| Шүүх | Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сум дахь сум дундын шүүх |
|---|---|
| Шүүгч | Жамбалын Отгонхишиг |
| Хэргийн индекс | 141/2022/00415/и |
| Дугаар | 141/шш2022/00228 |
| Огноо | 2022-11-03 |
| Маргааны төрөл | Худалдах-худалдан авах болон арилжааны гэрээ, |
Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сум дахь сум дундын шүүхийн Шийдвэр
2022 оны 11 сарын 03 өдөр
Дугаар 141/шш2022/00228
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС
Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сум дахь сум дундын шүүхийн шүүгч Ж.Отгонхишиг даргалж тус шүүхийн иргэний хэргийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар “*******” ХХК-ийн нэхэмжлэлтэй, хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд холбогдох “Ажил гүйцэтгэх гэрээний үүрэг болох 7,065,330 төгрөг гаргуулах тухай” нэхэмжлэлийн шаардлага бүхий иргэний хэрэгт хэргийг хянан хэлэлцэв.
Шүүх хуралдаанд: Нэхэмжлэгч байгууллагын төлөөлөгч ******* /онлайнаар/, нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч ******* /онлайн/, хариуцагч байгууллагын төлөөлөгч *******, гэрч ******* /онлайнаар/, гэрч ******* /онлайнаар/, гэрч ******* /онлайнаар/, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга Б.Батбаяр нар оролцов.
ТОДОРХОЙЛОХ нь:
Нэхэмжлэгч тал нь шүүхэд ирүүлсэн нэхэмжлэл болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “...Манай компани нь сурагчийн дүрэмт хувцас үйлдвэрлэгч үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай Монгол Улсын Засгийн газрын 2013 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 250 дугаар тогтоолыг үндэслэн ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчийн дүрэмт хувцсыг улсаас батлагдсан жишиг загвар, стандартын дагуу үйлдвэрлэх, нийлүүлэх ажлыг Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн захиалгын дагуу үйлдвэрлэж, нийлүүлсэн юм. Сурагчийн дүрэмт хувцас үйлдвэрлэгчийн үйл ажиллагаанд нь зориулан эргэлтийн зээл болон хонины ноосон ээрмэл утас зээлээр олгосон юм. Манай компани гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэн сурагчийн дүрэмт хувцас болон ноосон майк, кардиганыг тус сургуульд өөрийн зардлаар хүргэн өгч гэрээний дагуу нийлүүлснээс хойш өнөөдрийг хүртэл тооцоо хийж төлбөрийг барагдуулахгүй байгаагаас манай “*******” компани зээл, зээлийн хүү, ноосон ээрмэл утасны төлбөрөө барагдуулж чадахгүйд хүрч улсаас авсан зээл, ээрмэл утсаа манай компанид нийлүүлсэн аж ахуй нэгжүүд зээлээ төлөхийг шаардаж, зарим шүүхийн шийдвэрүүд гарч компанийн данс тооцоог хаасан болно. Иймд Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018, 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 тоот гэрээгээр хүлээлгэн өгсөн барааны нийт үнэ 12,445,550 төгрөгөөс 2014-2015 онд төлөгдсөн төлбөр 4,932,456 төгрөг, буцаан тушаасан барааны үнэ 337,500 төгрөгийг тус тус хасаж тооцоод барааны төлөгдөөгүй үлдэгдэл 7,175,594 төгрөгийг гаргуулахаар нэхэмжилсэн. Харин шүүх хуралдааны шатанд дахин тооцож үзээд нийт 12,445,550 төгрөгийн бараа хүлээлгэн өгснөөс 5,042,720 төгрөгийн барааны үнэ дансанд төлөгдсөн, мөн буцааж авсан барааны үнэ болох 337,500 төгрөгийг хасаад 7,065,330 төгрөгийн нэхэмжилж байгаа тул энэхүү мөнгийг хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулиас гаргуулж өгнө үү... гэв.
Хариуцагч тал нь шүүхэд ирүүлсэн болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “...“*******” ХХК-ийн 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14 тоот ажил гүйцэтгэх гэрээний дагуу 7,792,550 төгрөгийн дүрэмт хувцсыг Завхан аймгийн ******* сумын ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад нийлүүлснээс 2014-2015 онд 5,042,720 төгрөг, буцаан тушаасан барааны үнэ 337,500 төгрөгийг тус тус төлснөөр 2,412,330 төгрөгийн үлдэгдэл байгаа нь үнэн болно. Харин нэхэмжлэгч тал 2013 онд ажил гүйцэтгэх гэрээ байгуулсан гэдэг боловч аливаа гэрээг 2 тал гарын үсэг зурж баталгааждаг гэж бодож байна. 2013 оны гэрээн дээр тухайн үеийн Завхан аймгийн ******* сумын ерөнхий боловсролын сургуулийн захирал, менежерийн гарын үсэг байхгүй байдаг. Иймд 2013 оны гэрээг хүчингүй гэж үзэж байна. Нэхэмжлэгч тал нь хоёр удаагийн гэрээгээр манай сургуульд сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлсэн, 2013 онд байгуулсан гэрээгээр зөвхөн бага ангийн сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн гэж тайлбарлаж байна. Гэтэл 2014 онд дахин бага ангийн сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн гэж байгаа нь эргэлзээтэй байна. Сургуулийн нийт сурагчдын тоог харахад 600 орчим сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн гэж ойлгогдохоор байна. Гэтэл манай сургуульд 2013 оноос хойших суралцаж байгаа сурагчдын дундаж тоо 350-360 орчим байсан. Иймд нэхэмжлэгчийн нэхэмжилж байгаа 7,065,330 төгрөгийг төлөхийг хүлээн зөвшөөрөхгүй, харин төлөгдөөгүй байгаа 2,400,000 төгрөгийг төлөхөд татгалзах зүйлгүй ...” гэв.
Шүүх хуралдааны хэлэлцүүлэгт талуудын хүсэлтээр асуугдсан:
Гэрч ******* шүүх хуралдаанд өгсөн мэдүүлэгтээ: “...”*******” ХХК нь Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн бөгөөд Завхан аймагт хоёр удаа ирсэн. “*******” ХХК нь сургуулиудад хувцсаа өөрсдөө тоолж хүлээлгэж өгч байсан. Завхан аймгийн Боловсрол соёлын газар нь үүнд оролцоогүй, харин тус компанийг ажиллах байраар хангаж өгч байсан. Уг нь сумын сургуулиудын захирал, нийгмийн ажилтнууд нь өөрсдөө ирж хувцсыг хүлээж авч байсан боловч 2013 оны 10 дугаар сард ******* сумын сургуулийн сурагчдын дүрэмт хувцсыг сургуулийн захирал нь ирж аваагүй, тухайн үед ******* сумын сургуулийн захирлаар ******* ажиллаж байсан бөгөөд ******* нь надтай утсаар холбогдоод ******* сумын Засаг даргын тамгын газар ажилладаг хүнээр хувцаснуудыг дайж авхуулж байсан. Хоёр дахь удаагийн гэрээгээр ******* сумын сургуулийн захирал нь нийгмийн ажилтантайгаа хоёулаа ирчихсэн хувцсыг авч байсан. Тухайн үед захирал нь , ******* нарын хэн нь байсныг сайн санахгүй байна. Хоёр дахь удаагаа хувцас тарааж байхад сургалт болж байсан учраас би энэ талаар санаж байна...” гэв.
Гэрч ******* шүүх хуралдаанд өгсөн мэдүүлэгтээ: “...Би одоо Завхан аймгийн ******* сумын ерөнхий боловсролын сургуульд сургалтын менежер ажилтай. Намайг өмнө нь ******* сумын сургуулийн захирлаар ажиллаж байгаад 2013 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдөр ажлаа өгөх хүртэл “*******” ХХК нь сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэх гэрээ хийгээгүй. 2013 онд Завхан аймгийн Боловсрол соёлын газар руу ******* сумын захиргаанд ажиллаж байсан гэх хүнээр сурагчийн дүрэмт хувцас өгөөд явуулаарай гэж утсаар ярьсан талаар би сайн санахгүй байна. Мөн 2013 онд хувцас нийлүүлснийг санахгүй байна. 2013 оны 10 сарын 24-ний өдрийн зарлагын баримт дээрх гарын үсэг миний гарын үсэг биш байна. Харин 2014 онд нийгмийн ажилтан хувцас тарааж байсан санагдаж байна. Тиймээс 2014 онд сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэх гэрээ хийсэн гэж үзэж байна. Тухайн үед сурагчдын дүрэмт хувцасны үнийг төлсөн талаарх эцэг, эхчүүдээс өгсөн баримтуудыг нийгмийн ажилтнаараа цэгцлүүлж байсан...” гэв.
Гэрч ******* шүүх хуралдаанд өгсөн мэдүүлэгтээ: “...Би 2005-2015 онуудад Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд нийгмийн ажилтнаар ажиллаж байсан бөгөөд 2013-2014 онд сурагчийн дүрэмт хувцсыг тараах үед би ажиллаж байсан. Сургуулийн сурагчид анги удирдсан багшдаа хувцас авах сурагчдынхаа тоог өгч байсан бөгөөд харин сурагчдын дүрэмт хувцас нь сурагчдын тооноос илүү гарсан байсныг захирал д мэдэгдэхэд “*******” ХХК-д буцааж өг гэж хэлсэн. Тухайн үед захирал бид хоёр Завхан аймгийн төв рүү сургалтад оролцохоор явахад “*******” ХХК-ийн хүмүүс Завхан аймагт ирчихсэн байсан учраас илүү гарсан сурагчдын дүрэмт хувцсыг авч яваад Л.Алтанцэцэг гэдэг хүнд буцааж хүлээлгэж өгөхөд надаар гарын үсэг зуруулсан. Надад хувцас буцаан хүлээлгэж өгсөн буцаан олголтын бичиг баримт дээр гарын үсэг зуруулж байна гээд гэрээн дээр гарын үсэг зуруулсан байсан. 2014 оны гэрээн дээрх гарын үсэг миний гарын үсэг мөн байна. Энэ талаар би сүүлд мэдүүлэг өгөхдөө мэдсэн. Тухайн үед хувцас ирсэн эсэхийг санахгүй байна, тэр тооцоог захиралтай хийсэн. ******* сумын сургуульд 2013 онд бага ангийн сурагчдын дүрэмт хувцас, 2014 онд дунд ангийн сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэгдэж байсан гэдгийг мэдэж байна. Тэр үед дүрэмт хувцас авах хүүхдүүдийн судалгааг гаргачихсан байсан бөгөөд хүүхдүүдийн эцэг эхчүүд хувцасны мөнгөө “*******” ХХК-ийн данс руу хийгээд баримтаа анги удирдсан багшдаа өгч байсан. Сүүлд 2015 онд би ажлаасаа гарахдаа мөнгө тушаасан баримтуудыг ******* захиралд хүлээлгэж өгсөн. Намайг ажиллаж байх хугацаанд ******* сумын сургууль өөр газартай сурагчийн дүрэмт хувцас авах гэрээ хийж байсан талаар санахгүй байна...” гэв.
Нэхэмжлэгч талаас шүүхэд “*******” ХХК-ийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар, компанийн дүрэм, 4,653,000 төгрөгийн зарлагын баримт, 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай ажил гүйцэтгэх гэрээ, 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 дугаартай ажил гүйцэтгэх гэрээ, ******* сумын сургууль “*******” ХХК нд төлбөр төлсөн талаарх тооцооны хуудас, тус компанийн захирлын 2020 оны 07 дугаар сарын 24-ний өдрийн 11 дугаартай албан бичгээр олгосон итгэмжлэл, Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сум дахь сум дундын шүүхийн 2017 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 571 дугаартай шүүгчийн захирамж, 2017 оны 09 дүгээр сарын 04-ний өдрийн 704 дугаартай шүүгчийн захирамж, 2020 оны 08 дугаар сарын 12-ны өдрийн 1206 дугаартай шүүгчийн захирамж, “Хас” банкны дансны хуулга, шийдвэр гүйцэтгэгчийн 2015 оны 10 дугаар сарын 07-ны өдрийн эд хөрөнгө битүүмжлэх актын хуулбар, шийдвэр гүйцэтгэгчийн тэмдэглэлийн хуулбар, Булган, Орхон аймгийн иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 06 дугаартай магадлалын хуулбар, шүүхийн шийдвэр биелүүлэх мэдэгдлийн хуулбар, Л.Алтанцэцэгийн 2022 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн эмнэлэгт хэвтэх бичгийн хуулбар, ЭХО шинжилгээний протоколын хуулбар, 2013 оны 07 дугаар сарын 30-ны өдрийн 0/03 дугаартай сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэх хамтын гэрээ, гэрээний хавсралт, “*******” ХХК-ийн Хаан банк дахь 5120016439 дугаартай харилцах дансны 2013.10.02-ны өдрөөс 2015.05.31 өдрийн гүйлгээний хуулга зэрэг нотлох баримтууд,
Хариуцагч талаас шүүхэд 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай ажил гүйцэтгэх гэрээний хуулбар, гэрээний хавсралтын хуулбар, формын мөнгө тушаасан тооцооны судалгаа, “дүрэмт хувцас” гэсэн ногоон өнгийн хавтас бүхий 263 ширхэг ХААН банкны орлогын мэдүүлэг болон мөнгөн шилжүүлгийн баримтууд зэрэг нотлох баримтуудыг ирүүлсэн байна.
Харин шүүх иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад зохигч талуудын хүсэлтээр дараах нотлох баримтуудыг бүрдүүлсэн байна. Үүнд:
Гэрч Д.ийн: “...2013 онд би сумын Мал эмнэлэг үржлийн тасагт мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Тухайн үед би сургалтад суучхаад сум руугаа буцах гэж байхад над руу ******* багш ярьсан байх гэж бодож байна. Нэг нь л надад тэр хувцсыг Завхан аймгийн Боловсрол соёлын газраас аваад ир гэж хэлсний дагуу би гарын үсэг зурсан санагдаж байна. Тэгээд л аваад явсан. Тэр үед би зүгээр л очиж хувцсыг тээвэрлэж явсан болохоос биш гэрээ байгуулсан гэж ойлгоогүй. Сумаас нэгнийгээ явахаар араас тийм юм аваад ир, ийм юм аваад ир гээд л захидаг учраас тийм журмаар тэр хувцаснуудыг Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд аваачиж өгсөн. 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай ажил гүйцэтгэх гэрээ болон түүний хавсралтад зурсан гарын үсэг миний гарын үсэг мөн байна. Тухайн үед хувцаснууд бүгд хайрцагтай байсан. Хувцаснууд тоо ёсоороо байсан байх гэж бодож байна. Харин хувцасны төлбөр тооцоог нь хэрхэн хийсэн талаар мэдэхгүй. Мөн хувцаснаас буцааж өгсөн эсэхийг мэдэхгүй...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч *******ын: “...Би 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдөр “*******” компанийн захирал Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийг төлөөлж 13/018 дугаартай ажил гүйцэтгэх гэрээг байгуулаагүй, гэрээнд зурсан гарын үсэг миний гарын үсэг биш байна. Харин манай сургууль 2014 онд гэрээ байгуулсан. Гэхдээ би гэрээ байгуулахад байгаагүй, манай сургуулийн захирал, нийгмийн ажилтан нар байсан. 2013 онд тус компанитай гэрээ байгуулаагүй учраас ямар нэгэн төлбөр тооцоо хийгээгүй. 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн гэрээний дагуу тухайн формын үнийг хүүхдүүд нь өөрсдөө “*******” ХХК-ийн дансанд хийсэн. Үүнээс 337,500 төгрөгийн барааг боловсролын газарт буцаасан. 2014 оны гэрээгээр майк, кардиган хүлээн авсан учраас төлбөр тооцоог “*******” ХХК-ийн 5120016439 тоот дансанд төлж байсан. 2014 оны гэрээний дагуу ирсэн майк, кардиганаас жижигдсэн болон томдсон, мөн эцэг, эхчүүд худалдаж авахыг зөвшөөрөөгүй зэрэг 337,500 төгрөгийн барааг аймгийн Боловсрол соёлын газарт буцаан өгсөн...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч *******гийн: “...”*******” ХХК нь 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн, 2014 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн гэрээний дагуу тус тус Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлж байсан. Би тэр үед аймгийн Боловсрол соёлын газрын орлогч даргаар ажиллаж байсан. Тэр үед сурган дээр “*******” ХХК-ийн захирал Л.Алтанцэцэг, нэг менежертэйгээ ирж сурагчдын дүрэмт хувцас тарааж байсан. Би тухайн үед орон байраар хангаж байсан, гэхдээ сурагчдын дүрэмт хувцсыг аль сургуулиас хэн ирж авсан талаар сайн мэдэхгүй байна. 2013-2014 оны хичээлийн жилд ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн захирлаар ******* гэдэг хүн ажиллаж байсан. Эхний буюу 2013 оны өвөл 10 дугаар сард дүрэмт хувцас тараахад ******* сумын сургуулийн захирал ирээгүй, хувцсыг өөр хүнээр авхуулж байсныг би сайн санаж байна. Учир нь тухайн үед их хүйтэн байсан учраас сургуулиудын захирлуудыг дуудаагүй аймаг дээр байгаа хүмүүсээрээ дамжуулж, авхуулж болно гэж хэлээд авхуулж байсан юм. Хоёр дахь удаа сургуулиудаас дүрэмт хувцсыг захирал, эрхлэгч нь ирж авч байсан. ******* сумаас хэн ирж дүрэмт хувцас авсан талаар сайн мэдэхгүй байна. Захирал *******ыг ирсэн болов уу гэж бодож байна. Энэ талаар тэмдэглэсэн баримт байхгүй. Тухайн үед гэрээ хийж байсан талаар мэдэж байна. Боловсрол соёлын газарт энэ талаар баримт байхгүй. “*******” ХХК болон сургуулийн захирлууд хоорондоо гэрээ байгуулсан...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч ын: “...“*******” ХХК болон Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн хооронд сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэхээр 2013 онд албан ёсоор гэрээ байгуулаагүй. 2013 онд тус сургуульд эзэнгүй шинэ дүрэмт хувцаснууд байсныг би нийгмийн ажилтнаараа цэгцлүүлж, 2014 онд аймгийн Боловсролын газраас дуудахаар нь очихдоо илүү байсан бүх дүрэмт хувцаснуудыг буцаан хүлээлгэж өгсөн. 2014 онд гэрээ байгуулагдсан байх. Сурагчдын дүрэмт хувцсыг хүлээлгэж өгөхөд би гар бие оролцоогүй, дараа нь гэрээ байгуулахад би гарын үсэг зурсан гэж бодож байна. 2014 оны 01 дүгээр сарын 15-ны өдрийн гэрээнд би гарын үсэг зурсан байж магадгүй, сайн санахгүй байна. 2014 онд сурагчдын дүрэмт хувцсыг нэг удаа авсан. 2013 онд хэнээс гэдгийг нь мэдэхгүй, аймгийн Боловсрол соёлын газраас гэсэн ойлголттой дүрэмт хувцас ирсэн байсан. Тэр хувцас нь хүүхдүүдэд таарахгүй байсан учраас нийгмийн ажилтан буцааж өгсөн. Тухайн үлдсэн хувцсыг зараад өгөөч гээд 2014 онд үлдсэн цөөхөн хувцсан дээр гэрээ байгуулагдсан. Тоо ширхгийг нь санахгүй байна. Тэгэхээр нэг л удаа дүрэмт хувцас аваад тухайн дүрэмт хувцас нь таарахгүй байсан учраас манай нийгмийн ажилтан буцааж өгсөн. Компанийн захирал эмэгтэй үлдсэн хувцаснаас цөөнийг ч болсон зараад өгөөч гэсэн тул гэрээ байгуулж гарын үсэг зурсан байх. 2013 онд ямар ч гэрээ хийгдээгүй. Сургуулиас 7,513,094 төгрөг нэхэмжилсэн байна. Ийм тооцоо гарах ёсгүй. 2013 онд нэг ч төгрөгийн тооцоогүй гээд дууссан. 2014 онд буцаан хүлээлгэж өгсөн хувцаснаас үлдсэн хувцсыг л зарж өгөөч гэснийг эцэг, эхчүүдэд зарах гээд гарын үсэг зурсан байх. 2013 оны гэрээ гэж байхгүй, бүх тооцоо дуусгавар болсон, үлдэгдэл тооцоо байхгүй, 2014 онд гэрээ шинэчилж хийх зорилгоор үлдэх хэдэн хувцас дээр гэрээ байгуулсан байх. Сургуулийн нийгмийн ажилтан үлдсэн хувцсыг хүлээлгэж өгөхдөө нэг ч төгрөг бэлнээр аваагүй, компанийн данс руу хийлгэж байсан. Би ч тийм үүрэг өгч байсан. Би 2014 оны 05 дугаар сард сургуулийн захирлын ажлыг гэдэг хүнд хүлээлгэн өгч Улаанбаатар хотод ирсэн...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч : “...Сургууль ”*******” ХХК-иас нэг удаа хувцас авсан санагдаж байна. Би бүх хувцсыг аваад анги удирдсан багш нарт тарааж өгсөн. Багш нар дүрэмт хувцсыг хүүхдүүддээ өгч хүүхдүүд нь тухайн дүрэмт хувцасны үнийг “*******” ХХК-ийн данс руу хийж баримтыг нь багшдаа хураалгадаг байсан. Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль, “*******” ХХК-ийн хооронд хоёр удаа гэрээ хийсэн байж магадгүй. Учир нь тэр үед манай сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд захирал сургуулийн нийт ажилчдын хурал дээр “... эхний гэрээ буюу 2013 оны 10 дугаар сард хийсэн гэрээг хүчингүй болгосон, дахиж гэрээ хийнэ...” гэсэн билүү, хийсэн ч гэсэн билүү тийм зүйл ярьж байсан санагдаж байна. Ер нь ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нэг л удаа сурагчдын дүрэмт хувцас авсан санагдаж байна, гэхдээ хувцсыг хэн очиж авсныг нь мэдэхгүй байна. Захирал надад сурагчдын дүрэм хувцас ирсэн байна, анги удирдсан багш нарт нь тоолоод тарааж өг гэсний дагуу би анги удирдсан багш нартай хамт хувцсыг задалж үзээд тарааж өгсөн. Гэхдээ тухайн компани нь манай сурагчдын тооноос илүү хувцас явуулсан байсан. Сүүлд 2014 оны эхээр захирал бид хоёр аймгийн төв орж “*******” ХХК-ийн ажилтанд илүү гарсан дүрэмт хувцсыг буцааж өгсөн. Ингэхдээ сумын сургуулийн хүүхдийн дүрэмт хувцасны тоог тухайн компанийн ажилтантай тулгаж, тоо ширхийг гаргаж байсан. Би тухайн компаниас сурагчдын дүрэмт хувцсыг авч ирж байгаагүй. Тухайн үед сурагчдын дүрэмт хувцас нь жижигдсэн, томдсон, зарим нь үйлдвэрийн доголдолтой, заримыг нь эцэг, эхчүүд авахгүй гэсэн учраас сүүлд сурагчдын дүрэмт хувцаснаас буцааж өгч байсан. Гэхдээ хэдийг өгсөн гэдгийг санахгүй байна. Тухайн үед анги удирдсан багш нь хүүхдүүдэд өгдөг байсан. Эцэг, эхчүүд нь “*******” ХХК-ийн дансанд мөнгийг тушаагаад баримтыг нь анги удирдсан багшдаа өгч байсан. Би 2015 онд ажлаасаа гарахдаа тойрох хуудас зуруулж байсан учраас сурагчдын дүрэмт хувцасны тоо, тооцоог сургуулийн захиралд гаргаж өгч байсан. 2014 оны гэрээнд зурсан гарын үсэг миний гарын үсэг мөн байна. Гэхдээ тухайн үед сурагчдын дүрэмт хувцсыг буцаасан баримт дээр гарын үсэг зуруулж байна гэж бодоод гарын үсэг зурж байсан. Гэтэл гэрээн дээр гарын үсэг зуруулсан байна. Мөн гэрээн дээрх бичвэр нь миний гарын үсэг зурсан бэхтэй нэг өнгийн бэхээр бичсэн боловч миний бичвэр биш байна...” гэсэн мэдүүлэг,
Завхан аймгийн Архивын тасгийн 2022 оны 06 дугаар сарын 22-ны өдрийн А/1154 дугаар албан бичиг, Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн захирлын 2022 оны 10 дугаар сарын 12-ны өдрийн 01/20 дугаартай албан бичиг, 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн ажил гүйцэтгэх гэрээ, Завхан аймгийн Боловсрол, шинжлэх ухааны газрын 2022 оны 10 дугаар сарын 14-ний өдрийн 1/257 дугаартай албан бичиг, Завхан аймгийн Боловсрол, соёлын газрын даргын 2013 оны 05 дугаар сарын 28-ны өдрийн а/48 дүгээр тушаал, Завхан аймгийн Ерөнхий боловсролын сургуулиудад өдрөөр суралцагчдын 2013-2014 оны хичээлийн жилийн тайлан, Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны 2013 оны 06 дугаар сарын 17-ны өдрийн 05/2274 дугаар албан бичиг, аймаг, нийслэлийн боловсролын газрын мэргэжилтнүүдэд хүргүүлсэн 2 хуудас бичиг, Аймаг, нийслэлийн боловсролын газрын дарга нарт хүргүүлсэн 1 хуудас албан бичиг, 2014 оны ажил гүйцэтгэх гурван талт гэрээ, Боловсрол, шинжлэх ухааны сайдын 2014 оны 05 дугаар сарын 14-ний өдрийн А/203 дугаар албан бичиг, аймаг, нийслэлийн боловсролын газрын дарга, мэргэжилтнүүдэд 2014 оны 05 дугаар сарын 16-ны өдөр хүргүүлсэн 1 хуудас бичиг, Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны 2014 оны 03 дугаар сарын 17-ны өдрийн 01/947 дугаар албан бичиг, Боловсрол, шинжлэх ухааны яамны 2014 оны 05 дугаар сарын 14-ний өдрийн 4/2534 дугаар албан бичиг, аймаг, нийслэлийн боловсролын газрын дарга мэргэжилтнүүдэд хүргүүлсэн 1 хуудас бичиг, Завхан аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын даргын 2014 оны 04 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 67 дугаар албан бичиг, аймаг, нийслэлийн боловсролын газрын дарга, мэргэжилтнүүдэд хүргүүлсэн 2 хуудас бичиг, Аймаг, нийслэлийн боловсролын газрын дарга нарт хүргүүлсэн 1 хуудас бичиг, түүний 2 хуудас хавсралт, Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны 2014 оны 04 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 01/1198 дугаар албан бичиг, ажлын хэсгийн удирдамж 3 хуудас зэрэг нотлох баримтууд болно.
Зохигч талуудын хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад болон шүүх хуралдааны хэлэлцүүлэгт гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт авагдсан, цугларч, бүрдсэн бичгийн нотлох баримтуудыг шинжлэн судалж хэлэлцээд ҮНДЭСЛЭХ нь:
ҮНДЭСЛЭХ нь:
Нэхэмжлэгч “*******” ХХК нь хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд холбогдуулан сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэх ажил гүйцэтгэх гэрээний үүрэг болох 7,065,330 төгрөг гаргуулах тухай нэхэмжлэлийг тус шүүхэд гаргажээ.
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 35 дугаар зүйлд “Хуулийн этгээд төлөөлөгчөөрөө дамжуулан хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцоно. Хуулийн этгээдийг төлөөлж байгаа этгээд өөрийн албан тушаал, эсхүл төлөөлөх эрх олгогдсоныг гэрчилсэн баримт бичгийг шүүхэд үзүүлнэ” гэж, 36 дугаар зүйлийн 36.2 дахь хэсэгт “Төлөөлөгчийн бүрэн эрхийг төлөөлүүлэгчээс олгосон итгэмжлэл, бусад бичиг баримтаар тодорхойлно...” гэж тус тус заасан байна.
Нэхэмжлэгч “*******” ХХК-ийг төлөөлж захирал Л.Алтанцэцэг нь шүүхэд нэхэмжлэл гаргах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох эрхтэй болох нь 2006 оны 12 дугаар сарын 07-ны өдөр олгогдсон улсын бүртгэлийн 2011006076 дугаартай “*******” ХХК-ийн гэрчилгээний хуулбар /хх-ийн 2-р тал/, “*******” ХХК-ийн дүрэм “хх-ийн 6-9-р тал/, хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийг захирал албан тушаалтай ******* нь төлөөлөх эрхтэй болох нь тус сургуулийн захирлын 2020 оны 10 дугаар сарын 13-ны өдрийн 01/45 дугаартай тамга дарж, гарын үсэг зурсан албан бичиг зэргээр нотлогдож байх тул зохигчид нь шүүхэд төлөөлөн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох эрхтэй байна гэж үзлээ.
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1.1 дэх хэсэгт “... эдийн ба эдийн бус баялагтай холбоотой эрх нь зөрчигдсөн тухай эрх зүйн харилцаанд оролцогч этгээдээс гаргасан нэхэмжлэл иргэний хэрэг үүсгэх үндэслэл болно...” гэж, “...нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин суугаа газрын шүүхэд гаргана...” гэж тус тус заасан байх тул уг маргааныг ерөнхий харьяаллын шүүх хүлээн авч хянан шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
Нэхэмжлэгч тал дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлон “...Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн захиалгын дагуу ажил гүйцэтгэх гэрээ хийж сурагчийн дүрэмт хувцас үйлдвэрлэн нийлүүлсэн бөгөөд манай компани гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэн 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээ байгуулан 4,653,000 төгрөгийн бараа бүтээгдэхүүнийг тухайн үед тус сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан *******тай утсаар ярьж тохиролцож, *******ын хүсэлтээр түүний явуулсан хүн болох Д.ид хүлээлгэн өгсөн. Мөн 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 тоот 7,792,550 төгрөгийн бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлэх гэрээг тухайн үед тус сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан той байгуулан, болон нийгмийн ажилтан нарт хүлээлгэн өгсөн. Энэ нь 13/018, 14/12 дугаартай гэрээ, гэрчүүдийн мэдүүлэг, болон бусад нотлох баримтуудаар нотлогдож байгаа. Нийлүүлсэн бараа бүтээгдэхүүн буюу сурагчийн дүрэмт хувцас болон ноосон майк, кардиганы үнийг анх 2014 оны 01 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс эхлэн “*******” ХХК-ийн дансанд орж ирсэн бөгөөд сүүлийн мөнгө 2015 оны 05 дугаар сарын 25-ны өдөр орж ирснээс хойш дахин төлбөр хийгдээгүй юм. Иймээс гэрээнд заасан ёсоор гэрээний үүргийн гүйцэтгэлийг хангуулахаар 2015 оноос хойш шүүхэд удаа дараа хандсан боловч нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзаж байсан, иймээс хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалдсан гэж үзэж байна. Одоо дээрх хоёр гэрээгээр хүлээлгэн өгсөн барааны нийт үнэ болох 12,445,550 төгрөгөөс төлөгдсөн 5,042,720 төгрөг, буцаан тушаасан барааны үнэ 337,500 төгрөгийг тус тус хасаж тооцоод, төлөгдөөгүй үлдэгдэл 7,065,330 төгрөгийг хариуцагчаас гаргуулахаар нэхэмжилж байна...” гэж тайлбарлажээ.
Харин хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь үгүйсгэж, татгалзлын үндэслэлээ “...“*******” ХХК нь тус сургуульд 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 тоот ажил гүйцэтгэх гэрээний дагуу 7,792,550 төгрөгийн дүрэмт хувцсыг нийлүүлсэн бөгөөд 2014-2015 онд 5,042,720 төгрөгийг төлсөн, 337,500 төгрөгийн барааг буцаан өгсөн, одоо 2,412,330 төгрөгийн үлдэгдэл мөнгө төлөгдөөгүй байгаа нь үнэн болно. ******* ХХК нь 2013 онд 4,653,000 төгрөгийн ажил гүйцэтгэх гэрээ байгуулагдсан гэдэг боловч аливаа гэрээнд 2 тал гарын үсэг зурж баталгааждаг байтал 2013 оны гэрээн дээр тухайн үеийн Завхан аймгийн ******* сумын ерөнхий боловсролын сургуулийн захирал, менежерийн гарын үсэг аль аль нь байхгүй байгаа. Иймд 2013 оны гэрээг хүчингүй гэж үзэж байна. Манай сургууль “*******” ХХК-иас нэг л удаа хувцас хүлээн авсан. Нэхэмжлэгч талын тайлбарласнаар хоёр удаа гэрээ хийж, хувцас хүлээн авсан бол манайх 600 орчим сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн гэж ойлгогдохоор байна. Гэтэл манай сургуульд 2013 оноос хойш суралцаж байгаа сурагчдын дундаж тоо 350-360 орчим байсан. Тиймээс нэг удаа хувцас авсан гэдэг нь үндэслэлтэй, нэхэмжлэлийн шаардлагаас 2,400,000 төгрөгийг төлөхөд татгалзах зүйлгүй, бусад шаардлагыг зөвшөөрөхгүй ...” гэж тайлбарлан мэтгэлцжээ.
Хэрэгт авагдаж, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтууд болон зохигчдын тайлбараар Монгол Улсын Засгийн газрын 2013 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 250 дугаар тогтоолын хүрээнд Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчийн дүрэмт хувцсыг улсаас батлагдсан жишиг загвар, стандартын дагуу үйлдвэрлэх, нийлүүлэх ажлыг зохион байгуулж, “*******” ХХК нь сурагчийн дүрэмт хувцас болон ноосон майк, кардиганыг үйлдвэрлэн, 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 тоот ажил гүйцэтгэх гэрээний дагуу Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд 7,792,550 төгрөгийн дүрэмт хувцсыг нийлүүлж, сургууль уг бүтээгдэхүүнийг сурагчдад тараан олгож, үнийг сурагчид “*******” ХХК-ийн дансанд төлж, мөн зарагдаагүй гэх 337,500 төгрөгийн бараа бүтээгдэхүүнийг сургуулийн нийгмийн ажилтан тус компанид буцаан тушаасан үйл баримт нь нэхэмжлэгч, хариуцагч нарын тайлбараар тогтоогдсон, энэ талаар зохигч талууд маргахгүй байх тул маргаангүй үйл баримтын талаар шүүх дүгнэлт хийх шаардлагагүй гэж үзлээ.
Өөрөөр хэлбэл 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 тоот гэрээ байгуулагдсан, Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь уг гэрээний дагуу 7,792,550 төгрөгийн бараа бүтээгдэхүүнийг хүлээн авсан үйл баримтын талаар талууд маргахгүй байна.
Харин хариуцагч тал 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээ байгуулагдаагүй, 4,653,000 төгрөгийн бараа бүтээгдэхүүнийг сургууль хүлээн аваагүй гэж мэтгэлцэж байх боловч 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээгээр нэг бүрийн үнэ нь 26,400 төгрөгийн үнэ бүхий 113 ширхэг сурагчийн кардиган, нэг бүрийн үнэ нь 15,180 төгрөгийн үнэ бүхий 110 ширхэг сурагчийн майкыг “*******” ХХК нь нийлүүлэхээр тус сургуулийн захирал *******тай ярилцаж, хэлцэл хийж, уг бараа бүтээгдэхүүнийг *******ын хүсэлтээр Д. хүлээн авч тус сургуульд хүлээлгэн өгч байсан талаарх үйл баримт нь хэрэгт авагдсан дараах нотлох баримтуудаар тогтоогдож байна.
Үүнд: 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай нийлүүлэгчээр “*******” ХХК-ны захирал Л.Алтанцэцэг, борлуулалтын менежер С.Давааням, борлуулагчаар Д. гарын үсэг зурсан ажил гүйцэтгэх гэрээ, 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн зарлагын баримт,
Гэрч Д.ийн: “...2013 онд би сумын Мал эмнэлэг үржлийн тасагт мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Тухайн үед би сургалтад суучхаад сум руугаа буцах гэж байхад над руу ******* багш ярьсан ..., тэр хувцсыг Завхан аймгийн Боловсрол соёлын газраас аваад ир гэж хэлсний дагуу би гарын үсэг зурсан санагдаж байна..., тэр хувцаснуудыг Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд аваачиж өгсөн. Тэр үед би очиж хувцсыг хүлээн аваад, тээвэрлэж очоод сургуульд хүлээлгэж өгсөн, харин гэрээ байгуулсан гэж ойлгоогүй. 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай ажил гүйцэтгэх гэрээ болон түүний хавсралтад зурсан гарын үсэг миний гарын үсэг мөн байна...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч *******гийн: “...*******” ХХК нь Завхан аймгийн Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн бөгөөд Завхан аймагт хоёр удаа ирсэн. “*******” ХХК-ийн захирал Л.Алтанцэцэг, нэг менежертэйгээ ирж өөрсдөө хувцсыг тоолж хүлээлгэж өгч байсан. Уг нь сумын сургуулиудын захирал, нийгмийн ажилтнууд нь өөрсдөө ирж хувцсыг хүлээж авч байсан боловч 2013 оны 10 дугаар сард ******* сумын сургуулийн сурагчдын дүрэмт хувцсыг сургуулийн захирал нь ирж аваагүй, тухайн үед ******* сумын сургуулийн захирлаар ******* ажиллаж байсан бөгөөд ******* нь надтай утсаар холбогдоод ******* сумын Засаг даргын тамгын газар ажилладаг хүнээр дайж хувцаснуудыг авхуулж байсан...,” “...Эхний буюу 2013 оны өвөл 10 дугаар сард дүрэмт хувцас тараахад ******* сумын сургуулийн захирал ирээгүй, хувцсыг өөр хүнээр авхуулж байсныг би сайн санаж байна. Учир нь тухайн үед их хүйтэн байсан учраас сургуулиудын захирлуудыг дуудаагүй, аймаг дээр байгаа хүмүүсээрээ дамжуулж авхуулж болно гэж хэлээд авхуулж байсан юм...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч ын: “...2013 онд тус сургуульд эзэнгүй шинэ дүрэмт хувцаснууд байсныг би нийгмийн ажилтнаараа цэгцлүүлж, 2014 онд аймгийн Боловсролын газраас дуудахаар нь очихдоо дүрэмт хувцаснуудыг буцаан хүлээлгэж өгсөн. 2014 онд гэрээ байгуулагдсан, би гарын үсэг зурсан байж магадгүй, сайн санахгүй байна...”, “... 2013 онд хэнээс гэдгийг нь мэдэхгүй, аймгийн Боловсрол соёлын газраас гэсэн ойлголттой дүрэмт хувцас ирсэн байсан. Тэр хувцас нь хүүхдүүдэд таарахгүй байсан учраас нийгмийн ажилтан буцааж өгсөн...” гэсэн мэдүүлэг,
Гэрч : “...Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль, “*******” ХХК-ийн хооронд хоёр удаа гэрээ хийсэн байж магадгүй. Учир нь тэр үед манай сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан бөгөөд захирал сургуулийн нийт ажилчдын хурал дээр эхний гэрээ буюу 2013 оны 10 дугаар сард хийсэн гэрээг хүчингүй болгосон, дахиж гэрээ хийнэ гэсэн билүү, хийсэн ч гэсэн билүү тийм зүйл ярьж байсан санагдаж байна...”. “...сурагчдын дүрэмт хувцас нь сурагчдын тооноос илүү гарсан байсныг захирал д мэдэгдэхэд “*******” ХХК-д буцааж өг гэж хэлсэн. Тухайн үед захирал бид хоёр Завхан аймгийн төв рүү сургалтад оролцохоор явахад “*******” ХХК-ийн хүмүүс Завхан аймагт ирчихсэн байсан учраас илүү гарсан сурагчдын дүрэмт хувцсыг авч яваад Л.Алтанцэцэг гэдэг хүнд буцааж хүлээлгэж өгөхөд надаар гарын үсэг зуруулсан...,” “... 2014 оны гэрээнд зурсан гарын үсэг миний гарын үсэг мөн байна. “... ******* сумын сургуульд 2013 онд бага ангийн сурагчдын дүрэмт хувцас, 2014 онд дунд ангийн сурагчдын дүрэмт хувцас нийлүүлэгдэж байсан гэдгийг мэдэж байна...” гэсэн мэдүүлэг зэрэг нотлох баримтууд болно.
Нэхэмжлэгч талаас шүүхэд ирүүлсэн дээрх бичгийн нотлох баримтууд нь эх хувиараа, тамга болон тэмдэг дарагдсан, баримтуудад агуулагдаж байгаа мэдээллүүд нь маргааны үйл баримт, цаг хугацаатай тохирсон, нотлох баримтын шаардлага хангасан байх тул нэхэмжлэлийн шаардлагыг нотолсон хэрэгт ач холбогдолтой нотлох баримтууд гэж дүгнэж, шүүх үнэлж шийдвэрлэсэн болно.
Мөн шүүх талуудын хүсэлтээр дээрх үйл явдлын талаар мэдэх Д., *******, , , ******* нараас хууль тайлбарлан өгсний үндсэн дээр гэрчийн мэдүүлэг авсан, гэрчүүд нь эрх зүйн чадамжтай, дээрх үйл баримтын талаар мэдүүлсэн, мэдүүлгүүд нь зөрүүгүй байх тул гэрчийн мэдүүлгүүдийг шүүх үнэлж шийдвэрлэлээ.
Өөрөөр хэлбэл “*******” ХХК нь сурагчдын дүрэмт хувцсыг хүлээлгэн өгөхөөр Завхан аймагт 2 удаа ирсэн, ******* сумын сургууль нь 2 удаа буюу 2013 онд бага ангийн сурагчдын дүрэмт хувцас, 2014 онд дунд ангийн сурагчдын дүрэмт хувцас хүлээн авсан, 2013 онд тус сургуульд Завхан аймгийн Боловсрол соёлын газраас ирсэн гэсэн эзэнгүй шинэ дүрэмт хувцаснууд байсныг 2014 онд тус сургуулийн нийгмийн ажилтан ДӨДҮ ХХК-д буцаан хүлээлгэж өгч, гэрээнд гарын үсэг зурсан, 2013 онд сурагчдын хувцсыг тухайн үеийн сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан ******* нь Д.оор дамжуулан авахаар Завхан аймгийн Боловсрол соёлын газрын орлогч дарга *******тай утсаар ярьж, улмаар Д. нь гарын үсэг зурж хувцсыг хүлээн авч, сургуульд хүлээлгэн өгсөн үйл баримт тогтоогдож байна.
Харин хариуцагч ******* нь 2013 онд тус сургууль ******* ХХК-тай гэрээ байгуулаагүй, 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээнд байгаа гарын үсэг нь тус сургуулийн захирал, менежерийн гарын үсэг биш гэж маргаж, үндэслэлээ “...хэрэв уг гэрээгээр хувцас хүлээн авсан бол нийт 600 орчим сурагчдад дүрэмт хувцас нийлүүлсэн гэж ойлгогдохоор байна, гэтэл манай сургуульд 2013 оноос хойш суралцаж байгаа сурагчдын дундаж тоо 350-360 орчим учраас хоёр удаа хувцас авсан байх боломжгүй...” гэж тайлбарлаж, Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд өдрөөр суралцагчдын 2013-2014 оны хичээлийн жилийн тайланг нотлох баримтаар ирүүлжээ.
Уг нотлох баримтаар Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуульд 2013-2014 онд эрэгтэй, эмэгтэй нийт 358 сурагч суралцаж байсан болох нь нотлогдож байх боловч тус сургуульд тухайн цаг хугацаанд суралцаж байсан сурагчдын тоо нь 2013 онд ******* сумын сургууль нь *******” ХХК-наас 4,653,000 төгрөгийн дүрэмт хувцсыг хүлээн аваагүй болохыг нотолсон баримт гэж үзэх үндэслэлгүй, хариуцагч тал няцаалт хийсэн өөр нотлох баримтуудыг шүүхэд ирүүлээгүй байна.
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэгт “зохигч, түүний төлөөлөгч нь хэргийн үйл баримт, гэм буруу байгаа эсэхийг нотлох буюу үгүйсгэх замаар мэтгэлцэх эрхтэй”, мөн хуулийн 25 дугаар зүйлийн 25.2.2, 38 дугаар зүйлийн 38.1 дэх хэсэгт “хэргийн оролцогч шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлага, түүнийг үгүйсгэх татгалзах үндэслэл, тайлбар түүнтэй холбоотой баримтыг өөрөө гаргаж өгөх цуглуулах үүрэгтэй” гэж тус тус заажээ.
Гэвч хариуцагч нь нэхэмжлэлийн шаардлагыг үгүйсгэж, татгалзаж байгаа нотолсон баримтаа шүүхэд ирүүлээгүй, татгалзлын үндэслэлээ нотлох үүргээ биелүүлж чадаагүй, татгалзал нь хэрэгт авагдсан нотлох баримтаар тогтоогдсонгүй.
Түүнчлэн хариуцагч нь нэхэмжлэгч “*******” ХХК-тай 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээнд байгаа гарын үсэг нь тус сургуулийн захирал, менежерийн гарын үсэг биш учраас гэрээ байгуулагдаагүй, уг гэрээ хүчин төгөлдөр биш гэж гэж маргаж байгаа, харин хувцсыг хүлээн авсан, мөнгө дутуу төлөгдсөн эсэх талаар маргахгүй байгаа болохыг дурдах нь зүйтэй байна.
Хэрэгт авагдсан нотлох баримтаар Монгол Улсын Засгийн газрын 2013 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 250 дугаар тогтоолын хүрээнд Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын дүрэмт хувцсыг 2013-2014 оны хичээлийн жилээс эхлэн үндэсний үйлдвэрүүдээс нийлүүлэхээр тогтоож шийдвэрлэсний дагуу “*******” ХХК нь улсаас батлагдсан жишиг загвар, стандартын дагуу сурагчийн дүрэмт хувцас болон ноосон майк, кардиганыг үйлдвэрлэж,
мөн Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь тус сургуулийн суралцагчдыг дүрэмт хувцсаар хангах ажлыг зохион байгуулж, тус сургуулийн сурагчид дүрэмт хувцас худалдан авах хэрэгцээ шаардлага бий болж улмаар талууд хэлэлцэн тохиролцож, “*******” ХХК нь тус сургуульд дүрэмт хувцас нийлүүлсэн,
Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь хувцсыг хүлээн авч, “*******” ХХК-ийн нэрийн өмнөөс сурагчдад хүлээлгэн өгч, хувцасны үнийг эцэг, эх болон сурагчид “*******” ХХК-ийн дансанд шилжүүлж, мөнгө шилжүүлсэн талаарх баримтаа сургуулийн нийгмийн ажилтанд өгч байсан зэргээс дүгнэхэд талуудын хооронд байгуулагдсан хэлцэл нь даалгаврын болон ажил гүйцэтгэх гэрээний шинжийг, мөн бараа бэлтгэн нийлүүлэх, худалдан авагч нь худалдагчид хэлэлцэн тохирсон үнийг төлж, худалдан авсан хөрөнгөө хүлээн авч байгаагаараа худалдах, худалдан авах гэрээний шинжийг тус тус агуулж байна.
Иргэний хуулийн 243 дугаар зүйлийн 243.1 дэх хэсэгт “Худалдах, худалдан авах гэрээгээр худалдагч нь биет байдлын доголдолгүй, эрхийн зөрчилгүй хөрөнгө, түүнтэй холбоотой баримт бичгийг худалдан авагчийн өмчлөлд шилжүүлэх буюу бараа бэлтгэн нийлүүлэх, худалдан авагч нь худалдагчид хэлэлцэн тохирсон үнийг төлж, худалдан авсан хөрөнгөө хүлээн авах үүргийг тус тус хүлээнэ...” гэж,
хуулийн 399 дүгээр зүйлд “...Даалгаврын гэрээгээр даалгавар гүйцэтгэгч нь даалгавар өгөгчийн нэрийн өмнөөс, түүний зардлаар тодорхой үйлдэл хийх, хууль буюу гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол даалгавар өгөгч нь хөлс төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ...”, “...Даалгавар гүйцэтгэгч нь даалгавар өгөгчийн шаардлагаар гүйцэтгэж байгаа ажлын явцын талаар мэдээлэх, даалгавар гүйцэтгэхтэй холбогдуулан хүлээж авсан бүх зүйлийг даалгавар өгөгчид нэн даруй шилжүүлэх үүрэгтэй...” гэж,
хуулийн 343 дугаар зүйлд “...гэрээгээр ажил гүйцэтгэгч нь захиалагчийн буюу өөрийн материалаар гэрээнд заасан ажил гүйцэтгэх, захиалагч нь уг ажлын үр дүнг хүлээн авч, хэлэлцэн тохирсон хөлс төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ...,” “... Ажил гүйцэтгэх гэрээний зүйл нь гүйцэтгэсэн ажлын үр дүн байна...”, “...Ажил гүйцэтгэгч ямар нэгэн эд зүйлийг хийсэн бол түүнийг захиалагчийн өмчлөлд шилжүүлнэ...” гэж тус тус заасан. Өөрөөр хэлбэл талуудын хооронд тодорхой нэг төрлийн гэрээ, хэлэлцээр бус хэд хэдэн гэрээний шинжийг агуулсан холимог төрлийн гэрээ байгуулагдсан байна.
Энэ талаар тус хуулийн 198 дугаар зүйлийн 198.1 дэх хэсэгт “Гэрээг тайлбарлахдаа түүний үгийн шууд утгыг анхаарна” гэж, 198.5 дахь хэсэгт “Холимог гэрээний агуулгыг тайлбарлахдаа гэрээний гүйцэтгэлд илүү төсөөтэй тухайн төрлийн гэрээг зохицуулсан хуулийн хэм хэмжээг анхаарна” гэж заажээ.
Талуудын байгуулсан гэрээний агуулга, нөхцөл, зорилго болон талуудын тохиролцоо, хүсэл зоригийн илэрхийлэл, үүргийн гүйцэтгэлийг хангах шинж чанар, маргааны зүйл зэргээс дүгнэн үзэхэд дээрх хэлцэл нь худалдах, худалдан авах гэрээний шинжийг илүү давамгай илэрхийлсэн байх тул Иргэний хуулийн 243 дугаар зүйлийн 243.1 дэх хэсэгт заасан гэрээ байгуулсан гэж дүгнэлээ.
Талуудын хооронд тус гэрээ байгуулагдсан, гэрээ нь хуульд нийцсэн хүчин төгөлдөр байх бөгөөд гэрээний дагуу талуудад үүрэг болон шаардах эрх үүссэн байна.
Худалдах, худалдан авах гэрээний дагуу буюу Иргэний хуулийн 243 дугаар зүйлийн 243.1 дэх хэсэгт зааснаар худалдагч нь хөрөнгийг худалдан авагчид шилжүүлэн өгснөөр гэрээний үүргээ биелүүлсэн гэж үзэх бөгөөд үнэ төлөх үүрэг нь худалдан авагчид үүссэн байх тул нэхэмжлэгч шаардах эрхтэй байна.
2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээг бичгээр байгуулж, гэрээнд Д. гарын үсэг зурсан байгаа хэдий ч талууд өөрсдийн хүсэл зоригийн илэрхийллийг баталгаажуулж, ярилцаж тохиролцон, сургуулийн захирлаар ажиллаж байсан *******ын хүсэлтээр бараа бүтээгдэхүүнийг Д.оор дамжуулан сургууль хүлээн авч, сурагчдад нийлүүлж талуудын хүсэл зориг хангагдсан байна.
Түүнчлэн Иргэний хуулийн 42 дугаар зүйлийн 42.1 дэх хэсэгт “хэлцлийг хуульд заасан хэлбэрээр, хуульд заагаагүй бол талууд хэлэлцэн тохиролцож амаар буюу бичгээр хийнэ” гэж заасны дагуу амаар хэлцэл хийсэн байна. Мөн хуулийн 43 дугаар зүйлийн 43.1 дэх хэсэгт “Амаар хийх хэлцлийг дараах тохиолдолд хийсэн гэж үзнэ”, 43.1.1-д “хэлцлийн гол нөхцөлийн талаар талууд хэлэлцэн тохиролцсон” бол гэж тус заасан байна.
Мөн хуулийн 195 дугаар зүйд “...Нэг этгээд өөрийн хүсэл зоригийг хүлээн зөвшөөрсөн этгээдтэй эрх үүргийн хувьд холбогдохоор нэг буюу хэд хэдэн тодорхой этгээдэд хандан хүсэл зоригоо бодитойгоор, хангалттай тодорхой илэрхийлсэн илэрхийллийг гэрээ байгуулах санал гэнэ…” , 196 дугаар зүйлд “...эд хөрөнгө шилжүүлснээр гэрээ байгуулахаар хуульд заасан бол гэрээний гол нөхцөлийн талаар талууд тохиролцож, тухайн эд хөрөнгийг шилжүүлснээр гэрээ байгуулагдсанд тооцно” гэж хуульчилжээ.
Иргэний эрх зүйн онолын томьёоллоор хэлцэл болгоныг гэрээ гэж үздэг тул талуудын хооронд байгуулагдсан хэлцлийг гэрээ гэж үзэж болно. Нөгөө талаар Иргэний хуулийн 243 дугаар зүйлд худалдах, худалдан авах гэрээг бичгээр байгуулахыг тусгайлан шаардаагүй тул тухайн гэрээ хүчин төгөлдөр байна гэж үзлээ.
Түүнчлэн талуудын байгуулсан 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018 дугаартай гэрээ, 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 дугаартай гэрээнд зааснаар гэрээний хугацааг гэрээ байгуулсан өдрөөс төлбөрийн гүйцэтгэлийн хугацаанд хүчин төгөлдөр байна гэж заасан бөгөөд худалдан авагч үнэ төлөх гэрээний үүргээ биелүүлж хамгийн сүүлд буюу 2015 оны 05 дугаар сарын 25-ны өдөр үнийг төлж, нэхэмжлэгчийн дансанд 21,580 төгрөг шилжүүлсэн болох нь нэхэмжлэгчийн тайлбар, “*******” ХХК-ийн 5120016439 дугаартай дансны дэлгэрэнгүй хуулга /хх-ийн 205-р тал/ -аар нотлогдож байна.
Харин дээрх хугацаанаас хойш гэрээний үүргээ биелүүлээгүй буюу барааны үнийг төлөөгүй тул шаардах эрх үүсэж шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан гэж нэхэмжлэгч тал тайлбарлаж байгаа ба үүнийг үгүйсгэсэн баримт хэрэгт авагдаагүй, хариуцагч тал няцааж, маргаагүй байна.
Иргэний хуулийн 75 дугаар зүйлийн 75.2.1-д “...гэрээний үүрэгтэй холбоотой шаардлага гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаа гурван жил...” байна, хуулийн 76 дугаар зүйл 76.1 дэх хэсэгт “...Хөөн хэлэлцэх хугацааг шаардах эрх үүссэн үеэс эхлэн тоолно...”, 79 дүгээр зүйлийн 79.1 дэх хэсэгт “...Тогтоосон журмаар нэхэмжлэл гаргасан.., бол хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалдана...,”, 79.6 дахь хэсэгт “...Эрх бүхий этгээд зургаан сарын дотор шинэ нэхэмжлэл гаргавал анхны шаардлага гаргасан өдрөөс эхлэн хөөн хэлэлцэх хугацааг тасалдсанд тооцно...”, 79.7 дахь хэсэгт “Хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалдсан бол өмнө өнгөрсөн хугацааг тооцохгүй, хугацааг дахин шинээр эхлэн тоолно...” гэж заажээ.
Нэхэмжлэгч “*******” ХХК нь Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийг гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй буюу 2015 оны 05 дугаар сарын 25-ны өдрөөс хойш бараа бүтээгдэхүүний үнийг төлөөгүй тул шаардах эрх үүссэн гэж үзэж 2017 оны 06 дугаар сарын 29-ний өдөр, 2017 оны 09 дүгээр сарын 04-ний өдөр, 2020 оны 08 дугаар сарын 05-ны өдөр тус шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж, шүүх нэхэмжлэлүүдийг хүлээн авахаас татгалзаж шийдвэрлэж байсныг хөөн хэлэлцэх хугацаа тасалдсан гэж үзэх бөгөөд 2020 оны 09 дүгээр сарын 11-ний өдөр нэхэмжлэл гарсныг хуульд заасан журмыг зөрчөөгүй, хөөн хэлэлцэх хугацааг хэтрүүлээгүй, шүүх хэргийг хянан хэлэлцэх үндэслэлтэй гэж дүгнэлээ.
Энэ нь хэрэгт авагдсан Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сум дахь сум дундын шүүхийн 2017 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 571 дугаартай /хх-н 176-177-р тал/, тус шүүхийн 2017 оны 9 дүгээр сарын 04-ний өдрийн 704 дугаартай /хх-н 177-178-р тал/ , 2020 оны 08 дугаар сарын 12-ны өдрийн 1206 дугаартай /хх-н 128-130-р тал/ “Нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах тухай” шүүгчийн захирамжууд, энэхүү хэргийн нэхэмжлэлийг хүлээн авч, бүртгэж дардас дарж бичилт хийсэн нэхэмжлэл /хх-н 1-р тал/ зэргээр нотлогдож байна.
Нэхэмжлэгч “*******” ХХК нь нэхэмжлэлийн шаардлагаа нотолж тус компанийн 5120016439 дугаартай ХААН банк дахь гүйлгээний депозит дансны хуулгыг /хх-н 198-206-р тал/ ирүүлсэн бөгөөд уг баримтаар 2014 оны 01 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс 2015 оны 05 дугар сарын 15-ны өдрийг хүртэлх хугацаанд хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагч, эцэг, эхчүүдээс 214 удаагийн гүйлгээгээр нэхэмжлэгч “*******” ХХК-ийн 5120016439 дугаартай дансанд нийт 4,993,766 төгрөгийг шилжүүлсэн байна.
Харин хариуцагч талаас 263 ширхэг ХААН банкны орлогын мэдүүлэг болон мөнгөн шилжүүлгийн баримтуудыг нотлох баримтаар ирүүлсэн байх бөгөөд үүнээс 2014 оны 01 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс 2015 он 12 дугаар сарын 25-ны өдрийг хүртэлх хугацаанд нэхэмжлэгч “*******” ХХК-ийн Хаан банк дахь 5120016439 дугаартай дансанд 219 удаагийн гүйлгээгээр нийт 5,380,220 төгрөгийг шилжүүлсэн байна.
Энэ нь хэрэгт авагдсан:
Өөрөөр хэлбэл нэхэмжлэгч тал хариуцагчтай 2013 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдрийн 13/018, 2014 оны 01 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 14/12 тоот гэрээ байгуулж, сургуульд хүлээлгэн өгсөн барааны нийт үнэ 12,445,550 төгрөгөөс 5,042,720 төгрөгийн барааны үнэ манай дансанд төлөгдсөн, мөн буцааж авсан барааны үнэ болох 337,500 төгрөгийг хасаад одоо 7,065,330 төгрөгийн нэхэмжилж байгаа гэж тайлбарлаж байх боловч хариуцагч талаас ирүүлсэн дээрх 219 ширхэг Хаан банкны орлогын мэдүүлгээр сурагчийн дүрэмт хувцас болон ноосон майк, кардиганы үнэ болох 5,380,220 төгрөгийг нэхэмжлэгч “*******” ХХК-ийн 5120016439 тоот дансанд шилжүүлж үнийг төлсөн болох нь нотлогдож байх тул хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь “*******” ХХК-д бараа бүтээгдэхүүний үнэ болох 5,380,220 төгрөгийг дансаар шилжүүлж, 337,500 төгрөгийн бараа бүтээгдэхүүнийг буцаан өгч, нийт 5,717,720 төгрөгийн үнэ төлөгдсөн байна гэж дүгнэлээ.
Иймд хэрэгт цугларч, бүрдсэн дээрх нотлох баримтад үндэслэн нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангаж, хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулиас 6,727,830 төгрөгийг гаргуулж, нэхэмжлэгч “*******” ХХК-д олгож, нэхэмжлэлийн шаардлагаас 337,500 төгрөгийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэлээ.
Харин хариуцагч талаас 44 хуудас бүхий Хаан банкны орлогын мэдүүлэг болон мөнгөн шилжүүлгийн баримтуудыг ирүүлсэн боловч уг нотлох баримтууд нь Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдаас “” ХХК-ийн 5120016188 дугаартай дансанд мөнгө шилжүүлсэн баримтууд байх тул дээрх баримтууд нь энэ хэрэгт ач холбогдолгүй нотлох баримтууд байна.
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 57 дугаар зүйлийн 57.1 дэх хэсэг, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.1-д тус тус зааснаар нэхэмжлэгчийн тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 129,751 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж, хариуцагчаас улсын тэмдэгтийн хураамжийг 6,727,830 төгрөгөд тохирох хэмжээгээр буюу 122,751 төгрөгийг гаргуулж нэхэмжлэгчид олгох нь зүйтэй байна.
Шүүхэд хариуцагч талаас нотлох баримтаар ирүүлсэн нэг хавтас бүхий бэлэн мөнгө тушаасан нийт 263 ширхэг орлогын баримтуудыг нь хариуцагч байгууллагын санхүүгийн баримт учраас буцаан авах хүсэлт гаргасан тул хүсэлтийг хангаж, энэхүү шийдвэр хүчин төгөлдөр болмогц баримтуудыг хуулбарлан хэрэгт хавсаргаж, эх хувийг нь хариуцагчид буцаан олгох нь зүйтэй байна.
Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.2.2 дэх хэсэг, 116, 118 дугаар зүйлд заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:
1. Иргэний хуулийн 243 дугаар зүйлийн 243.1 дэх хэсэг, 198 дугаар зүйлийн 198.1, 198.5 дахь хэсэгт тус тус зааснаар хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулиас 6,727,830 /зургаан сая долоон зуун хорин долоон мянга найман зуун гуч/ төгрөгийг гаргуулж нэхэмжлэгч “*******” ХХК-д олгож, нэхэмжлэлийн шаардлагаас 337,500 / гурван зуун гучин долоон мянга таван зуу/ төгрөгийг хэрэгсэхгүй болгосугай.
2. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 57 дугаар зүйлийн 57.1 дэх хэсэг, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.1-д тус тус зааснаар нэхэмжлэгчийн тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 129,751 /нэг зуун хорин есөн мянга долоон зуун тавин нэг/ төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж, хариуцагч Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулиас улсын тэмдэгтийн хураамжид 122,595 /нэг зуун хорин хоёр мянга таван зуун ерэн тав/ төгрөгийг гаргуулж, нэхэмжлэгч “*******” ХХК-нд олгосугай.
3. Шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болмогц Завхан аймгийн ******* сумын Ерөнхий боловсролын сургуулиас ирүүлсэн нэг хавтас бүхий Хаан банкны орлогын мэдүүлэг болон мөнгөн шилжүүлгийн баримт гэх 263 /хоёр зуун жаран гурав/ ширхэг нотлох баримтуудыг хуулбарлан хэрэгт хавсаргаж, эх хувийг хариуцагч байгууллагад буцаан олгосугай.
4. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.2, 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр танилцуулан сонсгомогц хүчинтэй болох бөгөөд зохигч 7 хоног өнгөрснөөс хойш 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийг өөрөө гардан авах үүрэгтэйг мэдэгдсүгэй.
5. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.7 дахь хэсэгт зааснаар зохигч дээрх хугацаанд шүүхийн шийдвэрийг гардан аваагүй нь гомдол гаргах хугацааг хуульд заасан журмын дагуу тоолоход саад болохгүйг дурдсугай.
6. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гардаж авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Завхан аймгийн Эрүү, Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
ДАРГАЛАГЧ ШҮҮГЧ Ж.ОТГОНХИШИГ