгийн газрын 296  дугаар тогтоолын дагуу бичил уурхай эрхлэгчдийг дэмжин ажиллаж, ажилласан талаарх тайлангаа Иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд тайлагнан ажиллана уу гэсэн “Чиглэл хүргүүлэх тухай” албан бичгийг хүргүүлсэн. Өөрөөр 2022 онд бичил уурхайтай холбоотой ямар нэгэн албан бичиг гаргаагүй, тогтоол, шийдвэр гаргаагүй. Сумын Засаг дарга тухайн бичил уурхайн нөхөрлөлүүдтэй журмын дагуу гэрээ байгуулж, сумын газрын даамал, байгаль орчны мэргэжилтнүүд дүгнэлт гарсан талбайг хэмжиж, талбайг нь хүлээлцэж, ажиллах ёстой....” гэх мэдүүлэг,

Гэрч ийн мөрдөн байцаалтад өгсөн “...:.... Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг дэвсгэр “т” гэх газарт урьд нь хяналт шалгалтаар очдог байсан. 2022 оны дугаар сарын -ны өдөр аймгийн , нарын хяналт шалгалтаар очсон үед хамт яваагүй, тэр үед очоогүй, тухайн үед экологийн танайхаас ирнэ гэсэн яасан гэж ярьж байсан, манайхаас намайг авч явах унаа байхгүй байсан, шийдвэр гаргах дарга нар эзэнгүй байсан учраас танайхаас оччихсон юм бол материалаа шалгаад зөрчлийн шинжтэй бол манайх руу шилжүүлчих гэж ярьсан. Цагдаагаас шилжүүлсэн гийн “ ”, *******гийн “Сансанаар аривжих *******”, ын “ ******* ”, ын “ ” гэх материалуудыг би хүлээн авч бичил уурхайн журам зөрчсөн үндэслэлээр техникийн хүчин чадал хэтрүүлсэн гэж бүх нөхөрлөлийг Зөрчлийн тухай хуулийн 7.11 дүгээр зүйлийн 6 дахь хэсэгт зааснаар 1,500,000 төгрөгөөр торгож шийдвэрлэсэн. Надад ирүүлсэн материалд ашигласан техникээ д мэдүүлэг өгөхдөө дурдсан учраас би өөрийн нүдээр техникүүдийг хараагүй, сүүлд “т” гэх газраас техникүүдийг нүүлгэх гэж экологийн нарын хамт очиход зарим нь нүүчихсэн цөөн хэдэн техник үлдсэн байсан тэд нарыг нүүлгэсэн. гэх хүний торгууль төлөгдөөгүй явсан, асуухаар аймагт байдаг гэх хүн төлнө гэж хэлсэн одоо төлсөн үгүйг мэдэхгүй байна...” гэх мэдүүлэг,

Гэрч ын мөрдөн байцаалтад өгсөн “...2022 оны дугаар сарын -ны өглөө эрүүгийн ахлах мөрдөгч, гийн ахмад утсаар дуудаад аймгийн төвөөс хамт сум руу явсан. Сумын төвөөс экологийн байцаагч , нартай таараад хамт “т” гэх газар руу 11 цагийн орчимд очсон...“т” гэх газар нийтдээ 3 нөхөрлөл үйл ажиллагаагаа зогсоочихсон байдалтай, усан буу талбайдаа суурилуулаад байрлуулчихсан байсан би гэх ахлагчтай “******* ******* *******” гэх нөхөрлөлийг хариуцан шалгасан, уг нөхөрлөл талбайдаа усан буугаа байрлуулчихсан, дэргэд нь нуур гаргаж ухсан, очиход усан буу болон бусад техникүүд ажиллаагүй зогсчихсон байдалтай байсан. Миний нүдээр харснаар нуур гаргаж ухсан талбайн нүх нь 5x1 м орчим харьцаатай, 2 м орчим гүнтэй доороосоо ус гарчихсан нуур үүсгэсэн нүх байсан тухайн нүхийг хэзээ гаргасныг мэдэхгүй ирэхэд тухайн нүхийг гаргачихсан бүх техник зогссон байдалтай байсан. Ахлах мөрдөгч зөрчлийн материал бүрдүүл гэсэн үүрэг өгсөн болохоор би уг нөхөрлөлд зөрчлийн хэрэг бүртгэлтийн ажиллагаа явуулж МХГ руу шилжүүлсэн, тухайн нөхөрлөлд миний харснаар санаж байгаагаар 2 экскаватор байсан, шар өнгийн САТ маркийн том оврын экскаватор, нөгөө экскаваторыг санахгүй байна, шар өнгийн 2 ковш байсан өөр техник нүдэнд ил харагдаагүй, хово машин байсан үгүйг мэдэхгүй, надад л харагдаагүй, нөхөрлөлийг шалгахад ахлагч нь гэх байхгүй, хариуцаж байгаа хүн нь байна уу гэхэд гэх өндөр туранхай ахимаг насны бараан царайтай хүн байсан...” гэх мэдүүлэг,

Гэрч С.ийн мөрдөн байцаалтад өгсөн “... Манай нөхөрлөл 2020 оныд байгуулагдсан. 9 хүний гишүүнтэй. Анх газар тариалангийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаад гутал үйлдвэрлэлийн чиглэлээр мөн ажилласан. Тэгээд 2022 онд бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох, нөхөн сэргээх чиглэлээр сумын засаг дарга М.тэй гэрээ байгуулсан. Тэгээд гэрээ байгуулсны үндсэн дээр нөхөрлөлийн үйл ажиллагааны чиглэл дээр бичил уурхай эрхлэх чиглэлийг нэмүүлсэн. 2022 оны дугаар сарын 06--ны үеэр т газар луу нөхөр бид хоёр манай хүргэн гийн эзэмшлийн порестор маркийн 45-96 УБЗ улсын дугаартай тээврийн хэрэгслээр очсон. Тэгэхэд нөхөрлөлийн гишүүдэд бүртгэлгүй гэх хүн 2 гэр 1 экскаватор, 1 ковштой оччихсон байсан....” гэх мэдүүлэг,

Гэрч ийн мөрдөн байцаалтад өгсөн “....Би Ц.******* гэдэг хүнийг танихгүй. Би ковш түрээсэлнэ гэсэн зарын доор өөрийнхөө дугаарыг биччихсэн байдаг байсан. Тэгсэн нэг өдөр над руу ******* гэх хүн залгаад Баянхонгор аймагт ковш түрээсээр авах трайлерт ачаад Баянхонгор аймаг руу 2022 оны дугаар сарын 04-ний өдөр очсон. Намайг очиход гэрээ барьж байсан ба -Эрдэнийн түрээсэлсэн гэсэн нэг экскаватор, усан буу байсан ба би өөрөө хоёр ширхэг ковш авч очсон. Тэгээд очсон орооны бэлтгэл ажил гэж байгаад маргааш нь миний хоёр ковшоор тухайн газрын талбай энэ тэрийг нь янзлаад байж байтал шалгалтынхан ирээд тэгээд үйл ажиллагааг зогсоосон. Би тухайн газар хоёр хоносон ба би түрээсийн мөнгөө ч авч чадалгүй өөрөөсөө зардал гаргаж Улаанбаатар хот руу оруулж ирсэн. ******* нь надад зөвшөөрөлтэй талбай дээр ажиллана. Гэрээгээ хийчихсэн байгаа гэж амаар хэлсэн. Тэгэхээр нь би очиж ажиллахаар болсон. Түүнээс би зөвшөөрөлгүй газарт бол очиж ажилладаггүй. Надтай техник түрээслэх гэрээ хийгээгүй. Хоорондоо ярилцаж тохироод ажилласан. Тухайн үед ******* дээр нэг л экскаватор байсан. Түрээслээд авчихсан гээд байж байсан. Тус экскаватор нь хэний эзэмшлийнх байсан гэдгийг мэдэхгүй. Ямар ч байсан түрээсэлж авчирсан гээд нэг экскаватор байсан. САТ үйлдвэрийн экскаватор байсан...” гэх мэдүүлэг,

Гэрч ын мөрдөн байцаалтад  өгсөн “.... Бид нар буюу манай ажилтан дэд хурандаа , жолооч ахлах ахлагч Одгийв нарын хамт 2022 оны дугаар сарын 06-ны 23 цагт суманд очсон. Тэгээд шууд тус сумын т гэх газарт очиж шөнийн цагаар дрон нисгэж үйл ажиллагаа явуулж байгаа эсэх талаар үзсэн. Энэ ажиллагааг шөнийн цагаар явуулсан. Дрон нисгэхэд гол дагуу нөхөрлөлүүд үйл ажиллагаа явуулж байгаа нь гэрлээр мэдэгдсэн. Тухайн шөнөө бид нар шууд газар дээр нь очсон ба хоёр нөхөрлөл дээр очиход сумын засаг даргатай байгуулсан гэрээг нь асуусан. Тэгэхэд ямар ч байсан хоёр нөхөрлөл гэрээг гаргаж ирж үзүүлж байсан ба тэндээсээ буцаж яваад сүлжээтэй газар очиж байгаад Хэлтсийн даргадаа мэдэгдсэн. Хэлтсийн даргаас өглөө болтол ажиглаад байж бай ажиллаж байгаа эсэхэд нь хяналт тавиад байж бай. Өглөө нарт мэдэгдье гэж хэлсэн. Ингээд дарга нарт мэдэгдсэн ба бид нарын зүгээс байгаль хамгаалагч , газрын даамал нарын ажил дээр очиж нөхцөл байдлыг танилцуулж, арга хэмжээ авахуулахаар т гэх газарт хамт очсон. Тэгээд удалгүй нар ирсэн ба бид нар тус газрыг хүлээлгэж өгөөд явсан. Саяны мөрдөгчийн компьютер дээр хадгалсан байгаа бичлэг нь өдрийн цагаар дрон нисгэж авсан бичлэг, болон шөнийн цагаар очиж гар утсаар бичсэн бичлэгүүд байна. Тухайн бичлэгүүд нь нөхөрлөлүүдийн ухсан талбай болон техник хэрэгсэл гэр ахуйг нийтэд нь харуулсан бичлэгүүд байгаа юм. Шөнө бид анх очоод дрон нисгэж харахад техник хэрэгсэл ажиллаж байгаа нь мэдэгдэх боловч, яг ямар техник хэрэгсэл, аль нөхөрлөлийн талбайд ажиллаж байгаа нь мэдэгдэхгүй байсан...” гэх мэдүүлэг,

Гэрч ын мөрдөн байцаалтад  өгсөн “.... Одоогоор 2022 онд 296 дугаартай тогтоолоор батлагдсан журмаар ашигт малтмал бичил уурхайгаар олборлох журам батлагдаж тус журамд заагдсан журмыг баримталж олгогдсон нэгж талбайд олборлолт явуулаагүй тохиолдолд хууль бусаар ашигт малтмал олборлосонд тооцно....гэх мэдүүлэг,

Гэрч мөрдөн байцаалтад  өгсөн “.... 2022 оны сард манайх тийн доод талын Бургаст буланд зусаж байсан юм. Манай намаржаа т гэх газарт байдаг юм тийм учраас би уурхай ирсэн байхаар нь очиж та нар ямар учиртай хүмүүс вэ жил болгон л янз бүрийн хүмүүс ирээд ухаад байх юм гэж очсон. Намайг очиход бид нар удахгүй нүүх гэж байгаа зөвшөөрөлтэй гэж байсан. ******* гэгчийг танихгүй тухайн үед т гэх газарт харсан танихгүй. гийн нь манай 3 дугаар багийн малчин, ногоо тарьдаг иргэн байгаа юм. 2022 оны дугаар сарын 05--ны өдөр “******* арвижиж *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөл нь өөрийн ашиг сонирхлын төлөө сумын 3 дугаар багийн “т” гэх газарт үйл ажиллагаа явуулсан талаар мэднэ. Тухайн үед би үйл ажиллагаа явуулж байхад нь хаанахын ямар улсууд байна гэж очсон юм намайг очиход бид нар гэрээ зөвшөөрөлтэй гэж тэр гэх нөхөр нь байсан...” гэх мэдүүлэг,

Гэрч мөрдөн байцаалтад өгсөн”....Би энэ нөхөрлөлд байдаг хэзээ байгуулагдсанаа санахгүй байна. Би хавар ногоо тарих намар нь ногоо хураах үеэр очиж ойр зуурын ажилд нь тусалдаг юм. Би өөрөө хөгжлийн бэрхшээлтэй зүүн гаргүй улмаас групп-д байдаг юм. Бургас 3 дугаар багт голын ойролцоо ногоо тарьдаг. Ашигт малтмал олборлох чиглэлээр хаана ажилласныг мэдэхгүй....гэх мэдүүлэг ,

 Гэрч   мөрдөн байцаалтад өгсөн “.... Энэ нөхөрлөл 2020 онд газар тариалан эрхлэх чиглэлээр 9 хүний гишүүнтэй байгуулагдаж байсан. Тэрнээс хойш сумын Бургас 3 дугаар багийн нутагт газар тариалан эрхэлдэг байсан би хааяа намар нь хүнсний ногоо хураалтад явж өөрийн хэрэгцээнийхээ ногоог авдаг байсан. Өөр үйл ажиллагаанд оролцож байгаагүй. Ер нь өөр ажиллагаа явуулдаггүй байх гэж бодож байна...гэх мэдүүлэг,

Гэрч ийн мөрдөн байцаалтад өгсөн “...Харин хавтаст хэргийн 80 дугаар хуудаст байгаа солбилцол цэгүүд нь 2022 оны 09 дүгээр сарын 28, дугаар сарын 03,05,,15-ны өдрүүдэд авагдсан зураглал дээр гэрээ байгуулсан талбайгаас өөр газарт хууль бусаар ашигт малтмалын эрэл хайгуул, олборлолт явуулсан болох нь батлагдаж байна. Уг цэгүүд байрласан газар нь зөвшөөрөгдсөн талбайгаас өөр газарт олборлолт хийгдсэн байсан ба би ойт хээр, тайга, говь цөлийн ямар бүсэд хамаарахыг хэлэх боломжгүй байна...” гэх мэдүүлэг,

 Шинжээч гийн мөрдөн байцаалтад өгсөн “....Хавтаст хэрэгт авагдсан видео бичлэг, фото зурагт тулгуурлан хохирлын хэмжээг тооцсон. Тус дүгнэлтийг гаргахдаа БОАЖ-ын сайдын 20 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдрийн А/156 дугаартай тушаалаар батлагдсан Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлалаар, Усан орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээгээр, БОАЖ-ын сайдын 2020 оны 02 дугаар сарын 06-ны өдрийн А/59 тоот тушаалаар батлагдсан Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлалаар, нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын тооцоог Байгаль орчин, ногоон хөгжил аялал жуулчлалын сайдын 2015 оны 03 дугаар сарын 30-ны едрийн А/8 дугаар тушаалаар батлагдсан Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх аргачлалаар тус тус тооцсон. Хавтаст хэрэгт авагдсан байсан хэргийн газрыг харуулсан бичлэг, фото зургууд байсан. Түүнийг мөрдөгч харуулсны дагуу шинжээчийн дүгнэлт гаргахдаа үндэслэсэн. Учир нь шинжилгээ хийхээр хэргийн газарт очиход үйл ажиллагааг явуулсан талбайг дарж булсан байсан учраас дээрх нотлох баримтад үндэслэж дүгнэлтийг гаргасан. Хэргийн газрын үзлэгийн зураг дээрх хүний өндөртэй харьцуулж харахад ухаш нүх нь ойролцоогоор 1-3 метр гүнтэй байсан тул гүний хэмжээг 1 метрээр тооцож авсан болно....гэх мэдүүлэг,

Шүүгдэгч *******гийн мөрдөн байцаалтад гэрчээр өгсөн:.. Газар тариалан, гутал үйлдвэрлэх, засварлах чиглэлээр 20 онд байгуулагдсан санагдаж байна. Одоо 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй. 2022 оны дугаар сараас өмнө Баянхонгор аймгийн сумын засаг дарга тэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох, нөхөн сэргээх гэрээ байгуулж т-5 гэх дүгнэлттэй газарт үйл ажиллагаа явуулахаар болсон. Тэгээд 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдөр т гэх газарт гэх Баянхонгор аймагт амьдардаг хүний эзэмшлийн 1 mighty маркийн автомашин, 1 ковш, 2 гэр, усан буу /шороо угаадаг төхөөрөмж/-г түрээслээд эхнэр , нарын хамт очсон юм. Тэгээд гэрээ бариад усан буугаа буулгаад хоноод маргааш нь 2022 оны дугаар 06-ны өдөр Баянхонгор аймгийн нар пургон автомашинтай шалгалтаар ирээд ажиллаж болохгүй гээд буулгасан бид нар 2022 оны дугаар -ны өдөр буусан. Засаг дарга газар дээрээ очоод байрлаж бай хог хаягдал хаяг талбайг очиж хэмжиж шийдэж өгнө гэж хэлсэн байсан. болон эхнэр ийн хамт очсон байсан. Нөхөрлөлийн өөр гишүүд яваагүй юм. манай нөхөрлөлд байдаггүй юм. Би техник хэрэгслийг нь түрээсэлж байсан юм. Түрээсийн үнэ мөнгийг нь тохиролцоогүй байсан юм ямар нэгэн гэрээ хийгээгүй. Манай нөхөрлөлийн эзэмшилд болон өөрийн эзэмшилд ямар нэгэн техник тоног төхөөрөмж байхгүй. Экскаватор очсон юм байна. Энэ нь ийн эзэмшлийн тээврийн хэрэгсэл юм...” гэх мэдүүлэг,

Шүүгдэгч мөрдөн байцаалтад гэрчээр өгсөн “...2022 оны дугаар сарын 03-ны өдөр ийн гэдэг хүн сумынхаа засаг даргатай гэрээ хийсэн, хамтарч ажиллах уу гэсэн. Би гэрээг нь үзээд хамтарч ажиллахаар болсон. 2022 оны сарын 03-ны өдөр гэрээ хийсэн гээд дугаар сарын 05-ны өдөр сумын т нэртэй газарт очсон. дугаар сарын 05-ны өдөр очоод гэр бариад байж байхад аймгийн Мэргэжлийн хяналт, экологиос шалгалт ирээд сарын -ны өдөр буусан....”

..... Би 2022 оны дугар сарын 05-ний өдөр Баянхонгор аймгаас гараад суманд очиж гийн эхнэртэй уулзаад цааш хамт яваад шууд Баянхонгор аймгийн сумын “т” гэх газар очсон.Тухайн суманд гэртээ байгаагүй....”

....CAT 320 маркийн улсын дугааргүй шар өнгийн экскаваторыг эзэмшигчийг нь мэдэхгүй фейсбукээр холбогдож түрээслэхээр авчирсан эзэн нь өөрөө трайллерыг ачуулж над руу хүргүүлсэн, эхнэр Цэрэндэжидийн ХААН банкны 2552461697 дансаар 6.000.000 төгрөгийг тээврийн хөлсөнд өгсөн, экскаваторыг сарын 45 сая төгрөгөөр тохирч авчирсан. Экскаваторыг эзэмшигчид нь буцаагаад явуулсан....шар ангийн 2 ширхэг ковшийг гэх хүн өөрөө тээвэрлүүлж авчирсан сарын 20, 20 саяар нийт 40 саяар тохирч авчирсан Ковшоо өөрөө аваад явсан....Усан бууг Баянхонгорын найз байдаг түүнийх, усан бугаа өөрөө аваад явсан  гэх мэдүүлэг,

Байгаль орчны үнэлгээ, зөвлөгөөний “Эко-Инженеринг' ХХК-ийн 2023 оны 03 дугаар сарын 02-ны өдөр гаргасан №4 дугаартай... гийн албаны Хүрээлэн буй орчны эсрэг гэмт хэрэг мөрдөн шалгах хэлтсийн ахлах мөрдөгч, гийн ахмад цолтой Д.гийн 2023 оны 02 дугаар сарын -ны өдрийн Шинжээч томилж шинжилгээ хийлгэх тогтоолд үндэслэн, гомдол мэдээллийн Г-36 дугаартай хэрэг болох Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг, т гэх газарт “******* ******* *******” нөхөрлөлийн үйл ажиллагаа явуулсан талбайд шинжилгээ хийж дүгнэлт гаргав.

Тус шинжилгээгээр Байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 20 оны 5 сарын 27-ны өдрийн А-156 дугаар тушаалаар батлагдсан “Байгаль орчны хохирлын үнэлгээ, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-аар, усан орчинд учирсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2020 оны 02 сарын 06-ны өдрийн А/59 тоот тушаалаар батлагдсан “Усны нөөцөд учирсан хохирлыг үнэлэх, нөхөн төлбөр тооцох аргачлал”-аар, нөхөн сэргээлтийн ажлын зардлын тооцоог Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын сайдын 2015 оны 03-р сарын 30-ны өдрийн А-8 дугаар тушаалаар батлагдсан “Уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас эвдрэлд орсон газарт техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт хийх аргачлал”-аар тус тус тооцсон болно.

Дээрх үйл ажиллагааны нөлөөгөөр эвдэрсэн талбайд судалгаа хийхэд байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ нь 2 885 057 төгрөг байна. Тус талбайд нөхөн сэргээлт хийх ажлын зардал нь 724 4 төгрөг болж байна” гэх дүгнэлт зэргээр шүүгдэгч *******, ******* нар нь 2022 оны дугаар сарын 05-наас 2022 оны дугаар сарын -ний хооронд Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн “т” гэх газар тусгай зөвшөөрөлгүйгээр ашигт малтмалын эрэл хайгуулыг явуулсан нь нотлогдсон байна гэж үзлээ.

Баянхонгор аймгийн сумын нутагт газар тариалангийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байсан “******* ******* *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөл нь 2020 оны 06 дугаар сарын 16-ний өдөр 9 гишүүнтэй байгуулагдаж жижиглэн худалдаа, гутал үйлдвэрлэл, арьс ширэн үйлдвэрлэл, барилгын дуусгах шатны ажиллагаа болон 2022 оны дугаар сарын 03-ний өдөр бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох чиглэлийг нэмж улсын бүртгэлд бүртгүүлж нөхөрлөлийн даргаар гийн г томилсоныг бүртгэсэн байна.

Шүүгдэгч хуулийн этгээд “******* ******* *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөлтэй 2022 оны дугаар сарын 03-ний өдөр Баянхонгор аймгийн сумын засаг дарга М. нь бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг 2022 оны дугаар сарын 03-ний өдрөөс 2022 оны 11 дүгээр сарын 30-ний өдөр хүртэл гэрээ байгуулж нөхөрлөлийг төлөөлж ******* гарын үсэг зурсан байна.

Уг гэрээний 1.1-д “Бичил уурхай эрхлэгч нь сумын “т” нэртэй газарт орших т-1, т-2, т-3, т-5 талбайд журмын дагуу ашигт малтмал олборлохтой  холбогдсон үйл ажиллагааг эрхэлнэ.

 Мөн гэрээний 2.1.1-д бичил уурхай эрхлэгч этгээдэд ногдох талбайн хэмжээг тогтоож байршлын зүргийг гэрээнд хавсаргах,

Мөн гэрээний 3..1.-д “...бичил уурхай эрхлэгч этгээд нь ашигт малтмал олборлох үйл ажиллагаанд 3500 см³  хүртэлх багтаамжтай дотоод шаталт хөдөлгүүр бүхий 2-оос илүүгүй механизмыг ашиглах” гэж тус тус заасан байна.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2022 оны дугаар сарын 03-ний өдрийн 296 дугаар тогтоолоор “Бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох журам”-ыг баталсан байна. Уг журмын 1.5-д “нэг нөхөрлөл гишүүдийн тоо 9-өөс цөөнгүй гишүүн байна. Мөн журмын 2.5-д “Сум, дүүргийн Засаг дарга нь энэ журмын 5.1.2-т заасны дагуу тусгай хэрэгцээнд авсан газрын шийдвэрийг хүлээн авснаас хойш ажлын өдөрт багтаан тухайн талбайд гаргасан өргөдлийн дарааллын дагуу бичил уурхай эрхлэгч этгээдтэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээг энэ журмын 2 дугаар хавсралтад заасан загварын дагуу бичил уурхайн мэргэжлийн холбоотой хамтран байгуулна.”

Мөн журмын 1.4-д “гэрээ байгуулсан бичил уурхай эрхлэгч этгээд нь ашигт малтмал олборлохдоо 3500 см3 хүртэлх багтаамжтай дотоод шаталтат хөдөлгүүр бүхий 1-ээс илүүгүй механизмыг ашиглах.”  6.3-д “Төрийн захиргааны байгууллагаас дүгнэлт гаргаагүй талбайд бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулахыг хориглоно...”  9.1.1-д “энэ журмын 8.1.2-т заасан саналыг хүлээн авч Ашигт малтмалын тухай хуулийн 11.1.23-т заасан дүгнэлтийг ажлын хоногт багтаан гаргаж, уг дүгнэлтэд холбогдох мэдээллийг хавсарган аймаг, нийслэлийн Засаг даргад хүргүүлэх ба шаардлагатай тохиолдолд газар дээр нь ажиллах.” гэж журамласан байна.

Хэрэгт авагдсан нотлох баримтыг үнэлэхэд шүүгдэгч ******* нь өөрийн хуулийн этгээд нөхөрлөл болох “******* ******* *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөлийн өмнөөс Баянхонгор аймгийн сумын засаг даргатай бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох гэрээ байгуулсан бөгөөд улмаар шүүгдэгч гуйлтаар амаар тохиролцож шүүгдэгч -эрдэнэ нь түүний нөхөрлөлийн гэрээний үндсэн дээр бичил уурхай эрхлэн явуулж байсан  байна.

Шүүгдэгч *******тэй бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох  гэрээ байгуулахдаа мэргэжлийн холбоодтой  гурвалсан гэрээ байгуулах, нөхөрлөлийн гишүүд нь бичил уурхайгаар ашигт малтмадл олборлох  сургалтад хамрагдсан байх гэсэн журмыг зөрчсөн тул уг гэрээ нь Иргэний хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1.1-д заасан “хууль зөрчсөн хэлцэлд” багтаж байгаа тул уг гэрээг хүчин төгөлдөр бус гэрээ гэж шүүх дүгнэж байна.

Харин шүүгдэгч Ц.*******, ******* нар нь хамтран бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох талаар  амаар  тохиролцсон нь уг хэрэгт хамтран оролцох хэлбэрийг агуулж байгаа гэж шүүх дүгнэлээ.

Шүүгдэгч *******, ******* нар нь Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар баг “т-5” гэх газарт дүгнэлт гараагүй талбайд гэрээнд заасан цэг солбилцлоос өөр талбайд үйл ажиллагаа явуулсан нь 1 дүгээр хавтаст хэргийн 118 дугаар талд авагдсан Ашигт малтмал газрын тосны газрын 2019 оны 05 дугаар сарын 16-ний өдрийн 7/3830 дугаартай албан бичгийн “т-4, нэртэй талбайн солбилцлоор шүүлт хийхэд тус талбай нь т-3, т-5 талбайнуудтай давхцалтай байх тул бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох боломжгүй байна” гэж хариу өгснөөр тогтоогдож байна.

Иймд Шүүх шүүгдэгч *******, ******* нарыг хамтран тусгай зөвшөөрөлгүйгээр Баянхонгор аймгийн сумын 3 дугаар багийн нутаг “т-5” гэх газарт 2022 оны дугаар сарын 05-ны өдрөөс 2022 оны дугаар сарын -ны өдрийн хооронд шүүгдэгч Ц.******* нь САТ 330D загварын экскаватор, ZL50GN маркийн хово зэрэг техник хэрэгсэл ашиглаж 10 м.кв буюу 0.11 га талбай, нийт 520. м.куб эзлэхүүн бүхий ухаш нүх үүсгэж  ашигт малтмалын эрэл хайгуул явуулж байгаль орчинд 2,885,057 төгрөгийн хохирол, нөхөн сэргээлтийн 724,4 төгрөг зардал буюу хор уршиг учруулсан гэмт хэргийг үйлдсэн гэм буруутайд тус тус тооцоход нотлох баримт хүрэлцээтэй байна гэж дүгнэж, тэдэнд Эрүүгийн хуулийн 3.1 дүгээр зүйлийн 1-д заасныг баримтлан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар эрүүгийн хариуцлага тус тус хүлээлгэлээ.

Харин Баянхонгор аймгийн Прокурорын газраас шүүгдэгч хуулийн этгээд “******* ******* *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөлд холбогдуулан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 3-д зааснаар  яллах дүгнэлт үйлдэж ирүүлснийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.

Учир нь Шүүгдэгч хуулийн этгээд “******* ******* *******” нөхөрлөлийн даргаар шүүгдэгч *******г улсын бүртгэлийн бүртгэлд бүртгэсэн байна.

Хэрэгт мөрдөгчийн зүгээс 2024 оны 02 дугаар сарын 27-ний өдөр шүүгдэгч *******г хуулийн этгээд “******* ******* *******” нөхөрлөлийн хууль ёсны төлөөлөгчөөр тогтоож, *******г 2024 оны 02 дугаар сарын 26-ний өдөр Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татаж, мөн өдөр хуулийн этгээд “******* ******* *******” нөхөрлөлийг Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 3-д зааснаар эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татаж, улмаар шүүгдэгч *******г яллагдагчаар болон яллагдагч хуулийн этгээдийг төлөөлж гэж 2024 оны 02 дугаар сарын 27-ний өдөр тус тус яллагдагчаар мэдүүлэг авсан байна.

Шүүгдэгч хуулийн этгээдийг төлөөлж хууль ёсны төлөөлөгчөөр *******г тогтоож хуулийн этгээдийг төлөөлөх эрх бүхий этгээд гэж яллагдагчаар мэдүүлэг авсан нь Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 20.2 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1.2-д заасныг ноцтой зөрчсөн байна.

Уг хуулийн 20.2 дугаар зүйлийн 1-д “хуулийн этгээдэд холбогдох эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд тухайн хуулийн этгээдийг дараахь хүнээр төлөөлүүлж болохгүй”,

Мөн хуулийн 20.2 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1.2-д “хуулийн этгээдийг төлөөлөх хүн нь яллагдагч бол” хуулийн этгээдийг төлөөлүүлж болохгүй гэж хуульчилсан байна.

Гэтэл шүүгдэгч *******г хууль ёсны төлөөлөгчөөр тогтоож улмаар өөрийг нь Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар эрүүгийн хэрэг үүсгэж, яллагдагчаар татсан байхад хуулийн этгээдийн хууль ёсны төлөөлөгчөөр тогтоож улмаар  түүнийг  хуулийн этгээдийг төлөөлж яллагдагчаар мэдүүлэг авсан Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн дээрх заалтыг ноцтой зөрчсөн байна гэж шүүх дүгнэлээ.

Хэрэв шүүгдэгч “хуулийн этгээдийг төлөөлөх өөр хүн байхгүй бол тогтоосон хугацааны дотор өөр этгээдийг хууль ёсны төлөөлөгчөөр томилохыг мөрдөгч… хуулийн этгээдэд бичгээр мэдэгдэнэ” гэж Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 20.2 дугаар зүйлийн 3-д хуульчилсан байна.

Өөрөөр хэлбэл шүүгдэгч *******г Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар яллагдагчаар татаж, мөн хуулийн этгээдийн хууль ёсны төлөөлөгчөөр давхар тогтоосон нь Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг ноцтой зөрчсөн гэж үзэх бөгөөд шүүгдэгч С.Лхагдвасүрэн яллагдагчаар татагдсан тохиолдолд хуулийн этгээдийг төлөөлөх өөр этгээдийг тогтоолгох талаар бичгээр мэдэгдэх, эсхүл мөн хуулийн 20.2 дугаар зүйлийн 4-д зааснаар “тогтоосон хугацаанд хуулийн этгээд хууль ёсны төлөөлөгчөө томилоогүй бол…..прокурор хууль ёсны төлөөлөгчийг томилж болно…” гэсэн заалтыг дагуу уг нөхөрлөлийн өөр гишүүдийг хууль ёсны төлөөлөгчөөр тогтоож хуулийн этгээдийг төлөөлж яллагдагчаар мэдүүлэг авах нь хуулинд нийцэж, хуулийг зөв хэрэглэсэн байна гэж дүгнэж хэргийг шийдвэрлэх боломжтой байсан байна.

Уг нөхөрлөлийн гишүүнээр шүүгдэгчийн эхнэр С. нь багтсан бөгөөд хуулийн этгээдийг төлөөлж шүүгдэгч *******тэй үйл ажиллагаа явуулсан  байсаныг дурдах нь зүйтэй байна.

Иймд шүүгдэгч хуулийн этгээд “******* ******* *******” зохион байгуулалтай нөхөрлөлд холбогдуулан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 3-д зааснаар яллах дүгнэлт үйлдэж ирүүлснийг Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 20.2 дугаар зүйлийн 1.2-д заасныг зөрчсөн гэх үндэслэлээр хуулийн этгээдийг гэмт хэргийн шинжгүй, гэмт хэрэг үйлдсэнийг үгүйсгэх нөхцөл тогтоогдсон гэж үзэж шүүгдэгч “******* ******* *******” хуулийн этгээдэд холбогдох хэргийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.

Өөрөөр хэлбэл Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 16.1 дүгээр зүйлийн 7-д заасан энэ хуульд заасан үндэслэл журмыг зөрчиж шүүгдэгч хуулийн этгээдийн талаар нотлох баримтыг бүрдүүлэхдээ хууль ёсны төлөөлөгөөр энэ хэрэгт яллагдагчаар татагдсан хүнийг оролцуулсан нь хуульд заасан үндэслэл журмыг зөрчсөн гэж үзэж эрүүгийн хэрэгт хамааралтай бүхий л нотлох баримтыг шалгасан боловч Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд заасан үндэслэл журмыг зөрчсөн гэж үзэж хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон болно.

Ийм учир шүүх шүүгдэгч, шүүгдэгч хуулийн этгээдийн дарга *******д Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 1-д заасан оногдуулах ялыг нь хөнгөрүүлсөн зүйлчлэлээр эрүүгийн хариуцлагыг хүлээлгэлээ.

Энэ нь ял шийтгэлийн төрөл агуулгад орж байгаа өөрчлөлт төдийгүй хууль тогтоогчийн шийдвэрээр хүний эрх зүйн байдлыг дээрдүүлж байгаа хуулийн зохицуулалтад хамаарах хэм хэмжээ багтсан гэж  ойлгоно.

Шүүгдэгч *******, ******* нартай хууль зөрчсөн хүчин төгөлдөр бус гэрээг Баянхонгор аймгийн сумын засаг даргаас гэрээг байгуулсан бөгөөд уг гэрээг байгуулахдаа сум хөгжүүлэх санд .000.000 төгрөгийг шүүгдэгч ******* өөрөө гаргаж  байршуулсан нь тогтоогдсон тул уг гэрээг шүүх хүчин төгөлдөр бус хууль зөрчсөн гэрээ гэж дүгнэж сум хөгжүүлэх санд байршуулсан гэх .000.000 төгрөгийг шүүгдэгч гэмт хэрэг үйлдэхэд ашигласан гэх техник хэрэгслийн үнээс хасаж тооцлоо.

Мөн шүүгдэгч ******* нь өөрийн “******* ******* *******” нөхөрлөлийн татвар болох 950.000 төгрөгийг шүүгдэгч төлүүлсэн талаар шүүхийн хэлэлцүүлэгт мэдүүлсэн нь хууль бус ажиллагаа гэж үзэж шүүгдэгч ******* нь өөрийн нөхөрлөлийн төлүүлсэн 950.000 төгрөгийн татварын мөнгийг шүүгдэгч *******д буцаан өгөх нь шударга ёсонд нийцэнэ гэж  гэж шүүх үзлээ.

Учир нь Монгол улсын Үндсэн хууль Арвандолдугаар зүйлийн 3-д  “хуулиар ногдуулсан албан татвар төлөх” нь журамт үүрэг мөн гэж заасан тул шүүгдэгч хуулийн этгээд нь журамт үүргээ өөрөө биелүүлэх үүрэгтэй гэж шүүх дүгнэсэн учир шүүгдэгч хуулийн этгээдийн нэрийн өмнөөс төлсөн татвар 950.000 төгрөгийг шүүгдэгч хуулийн этгээдээс буцаан гаргуулах нь зүйтэй гэж үзсэн болно.

Хэрэгт шүүгдэгч ******* нь ашигт малтмалын эрэл хайгуул явуулахын тулд цахим орчноор зар явуулж экскаватор 1 ширхэг, ковш 2 ширхэг, усан буу 1 ширхэг зэргийг дараа мөнгийг нь өгөхөөр хөлсийг нь тохирч авчирах ажиллагааг бие даан хийж гүйцэтгэсэн бөгөөд уг ажиллагаанд шүүгдэгч ******* нь оролцоогүй нь нотлох баримтаар тогтоогдож байна.

Шүүгдэгч гэмт хэрэг үйлдэхэд ашигласан гэх техник хэрэгслийг Дамно үнэлгээ” ХХК-ийн 2024 оны дугаар сарын 18-ны өдрийн ЭК-24-33 дугаартай шинжээчийн....CAT 3300 161.87597 төгрөг,

ZL50GN 53.900.000 төгрөг,

Алт угаадаг буу 11.211.704 төгрөг,

Нийт 226,986,301 /хоёр зуун хорин зургаан сая есөн зуун наян зургаа мянга гурван зуун нэг/ төгрөг гэж дүгнэлт гарч  тогтоосон боловч шүүгдэгч нар нь уг үнэлгээг зөвшөөрөхгүй дахин гаргуулах хүсэлтийг шүүхэд гаргаснаар шүүх хүсэлтийг хүлээн авч 60 хүртэл хоногоор нэг удаа хойшлуулж дахин дүгнэлтийг 3 шинжээч нарын бүрэлдэхүүнтэй гаргуулахаар шийдвэрлэж уг шинжээч нарын 2025 оны 01 дүгээр сарын 27-ны өдрийн 32/2025 дугаартай:..... CAT 3300    22.500.000 төгрөг,

ZL50GN   27.000.000 төгрөг,

Алт угаадаг буу 000.000 төгрөг,

Үнэлгээний дүгнэлт гаргахтай холбоотой хавтаст хэрэгт авагдсан техникийн тодорхойлолт, 2022 оны -р сарын зах зээлийн судалгаа, мэдээ мэдээллийг харьцуулан үнэлгээний өдрөөр 1 ш САТ 3300 маркийн эксковатор, 2 ширхэг 250(Ж ковш, 1 ширхэг алт угаадаг усан буу зэрэг хөрөнгийн 2022 оны -р сарын байдлаар нийт зах зээлийн үнэ цэнэ нь 53,500,000 /Тавин гурван сая таван зуун мянга/ төгрөг гэж тогтоож ирүүлсэн байна.

Шүүх дээрх шинжээч нарын үнэлгээг харьцуулан шинжилснээр гурван шинжээчийн бүрэлдэхүүнтэй гаргасан дүгнэлтийг буюу 1 ш САТ 3300 маркийн эксковатор, 2 ширхэг 250(Ж ковш, 1 ширхэг алт угаадаг усан буу зэрэг хөрөнгийн 2022 оны -р сарын байдлаар нийт зах зээлийн үнэ цэнэ нь 53,500,000 /Тавин гурван сая таван зуун мянга/ төгрөг гэж тогтоож ирүүлсэнийг нотлох баримтаар үнэлж шүүгдэгч *******эс 43.500.000 төгрөг гаргуулахаар шийдвэрлэлээ.

Учир нь шинжээч нарын дүгнэлтүүд хоорондоо зөрүүтэй үр дүн үзүүлсэн бөгөөд шүүх энэ тохиолдолд Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 16.5 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт заасны дагуу шинжээчийн дүгнэлтийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд баримтлах үүрэггүй боловч аль дүгнэлтийг хууль ёсных гэж үзэх нь шүүхийн эрх хэмжээний асуудал бөгөөд энэ тохиолдолд шүүх нь гурван шинжээч нарын гаргасан дүгнэлтийг үндэслэлтэй гэж үзэж үнэлж шийдвэрлэсэн бөгөөд оролцогч нарын зүгээс уг дүгнэлтийн талаар ямар нэгэн хүсэлт ирээгүй болохыг дурдах нь зүйтэй байна.

Харин шинжлэх ухааны арга зүйд тулгуурласан туршилтын үрд дүнд нотлогдсон дүгнэлтэд эргэлзээ гарч болохгүй юм. Жишээ нь ДНХ-ийн шинжилгээний үр дүн, радарын зураг гэх мэт болно.

Шүүгдэгч *******тэй байгуулсан бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох   гэрээ нь хүчин төгөлдөр бус учир шүүгдэгч *******эс сум хөгжүүлэх буюу төсвийн дансанд байршуулсан .000.000 төгрөгийг гэмт хэрэг үйлдэхэд ашигласан техникүүдийн үнээс хасаж тооцож .000.000 төгрөгийг улсын төсөвт шилжүүлсэн гэж дүгнэж шүүгдэгч *******эс  гэмт хэрэг үйлдэхэд ашигласан экскаватор нэг ширхэг, ков 2 ширхэг,  усан буу 1 ширхэг зэргийг ашигласан гэж үзэж тэдгээрийн үнэ 43.500.000 төгрөгийг гурван жилийн хугацаанд гаргуулж улсын төсөвт шилжүүлэхийг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгалаа.

Шүүгдэгч *******, ******* нарын үйлдэлд эрх зүйн дүгнэлт хийхэд төрийн эрх бүхий байгууллага хууль эрх зүйг хэрэгжүүлэхдээ хууль тогтоомжийг чанд сахиж ажиллах, иргэд бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлохдоо Засгийн газрын 296 дугаар тогтоолыг сайтар судалж түүнийг дагаж мөрдөж ажиллаагүй хууль эрх зүйн мэдлэг дутмагаас болж тусгай зөвшөөрөлгүйгээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул явуулсан байна гэж дүгнэлээ.

Төрийн эрх бүхий албан тушаалтан нар гэрээг байгуулахдаа хууль эрх зүйн мэдлэг дутмагаас гэрээг журмын дагуу байгуулаагүй байх боловч энэ үйлдэл нь дангаараа гэмт хэргийн шинж бүхий үйлдэл болон гэмт хэргийн бүрэлдэхүүний шинжийг хангаагүй гэж үзлээ.

Шүүгдэгч нар нь бичил уурхайгаар ашигт малтмал олборлох тохиолдолд уг талбайд дүгнэлт гарсан эсэхийг нягтлах, мөн гэрээнд заагдсан цэг солбилцлыг зааж өгсөний дараа үйл ажиллагаа явуулах ёстой байсан бөгөөд гэрээнд заагдсан цэг солбилцлоос өөр газарт, дүгнэлтгүй талбайд ашигт малтмалын үйл ажиллагаа явуулсан нь Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан гэмт хэргийн шинжийг агуулсан байна гэж дүгнэлээ.

Шүүгдэгч нар нь ашигт малтмалын эрэл хайгуулын үйл ажиллагаа явуулсан нь Баянхонгор аймаг дахь ын газрын хяналт шалгалт хууль бус үйл ажиллагааг  дроноор бичиж нотолсон бичлэгээр бүрэн нотлогдсон байна гэж үзлээ.

Мөрдөн шалгах ажиллагааны явцад шинжээчийн зүгээс шүүгдэгч нарын үйлдлийн улмаас байгаль орчинд 2.885.057 төгрөг, нөхөн сэргээлтийн ажлын зардал 724 төгрөг нийт 3.609.595 төгрөгийн хохирол учирсан бөгөөд уг хохирлоос шүүгдэгч ******* нь өөрт ноогдох 1.80595 төгрөгийг төлж барагдуулсан байна.

Харин шүүгдэгч *******эс 1.80595 төгрөгийг гаргуулж иргэний нэхэмжлэгч буюу байгаль орчин уур амьсгалын санд  нөхөн төлүүлэхийг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгалаа.

Мөн иргэний нэхэмжлэгч нь байгаль орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ гаргуулсаны хөлс 3.00.000 төгрөгийг шүүгдэгч *******, ******* нараас нэхэмжилсэн тул 3.000.000 төгрөгийг шүүгдэгч нараар хувь тэнцүүлэн гаргуулж иргэний нэхэмжлэгч д олгохыг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн Шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгалаа.

Хэрэгт шүүгдэгч гэмт хэрэг үйлдэхэд ашигласан гэх техник хэрэгсэл болох экскаватор, усан буу зэргийг мөрдөн шалгах ажиллагааны явцад битүүмжлээгүй бөгөөд харин иргэний нэхэмжлэгч ийн гэх 2 ширхэг ковшны 1 ширхэг ковшийг битүүмжилсэн байх тул уг 1 ширхэг ковш битүүмжилсэн Прокурорын тогтоолыг хүчингүй болгож хэрэгцээний дагуу эзэмшигч т буцаан олголоо.

Хэрэгт эд мөрийн баримтаар гэмт хэргийн үйл баримт бүхий бичлэг ДВД 1 ширхэгийг хураан ирүүлснийг хэргийг хадгалах хугацаа дуустал хэрэгт  хавсаргаж шийдвэрлэв.

Шүүгдэгч *******, ******* нар нь энэ хэрэгт цагдан хоригдсон хоноггүй, шүүгдэгч болон шүүгдэгч хуулийн этгээдийн хувьд ноогдох эд хөрөнгийг битүүмжлээгүй, шүүгдэгч ******* нь байгаль орчинд учруулсан хохирол, нөхөн сэргээлтийн зардал төлөх төлбөргүй гэж үзлээ.

Шүүх шүүгдэгч *******, ******* нарт эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхдээ Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 1.3 дугаар  зүйлийн 1-д заасан “Эрүүгийн хариуцлага нь тухайн хүн...ний үйлдсэн гэмт хэрэг, гэмт хэргийн нийгмийн аюулын шинж чанар, хэр хэмжээ гэм буруугийн хэлбэрт тохирсон байна” гэсэн шударга ёсны зарчмыг баримтлан шүүгдэгч *******гийн хувьд мөн хуулийн 6.5 дугаар зүйлийн 1.2-д заасан “учруулсан хохирлыг нөхөн төлсөн”-нийг  хөнгөрүүлэх нөхцөл байдалд тооцож, шүүгдэгч *******д хөнгөрүүлэх, хүндрүүлэх нөхцөл байдал тогтоогдоогүй болохыг дурдаж, шүүгдэгч *******, ******* нар нь   хөнгөн гэмт хэрэг үйлдсэн  гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрсөн, хохирлоо нөхөн төлсөн, шүүгдэгч Ц.-Эрдэнийн хувьд хохирол нөхөн төлөхөө илэрхийлсэн зэргийг харгалзан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 1-д заасан хорих ялыг оногдуулахгүйгээр тэнсэж, зан үйлээ засах сургалтад хамрагдах   үүрэг хүлээлгэх албадлагын арга хэмжээ авч   шийдвэрлэлээ.

Шүүгдэгч хувьд шүүхийн шийдвэр гарч шийдвэр гүйцэтгэлийн ажиллагаагаар 40 сая төгрөг буцаан авах талаар гарсан шүүхийн шийдвэрийн үндэслэлийг түүнийг өмгөөлөгч шүүхийн хэлэлцүүлэгт тайлбарлаж уг мөнгийг авсаны дараа хохирлыг нөхөн төлөхөө илэрхийлснийг шүүх дурдаж байна.

Шүүгдэгч *******, ******* нарт үүрэг хүлээлгэх албадлагын арга хэмжээг тэнссэн хугацаанаас бага буюу зургаан сарын  хугацаагаар үүрэг хүлээлгэж уг үүргийг хэрэгжүүлэхийг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн Шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгалаа.

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн  1.15 дугаар зүйлийн 2, 319 дүгээр зүйлийн 1.1, 1.8, 36.2, 36.6, 36.7, 36.8, 36. дугаар зүйлүүдэд заасныг удирдлага болгон

ТОГТООХ нь:

1. Баянхонгор аймгийн Прокурорын газраас шүүгдэгч хуулийн этгээд “******* ******* *******” зохион байгуулалттай нөхөрлөлд холбогдуулан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 3-д зааснаар яллах дүгнэлт үйлдэж ирүүлснийг хэрэгсэхгүй болгосугай.

2. Шүүгдэгч *******  овогт *******ийн *******, ******* овогт гийн нарыг хамтран  тусгай зөвшөөрөлгүйгээр ашигт малтмалын эрэл хайгуул явуулсан гэмт хэргийг үйлдсэн гэм буруутайд тус тус  тооцсугай.

 2.  Эрүүгийн хуулийн 3.1 дүгээр зүйлийн 1, Эрүүгийн хуулийн тангийн 7.1 дүгээр зүйлийн 1, 3-т заасныг журамлан шүүгдэгч ******* овогт овогт *******ийн *******, ******* овогт гийн нарт Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 22 дугаар зүйлийн 1-т заасан хорих ял оногдуулахгүйгээр нэг / 01 / жилийн хугацаагаар тус тус тэнсэж, үүрэг хүлээлгэх албадлагын арга хэмжээ тус тус хэрэглэсүгэй.

Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 7.3 дугаар зүйлийн 2.2-т зааснаар шүүгдэгч *******, ******* нарт зан зүйлээ засах сургалтад хамрагдах үүргийг тус тус хүлээлгэж уг үүргийг хэрэгжүүлэхийг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн Шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгасугай.

5. Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 7.1 дүгээр зүйлийн 4-д зааснаар шүүгдэгч Ц.*******, ******* нар нь тэнссэн хугацаанд хүлээлгэсэн үүргийг биелүүлээгүй бол шүүх тэнссэн шийдвэрийг хүчингүй болгож ял оногдуулахыг дурдсугай.

6. Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 7.1 дүгээр зүйлийн  5, 6-т зааснаар шүүгдэгч  Ц.*******, ******* нар нь тэнссэн хугацаанд санаатай гэмт хэрэг үйлдсэн бол шүүх тэнссэн шийдвэрийг хүчингүй болгож, энэ хуулийн 6.8, 6.9 дүгээр зүйлд заасан журмаар ял оногдуулах, болгоомжгүй гэмт хэрэг үйлдсэн бол тухайн гэмт хэрэг үйлдсэн нөхцөл байдал, учирсан хохирол, хор уршгийн шинж чанар, гэмт хэрэг үйлдсэн хүний хувийн байдал, шүүхээс хүлээлгэсэн үүргийг биелүүлсэн байдлыг харгалзан ял оногдуулах эсэхийг шүүх шийдвэрлэхийг дурдсугай.

7. Иргэний хуулийн 497 дугаар зүйлийн 497.1-д зааснаар шүүгдэгч Ц.*******, ******* нараас гурван сая / 3.000.000 / төгрөгийг хувь тэнцүүлэн гаргуулж иргэний нэхэмжлэгч д олгохыг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн Шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгасугай.

8. Иргэний хуулийн 497 дугаар зүйлийн 497.1-д зааснаар шүүгдэгч Ц.*******эс нэг сая найман зуун дөрвөн мянга таван зуун ерэн таван / 1.80595 / төгрөгийг гаргуулж иргэний нэхэмжлэгч буюу Байгаль орчин уур амьсгалын санд төлүүлэхийг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн Шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгасугай.

9. Эрүүгийн хуулийн 7.5 дугаар зүйлийн 1, 2, 3, 5-д зааснаар шүүгдэгч Ц.*******эс гэмт хэрэг үйлдэхэд ашигласан техник хэрэгслийн үнэ дөчин гурван сая таван зуун мянган / 43.500.000 / төгрөгийг гурван / 03 / жилийн хугацаанд гаргуулж улсын төсөвт шилжүүлэхийг Баянхонгор аймаг дахь Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газарт даалгасугай.

. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 21.5 дугаар зүйлийн 1.1-д зааснаар энэ хэрэгт иргэний нэхэмжлэгч ийн эзэмшлийн ковш 1 ширхэгийг битүүмжилсэн Прокурорын тогтоолыг хүчингүй болгож уг ковшийг эзэмшигч т хэрэгцээний дагуу буцаан олгосугай.

11. Шүүгдэгч Ц.2эрдэнэ, ******* нар нь энэ хэргийн учир цагдан хоригдсон хоноггүй, шүүгдэгч ******* нь байгаль орчинд учруулсан болон нөхөн сэргээлтийн зардлын нөхөн төлсөн, хэрэгт ковш 1 ширхэг, экскаватор, усан буу зэргийг битүүмжлээгүй болохыг тус тус дурдсугай.

. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 21.3 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар хэрэгт үйл баримтын бичлэг бүхий ДВД 1 ширхэгийг эд мөрийн баримтаар хураан ирүүлснийг хэргийг хадгалах хугацаа дуустал хэрэгт хавсаргасугай.

. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 36.8 дугаар зүйлийн 1.5-д зааснаар шүүгдэгч Ц.*******, ******* нарт авсан хувийн баталгаа гаргах таслан сэргийлэх арга хэмжээг шийтгэх тогтоол хүчин төгөлдөр болтол тус тус хэвээр үргэлжлүүлсүгэй.

1 Шийтгэх тогтоол уншиж сонсгосноор хүчинтэй болохыг дурдаж, шийтгэх тогтоолыг улсын яллагч, шүүгдэгч, хохирогч, тэдгээрийн хууль ёсны төлөөлөгч, өмгөөлөгч өөрөө гардан авснаас буюу хүргүүлсэнээс хойш 14 хоногийн дотор Баянхонгор аймгийн Эрүү, Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах гомдол гаргах, дээд шатны прокурор эсэргүүцэл бичих эрхтэй болохыг дурдсугай.

15. Давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах буюу эсэргүүцэл бичигдсэн тохиолдолд тогтоолын биелэлтийг түдгэлзүүлж, тогтоол биелүүлэх хүртэл шүүгдэгч Ц.*******, ******* нарт авсан хувийн баталгаа гаргах таслан сэргийлэх арга хэмжээг хэвээр үргэлжлүүлсүгэй.

 

ДАРГАЛАГЧ, ЕРӨНХИЙ ШҮҮГЧ                    Д.БАТЦЭНГЭЛ