МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Булган аймаг дахь Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч Б.Батчимэг дгалж тус шүүхийн хуралдааны танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаана

Нэхэмжлэгч: Ц.*******, Н.*******,

Нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч: С.,   

Хиуцагч: Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга,

Гуравдагч этгээд: “******* *******” ХХК,

Гуравдагч этгээдийн төлөөлөгч Х.******* нын хоорондын “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах, 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дугатай захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгох”-ыг хүссэн мгааныг хянан хэлэлцэв.

Шүүх хуралдаанд нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С., шүүх хуралдааны нийн бичгийн дга Н.*******булган н биечлэн, хиуцагч Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга Б.Бат-*******, гуравдагч этгээд “******* *******” ХХК-ийн захирал Х.*******, гуравдагч этгээдийн өмгөөлөгч Б. н цахима оролцов.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1. Иргэн Ц.*******, Н.******* н нь итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөрөө дамжуулан “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” 64 дүгээр захирамжийн 1 дэх хэсэгт Ц.*******д олгосон ******* нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ, Н.*******ад олгосон нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ болон холбогдох газ эзэмших гэрээг тус тус хүчингүй болгож, дээрх нэгж талбын дугауудтай газ эзэмших эрхийг уг захирамжийн 2 дахь хэсэгт “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр шилжүүлэхээр захирамжилсныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.1-д заасна захиргааны акт хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн болохыг тогтоолгож, 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах, Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дуга захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.3-т заасна мгаан бүхий, хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгох”-оор мгаж байна.
2. Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 03 дуга сын 17 -ны өдрийн 46 дугатай “Газ эзэмшүүлэх тухай” захирамж, түүнд үндэслэж 2015 оны 04 дүгээр сын 29-ний өдөр олгосон

• дугаын гэрчилгээгээр “ ” гэх газт байршилтай нэгж талбын ******* дуга бүхий 100 га газрыг Ц.*******,
• дугатай гэрчилгээгээр “******* ” гэх газт байршилтай нэгж талбын дуга бүхий 100 га газрыг Н.******* н тус бүр “газ *******лан, төмс хүнсний ногоо”-ны зориулалта 15 жилийн хугацаага эзэмших эрхтэй болжээ.

3. Хин Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дугатай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” захирамжа нэхэмжлэгч нын дээрх газруудыг эзэмших эрхийн гэрчилгээ, холбогдох гэрээнүүдийг хүчингүй болгож, “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр гэрээ байгуулан, гэрчилгээ олгохоор шийдвэрлэсэн байна.
4. Нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С. уг 64 дүгээр захирамжийг хүчингүй болгуулахыг хүссэн гомдлыг Булган аймгийн Засаг дгад хандан ггасан байх ба тус Засаг дгаас 2021 оны 08 дуга сын 20-ны өдрийн 03/758 дугатай албан бичгээр гомдлыг хангахаас татгалзсан агуулга бүхий хиуг өгчээ.
5. Нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С. нь анх ггасан нэхэмжлэлээ 2021 оны 08 дуга сын 23-ны өдөр, түүнийг өөрчилсөн шадлагыг 2024 оны 07 дуга сын 26-ны өдөр, өөрчилсөн болон нэмэгдүүлсэн шадлагыг энэ оны 08 дуга сын 29-ний өдөр тус тус шүүхэд хүлээлгэн өгчээ. Нэхэмжлэгч н нь итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөрөө дамжуулан 

- Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга нь 2015 оны 64 дүгээр захирамжа өөрсдөд нь давуу эрхээр олгосон газ эзэмших эрхийг “******* *******” ХХК-нд шилжүүлж албаны эрх мэдлээ хэтрүүлсэн,

- “******* *******” ХХК-ийг 2015 оны 05 дуга сын 12-ны өдрөөс эхлэн хуулийн этгээд нэрийн дор олон удаа бусдад дамжуулагдан хууль буса худалдсана бизнес эрхлэгчид хууль бус ашиг орлого олох га хэрэгсэл болгож, *******ланч иргэд хохирч, давуу эрхээр газ эзэмших эрхийг зөрчиж байна гэж мгав.

Ц.*******, Н.******* н нь итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөрөө төлөөлүүлэн 2021 оны 08 дуга сын 23-ны өдөр шүүхэд ирүүлсэн нэхэмжлэлдээ: “...Монгол Улсын Газрын тухай хууль болон Засгийн газрын 2003.02.07-ны өдрийн 28-р тогтоолоор батлагдсан Тиалангийн газрыг давуу эрхээр эзэмшүүлэх журмын дагуу Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015.03.17-ны өдрийн 46 дуга захирамжа уг сумын нутаг дэвсгэр дээр нэхэмжлэгч тус бүр 100 га *******лангийн газрыг үр ******* болон төмс, хүнсний ногоо тих зориулалта эзэмших эрхтэй байсан. Энэхүү эд хөрөнгийн бус эрх эзэмшигч хэсэг хүмүүс нийлж компани байгуулан хамтч ажиллана гэснээр 2015.03.03-ны өдөр Ч.******* захиралтай "******* *******" ХХК... үүсгэн байгуулагдаж 2015.04.01-ний өдөр ...улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн байна. Ингээд дээрх ...компанийн нэр дээр тус бүр 100 га *******лангийн газ давуу эрхээр эзэмшигч нийт 26 хүний газ эзэмших эрхийг шилжүүлжээ. Нэхэмжлэгч ...Ц.*******, Н.******* нын 100 га газ эзэмших эрхийг Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015.04.30-ны өдрийн 64 дуга захирамжа "******* *******" ХХК-нд ... шилжүүлсэн байна. Газрын тухай хууль, Тиалангийн тухай хууль болон Засгийн газрын 2003 оны 28-р тогтоолоор батлагдсан Тиалангийн газрыг давуу эрхээр эзэмшүүлэх журма *******лангийн газрыг хуулийн этгээдэд бус зөвхөн Монгол улсын иргэнд гэр бүлийнх нь хамтын хэрэгцээнд зориулан эзэмшүүлэх зохицуулалттай байна. Гэтэл ******* сумын Засаг дга дур мэдэн нэр бүхий иргэдийн эзэмшлийн газрын давуу эрхийг хууль буса "******* *******" ХХК... -д шилжүүлж албаны эрх мэдлээ хэтрүүлсэн байна. Ингэснээр олон жил газ *******лангийн салбт ажиллаж байсан хүмүүс хамтч ажиллах компани ч үгүй, хувьдаа ашиглах газ ч үгүй болж давуу эрхээр газ эзэмших эрхийнхээ ашиг тусыг үзэж амсаж чадахгүйгээр олон жил хохирчээ.

...******* сумын Засаг дгын хууль бус шийдвэрийн улмаас *******ланч иргэдэд улсын бодлого зохицуулалта эзэмшүүлсэн давуу эрхийн газ "******* *******" ХХК...-ийн нэр дээр бүртгэгдсэнээс хойш 2016.05.12-ны өдрөөс эхлэн хуулийн этгээдийн нэрийн дор олон удаа бусдад дамжуулагдан хууль буса худалдагдса байгаа нь хамсалтай. Ийнхүү *******ланч иргэдийн давуу эрх тэдэнд өөрсдөд нь биш, бизнес эрхлэгчдэд хоорондоо компани шилжүүлэх гэрээ хэлцлээр хууль бус ашиг орлого олох га хэрэгсэл болж, *******ланч иргэд шудга буса хохирсоор байна.

Монгол улсын иргэнд газ эзэмшүүлэх эрхтэй холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгад *******ланч иргэдийн газ эзэмших давуу эрхийг хуулийн этгээдэд шилжүүлж иргэдийн хууль ёсны ашиг сонирхолд халдах хуульд заасан үндэслэл байгаагүй учир Засаг дгын 2015 оны 64 ...дуга захирамжийг илт хууль бус захиргааны акт гэж үзэх хууль зүйн үндэслэлтэй байна. Иймд ...захирамжийн улмаас нэхэмжлэгчдийн *******лангийн газ эзэмших давуу эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол зөрчигдсөн болохыг шүүхээр тогтоож Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 64 ...дуга захирамжийг ...хүчингүй болгож өгнө үү. Түүнчлэн нэхэмжлэгчдийн *******лангийн газ давуу эрхээр эзэмших эрхийг сэргээн эдлүүлэхийг ******* сумын Засаг дгад даалгаж нэр бүхий нэхэмжлэгчдэд учирсан хохирлыг илгах шүүхийн шийдвэр ггаж өгнө үү” гэж,

2024 оны 07 дуга сын 26-ны өдөр ирүүлсэн нэхэмжлэлийн өөрчилсөн шадлагадаа: “Нэхэмжлэгч тал Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 20 дуга зүйлийн 20.1.1 заалтыг бимтлан өмнөх нэхэмжлэлийн шадлагаа даах байдла өөрчилж байна. Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 сын 30-ны өдрийн газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай 64 дүгээр захирамжийн 1 дэх хэсэгт Ц.*******д олгосон ******* нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ, Н.*******ад олгосон нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ болон холбогдох газ эзэмших гэрээг тус тус хүчингүй болгож, дээрх нэгж талбын дугауудтай газ эзэмших эрхийг уг захирамжийн 2 дахь хэсэгт “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр шилжүүлэхээр захирамжилсныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.2-т заасна илт хууль бус болохыг тогтоолгох” гэж,

2024 оны 08 дуга сын 27-ны өдөр ирүүлсэн нэхэмжлэлийн өөрчилсөн болон нэмэгдүүлсэн шадлагадаа: “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 сын 30-ны өдрийн газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай 64 дүгээр захирамжийн 1 дэх хэсэгт Ц.*******д олгосон ******* нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ, Н.*******ад олгосон нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ болон холбогдох газ эзэмших гэрээг тус тус хүчингүй болгож, дээрх нэгж талбын дугауудтай газ эзэмших эрхийг уг захирамжийн 2 дахь хэсэгт “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр шилжүүлэхээр захирамжилсныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.1-д заасна захиргааны акт хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн болохыг тогтоолгож, 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах” гэж тус тус тодорхойлжээ.

Нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С. шүүх хуралдаанд ггасан нэмэлт тайлбтаа: “...2024 оны 08 дуга сын 24-ний өдөр нэхэмжлэлийн шадлагаа өөрчилсөн. Энэ нь хамгийн сүүлчийн өөрчлөлт бөгөөд сүүлд хиуцагч, гуравдагч этгээдэд гдуулсан нэхэмжлэлийн шадлагаа дэмжиж байна. Хиуцагч нь 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дугатай захирамжийг одоо ч гэсэн хүчинтэй хэвээр байгаа гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Засаг дга болохоороо 2017 оны 36 дуга захирамжа “******* *******” компани нь Захиргааны хэргийн шүүхэд гомдол ггаад талууд 2017 оны 05 дуга сын 29-ний өдөр эвлэрлийн гэрээ байгуулсан. Эвлэрлийн гэрээгээр 2015 оны 05 дуга сын 30-ны өдрийн 16 дуга шүүгчийн захирамжа баталгаажуулаад захиргааны хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон. Тийм учраас энэ нөхцөл байдла хиуцагчийн 64 дуга захирамж нь одоо ч гэсэн хүчинтэй хэвээрээ байгаа гэснийг нэхэмжлэгч талаас хүлээн зөвшөөрөх хууль зүйн үндэслэлтэй гэж үзэж байгаа. Ийм учраас 2024 оны 7 дуга сын 23-ны өдөр өөрчлөгдсөн хиуцагчийн 2015 оны 64 дугатай захирамжийг илт хууль бус болохыг тогтоолгох нэхэмжлэлийн шадлагаасаа татгалзаад, Захиргааны ерөнхий хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3-д заасна дээрх захирамжийг хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шадлагаа дэмжиж байна. Хиуцагч эхний удаагийн тайлбтаа эрх шилжүүлэх гэрээ хэлцэл хийх явцад юу болсныг сумын Засаг дга мэдэх боломжгүй гэж тайлбласан. Хиуцагчийн тайлбласна гэрээ шилжүүлэх явцад гсан залилан мэхлэх гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийн тала мэдэх боломжгүй нь үнэн боловч Газрын тухай хуульд заасна Засаг дгад зайлшгүй мэдэж судлах ёстой хуулийн шадлага байдаг. Тухайлбал Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлийн 38.2-т заасна эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэх хүсэлтийг талууд ггана гэх хуулийн шадлага байна. Тэгэхээр эрх шилжүүлэн авагч тал хүсэлт ггаагүй ийм нөхцөл байдал байсан. Мөн Газрын тухай хуулийн 38.2.2-т заасна эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэн авч байгаа этгээд нь уг эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэн авсна үүсэх эрх, үүргийг бүрэн хүлээн зөвшөөрч байгаа тухай нотолгоо авагдах ёстой гэж хуульчилсан. Гэтэл энэ нотолгоо бас авагдаагүй байсан... хиу ...тайлбтаа 2015 оны 3 дуга сын 17-ны өдрийн 46 дуга захирамжийг хүчингүй болгох үндэслэлгүй гэж бичсэн байсан. нэхэмжлэгч талаас 46 дуга захирамжийг хүчингүй болгуулах шадлага анхнаасаа ч тавиагүй, одоо ч тавихгүй байгаа юм. Энэ дээр нэг ийм андуурсан зүйл болсон юм. Цаашлаад тайлбтаа Газрын тухай хуулийн 29.3, Засгийн газрын 2003 оны 28 дуга тогтоолын газ эзэмших эрх олгосон гэдгийг тайлбласан байгаа... 2015 оны 4 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийг хүчингүй болгох боломжгүй гэсэн ганцхан ...тайлбыг ...шүүхэд үнэн зөв тайлб ггах хуулийн шадлагыг хангаагүй гэж нэхэмжлэгчийн хувьд үзэж байна. Тэгээд бас боломжгүй гэх ганцхан үгээр энэ хэргийг шийдвэрлэхэд ач холбогдолгүй бөгөөд хангалтгүй... 2015 оны 64 дүгээр захирамжид Газрын тухай хуулийн 35.1.4 дүгээр заалт, 38 дуга зүйлийг тус тус үндэслэн ...ггасан. Газрын тухай хуулийн 35.1.4-д газ эзэмшүүлэх тухай шийдвэр ггасан этгээдийн зөвшөөрөлтэйгээр эрхийн гэрчилгээгээ бусдад шилжүүлэх эрхтэй гэж газ эзэмшигчийн эрхийг заасан байна. Өөрөөр хэлбэл Засаг дгын зөвшөөрөлтэйгөөр эрхийн гэрчилгээгээ бусдад шилжүүлэх эрхтэй гэж хуульчлагдсан байдаг. Энэ хуулийн үндэслэл нь юуг хэлж байна вэ? гэвэл газрын эрх шилжүүлэх асуудал нь эзэмшигчийн хүсэлт буюу түүний хүсэл зоригийн илэрхийллээр биш хин шийдвэр ггагчийн зөвшөөрлөөр эцэслэн шийдвэрлэгдэх хууль зүйн зохицуулалттай. Хэн нэгэн этгээдэд хуульд заасны дагуу газ эзэмших эрх олгосон Засаг дгын эрхийг бусдад шилжүүлэх шийдвэр ггахдаа зайлшгүй шалгаж тодруулах асуудлын зохицуулалт нь Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлд заагдсан байж байгаа. Шалган тодруулах энэ шадлагыг Засаг дга бодит байдал дээр бүрэн гүйцэт хэрэгжүүлээгүй... газрын гэрчилгээг хуурамча үүсгэн байгуулагдсан хуулийн этгээд рүү шилжүүлсэн Засаг дгын захирамжийг бусад этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхолд сөргөөр нөлөөлсөн хууль бус захиргааны акт гэж үзэж хүчингүй болгох үндэслэлтэй юм. Хуульд заасны дагуу *******лангийн газ давуу эрхээр эзэмших эрхтэй байсан нэхэмжлэгчдийн эрхийн гэрчилгээг “******* *******” компанийн нэр дээр шилжүүлэх үед тухайн сумд ажиллаж байсан Хишигмаа, Сэрсэндэмид, Зулзаяа нын иргэд иргэдийг хууран мэхэлж хууль бус га хэрэглэсэн. Үүнийг Булган аймаг дахь сум дундын Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хөдөлбөргүй тогтоож, улма шүүгдэгч ныг Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 17.3 дуга зүйлд заасан залилах гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцсон шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон байгаа... Тийм учраас энэ үйл бимтыг ...Захиргааны хэргийн шүүх дахин нотлох шадлагагүй. Энэ хэрэг дээр эхлээд 19 хохирогч нэхэмжлэл ггаж байсан боловч эд наас 17 хохирогч н нь өөрсдөө төлбөрийг төлөгдсөнд тооцоод гомдолгүй болж хүлээн зөвшөөрсөн байгаа. Өөрөөр хэлбэл 17 хохирогчийн хохирлыг өөрсдийнх нь хүсэл зоригийн илэрхийллийн дагуу шийдвэрлэсэн юм. *******, ******* хоёр анхнаасаа газ эзэмших эрхээ сэргээлгэхээр нэхэмжилсэн болохоос биш эрүүгийн хэргийн шүүхээр хохирлоо авъя гэж нэхэмжлээгүй. Гэсэн хэдий боловч эрүүгийн хэрэг дээр захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэх асуудлыг Эрүүгийн шүүх хянан шийдвэрлэхгүй гэх байдла татгалзаж, хуулийнхаа дагуу шийдвэрлэнэ гээд *******, ******* ныг хохирлоо ав гэсэн шийдвэр ггасан. Шүүгдэгч н эрүүгийн шүүхээс тогтоосон хохирлын мөнгийг бэлнээр нь авч ирээд энэ мөнгийг одоо ав гээд хэлж байсан. Мөнгийг тухайн үед аваагүй. Өнөөдрийн байдла ч гэсэн Ц.*******, Н.******* н хохирлынхоо мөнгийг хүлээж аваагүй байгаа. Монгол Улсын Дээд шүүхийн 2009 оны 05 дуга сын 22-ны өдрийн 15 дуга тогтоолоор батлагдсан гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг илгах тала Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль болон Иргэний хуулийн зим зүйл заалтыг Эрүү, Иргэний шүүн таслах ажиллагаанд хэрэглэх тухай тайлб байдаг. Энэ тайлбын 6.2-т заасна хохирлыг илгахдаа эд хөрөнгийн бус эрхийг өмнөх байдалд нь сэргээх, эсвэл мөнгөөр нөхөн төлөх байдлыг хамауулан ойлгоно гэж заасан байна. Өөрөөр хэлбэл гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг илгах нөхцөлд зөвхөн хуульд заасан эрх зүйн хэм хэмжээнд тусгагдсан хууль дээдлэх, шудга ёсны зчимд нийцсэн, эрх бүхий байгууллагын хууль ёсны ажиллагаага баталгаажсан үндэслэл, нөхцөлийг ойлгоно гэж заасан байгаа. Мөн тайлбын 6.3.1-д заасна хохирлын асуудал нь шүүн таслах өөр ажиллагаага хэлэлцэгдсэн явдал нь зөрчигдсөн эрхийг хамгаалах хэлбэр, хэмжээнд нөлөөлөх үндэслэл болох ёсгүй гэж тайлбласан байгаа. Ийм учраас Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.1, Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.2.4-д тус тус заасан үндэслэл, нөхцөлийн дагуу нэхэмжлэгчдийн *******лангийн газ давуу эрхээр эзэмших эрхийг Захиргааны хэргийн шүүх зохих ёсоор сэргээх нь Улсын Дээд шүүхийн тайлбт бүрэн нийцэж байна. Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.2.4-д заасныг бимтлан “******* *******” компанид эзэмшүүлэх эрх олгосон буюу хаяглагдсан этгээдэд эерэг нөлөө бүхий хууль бус захиргааны акт болох ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 4 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийн *******, ******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгох хууль зүйн үндэслэлтэй байна. Тиалангийн газ давуу эрхээр эзэмших эрх нь анхнаасаа хуулийн этгээдэд олгогдоогүй. Зөвхөн иргэнд гэр бүлийнх нь хамтын хэрэгцээнд зориулан *******лангийн газрыг үр ******* болон төмс, хүнсний ногоо зэргийг тих зориулалта олгогдож, ашиглагдаха тусгайлан зохицуулсан зохицуулалттай эрх байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл Газрын тухай хуулийн 29.3-а нийвчлан зохицуулсан тусгайлсан журмын заалт юм. Ийм нийвчилсан зохицуулалт байгаа учраас Газрын тухай хуулийн 35.1.4-т заасна нэхэмжлэгчийн давуу эрхийг хуулийн этгээдийн нэр дээр шилжүүлсэн үйлдэл нь анхнаасаа хууль бус байсныг шүүх анхач үзэх хэрэгтэй. Газрын тухай хуульд хуулийн этгээд давуу эрхээр газ эзэмших тухай зохицуулалт анхнаасаа ч тусгагдаагүй. Одоо ч ийм хууль байхгүй байгаа. Мөн шүүхийн анхач үзээсэй гэж бодож байгаа асуудал нь энэ хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаатай холбоотой асуудал юм. Нэхэмжлэгч н нь газ эзэмших давуу эрхээ хууль буса алдсанаа мэдсэний даа ******* сумын захиргаа, Булган аймгийн Цагдаагийн газ, Прокурорын газт удаа даа хандаж өргөдөл, гомдол ггасан байдаг. Үүний үр дүнд 2017 онд Сэрсэндэмид, Хишигмаа, Зулзаяа нт холбогдох эрүүгийн 20170600170 дугатай хэрэг нээгдэж, энэ хэрэг сунжирч явса байгаад 2024 онд эцэслэн шийдвэрлэгдсэн юм. Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.2-т заасан захиргааны акт ггахдаа хууран мэхлэх, айлган сүрдүүлэх, авилга өгөх буюу бусад хууль бус гыг хэрэглэсэн бол уг актыг хүчингүй болгоход хөөн хэлэлцэх хугацаа хамаалгүй гэж хуульчилсан байна. Нэхэмжлэгчдийн хувьд 64 дүгээр захирамж нь давуу эрхээр эзэмших эрхийг хязгалан хориглосон сөрөг нөлөө бүхий захиргааны акт учраас Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.1-д заасна хөөн хэлэлцэх хугацаа өнгөрсөн эсэхээс үл хамаан уг захирамжийг хэсэгчлэн хүчингүй болгох боломжтой байгаа юм. 2017 оны 05 дуга сын 30-ны өдрийн 16 дуга захирамж гсны даа уг захирамжийг үндэслээд ******* сумын Засаг дга Бат-******* “******* *******” компанид 2070 га талбай бүхий газ эзэмшүүлэхээр Б/52 дуга захирамж ггасан байдаг. Засаг дгын дахин ггасан Б/52 дуга захирамж нь өнөөг хүртэл хэрэгжсэн хэвээр байгаа. Үүний улмаас нэхэмжлэгчдийн Газрын тухай хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 29.3-д болон Монгол Улсын Засгийн газрын 2003 оны 28 дуга тогтоолоор батлагдсан *******лангийн газ давуу эрхээр эзэмшүүлэх журмын нэг дэх хэсэгт заасан *******лангийн газрыг газ *******лангийн салбт олон жил ажилласан иргэн, гэр бүлийн хамтын хэрэгцээний зориулалта давуу эрхээр эзэмших эрх, ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн хэвээрээ байгаад байна. Ийм учраас Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.3-т заасныг бимтлан Булган аймгийн Засаг дгын 2017 оны 6 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дуга захирамжийг хууль бус байсан болохыг тогтоож, мөн Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” 64 дүгээр захирамжийн нэг дэх хэсэгт заасан *******д олгосон ******* нэгж талбын дугатай, 100 га газ эзэмших эрхийн 00558433 дугатай гэрчилгээ, *******ад олгосон нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн 00558429 дугатай гэрчилгээ бүхий газ эзэмших гэрээг тус тус хүчингүй болгож, дээрх нэгж талбын дугауудтай газ эзэмших эрхийг уг захирамжийн 2 дахь хэсэгт “******* *******” компанийн нэр дээр шилжүүлэхээр захирамжилсныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.1-д заасна захиргааны акт хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчдийн *******лангийн газ давуу эрхээр эзэмших эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн болохыг тогтоож, 64 дүгээр захирамжаас *******, ******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгож өгнө үү...” гэв.

Хиуцагч Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга Б.Бат-******* 2021 оны 09 дүгээр сын 15-ны өдөр шүүхэд ирүүлсэн тайлбтаа: “...Монгол Улсын Засгийн газрын 2003 оны 02 дуга сын 07-ний өдрийн 28 дуга тогтоолоор *******лангийн газрыг давуу эрхээр эзэмшүүлэх журам гч сумын Засаг дгын захирамжа газ *******ланд ажиллаж явсан *******ланчдад 100 га газрыг олгож эхэлсэн.

Газ нэг удаа үнэ төлбөргүй олгохдоо хэлэлцүүлэг зохион байгуулаагүй, мэдээлэл сайн хүргээгүй, цөөхөн хэдэн хүн авсан байна гэж үзээд 2017 оны 3 дуга сд сумын Засаг дгын захирамж гч бүхэлд нь хүчингүй болгосон боловч Сум дундын шүүхээс уг шийдвэрийг хүчингүй болгож өмнө нь ггасан шийдвэрийг хэвээр үлдээсэн...

Сумын Засаг дгын захирамж гч дээрх нэр бүхий иргэдэд *******лангийн талбайгаас тодорхой хэмжээгээр эзэмшүүлсэн. Энэ бол хуулийн дагуу болсон.

Эзэмшихээр авсан газ, түүний эрх бүхий гэрчилгээг бусдад шилжүүлэхдээ хүн тус бүр гааа бичсэн хүсэлт ггаж хуулийн дагуу материалыг шалгаж үзээд шилжүүлэх захирамж ггаж байсан байна. Хин хүний нэр дээр хуурамч бичиг бимт бүрдүүлэх, гэрээ гэрчилгээг шийдвэргүйгээр шилжүүлсэн бол хуулийн хиуцлага хүлээх учиртай. Газ эзэмшихээр гэрчилгээ авсан нэр бүхий иргэд сайн дурааа эвлэлдэн нэгдэж дундын аж ахуй үүсгэсэн байна. Түүнийгээ бусдад шилжүүлсэн байна. Энд ям нэгэн зөрчил байхгүй байна. Хувь хүнээс аж ахуй нэгж рүү эрхээ шилжүүлэхэд хориглосон ям нэгэн заалт байхгүй тул сумын Засаг дгаас *******лангийн талбайг иргэдээс аж ахуй нэгж рүү шилжүүлэх шийдвэр ггажээ. Иргэд сайн дурааа эзэмшлийн *******лангийн талбайгаа түрээслэх, шилжүүлэх явцад хөрөнгө, мөнгө төгрөгийн мгаан гсныг бид мэдэх боломжгүй болно.

Сумын Засаг дгын 2015 оны 64 ... дуга захирамжуудын шийдвэр  үндэслэлтэй зөв гсан гэж үзэж байна”  гэж, 

2024 оны 09 дүгээр сын 12-ны өдөр ирүүлсэн хиу тайлбтаа: “… 2015 оны 03 дуга сын 17-ны өдрийн 46 тоот захирамжа Газрын тухай хуулийн 29.3, Засгийн газрын 2003 оны 28 тоот тогтоолын 5-р хавсралтын дагуу тус хэрэгт холбогдогч Ц.*******, Н.******* нт 100 га газрыг тус тус олгосон байдаг. Мөн дээрх 2 иргэн нь тухайн үед газраа авч гэрчилгээгээ авсан байна. Бусдад залилуулж алдсан хохирлыг тооцож өгөх шүүхийн шийдвэр гсан. 2015 онд “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр Газрын тухай хууль болон өөрийн хүсэлт, өргөдлийн дагуу эрх шилжүүлсэн байдаг. Анх олгосон 2015 оны 03 дуга сын 17-ны 46 тоот захирамж хүчингүй болгох үндэслэлгүй. Иймд 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгох боломжгүй болно” гэжээ.

6. 1. Тэрээр шүүх хуралдаанд ггасан нэмэлт тайлбтаа: “...Би тэр үед сумын Засаг дга байгаагүй. Гэхдээ би одоо өөрийнхөө мэдэх хэмжээний зүйл хж, үндэслэл шалтгаан нь юу байна, хүний эрх ашиг зөрчигдөж байгаа юм биш байгаа гэж нэлээн үзлээ. 1 дүгээрт нь иргэн *******, ******* н өөрсдийн хүсэлтээр газрынхаа гэрчилгээг авсан юм байна. 2015 оны 03 дуга сын 17-ны өдрийн 45, 46 дуга захирамжа авсан байна... Газ *******лангийн салбт өмнө нь 3-аас доошгүй жил ажиллаж ургацын борлуулалтаас үндсэн орлого олдог байсан иргэн хүсэлт ггасан бол түүнд *******лангийн газрыг давуу эрхээр эзэмшүүлнэ. Гэхдээ газ олгохдоо журмын 7, 8 дуга зүйлүүдэд заасна багийн иргэдийн Нийтийн Хурла хэлэлцүүлнэ. Даа нь сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын хуралдаана орно. Тэгээд эрэмбэлж жагсаана. Үүний даага эрх бүхий иргэдэд талбайг сонгуулах зчма өгнө гэсэн зүйл байгаа юм. Зчмын хувьд 2 иргэн сумаас гэрчилгээ авсан байна. Өөрсдийнх нь хувийн хэргүүдийг нэлээн нийвчилж хлаа. Энэ хоёр хувийн хэрэг дээр газ эзэмших гэрчилгээгээ авъя гэсэн өөрсдийнх нь гын үсэгтэй хүсэлт ирээд тухайн үеийн сумын Засаг дга Гантөмөр гэдэг хүн гэрчилгээг нь бичиж өгсөн байна. Гэрчилгээгээ авсны даа эдгээр хүмүүс хэсэг бүлгээрээ нийлээд компани байгуулъя гэж санал нэгдээд аж ахуйн нэгж байгуулжээ. Энэ бол эдгээр хүмүүс газ эзэмших эрхээ шилжүүлэх тухай өөрсдийнх нь хүсэлт, но*******та баталгаажуулсан хүсэлтүүд нь хувийн хэрэгт нь хадгалагдаж байна. Ингээд ******* ахлагчтай “******* *******” гэх компанид гэрчилгээгээ шилжүүлье гээд но*******та баталгаажуулаад ******* гэдэг хүн нь өөрөө гын үсгээ зураад ингээд компани болж байна. “******* *******” гэдэг компанид шилжүүлчихсэнээс хойш дахиж сумын Засаг дга захирамж ггаж шилжүүлдэггүй гэдгийг манай өмгөөлөгч маань ...зөв ойлгоно уу?. Аж ахуйн нэгж болоод явчиха шууд аж ахуйн нэгжээрээ шилжээд явчихдаг учраас энэ захирамжийг хүчингүй болгох үндэслэл хагдахгүй байна. Та 2017 оны нэг захирамжийг ярьж байна. Би тэнд хувь хүний тухай асуудлыг ерөөсөө яриагүй. Ерөөсөө газ *******лангийн салбт ажиллаж байсан 300 гуй хүнээс ердөө 101 хүн л газраа аваад цаана нь үлдсэн 200 гуй хүн үүдэнд зогсоод газраа авъя, яахааа зим нь 100 га газ авдаг юм, яагаад ингэж байгаа юм гээд байгаа. Жишээлбэл 1986 оноос хойш газ *******лангийн салбт ажилласан хүмүүс ирээд газ *******лангийн үр шимээс нь хүртээгүй байж байхад өөр газ шилжчихсэн хүмүүс 100 га газрыг авчихсан байна гэдэг ийм эсэргүүцэл тэмцэл болоод байха нь сумын Засаг дга урьд гсан захирамжийг бүгдийг нь хүчингүй болгочихсон чинь эдгээр хүмүүс Булган аймгийн Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд гомдол ггасан юм. Ингээд Захиргааны хэргийн шүүх дээр өөрсдийн биеэр бүгдээрээ очоод аж ахуйн нэгжүүд нь ярьж байгаад хувь хүний газ гэж байхгүй болсон. Эрх шилжээд улсын бүртгэлийн газраас компанийн нэр дээр шилжчихсэн учраас бид н 10, 10 га газруудаа буцааж өгье. Та тэр гадаанаа жагсаад байгаа 200 гуй хүмүүсдээ аваачиж энийгээ одоо ям байдла байдаг юм, хамт олны хурал, тэр сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлааа хэлэлцээд журмын дагуу олго гэж ярьсан учраас бид захирамж ггасан юм. Энэ дээр бол *******, ******* нын захирамжийг буюу гэрчилгээг хүчингүй болгож багасгах зүйл ггаагүй гэдгийг өмгөөлөгч маань зөв ойлгоосой гэж хүсэж байна. Ингээд аж ахуйн дга байсан Цэдэндорж гэхэд 30 га, газ *******ланд 12 жил ажилласан хүмүүс гэхэд 30 га, хамгийн сүүлчийн хүмүүс нь 5 га, хамгийн сүүлд нь 1 га газрыг өгөөд таагдаад дууссан. Нийтдээ 246 хүн газ *******ланд ажиллаж явсан хүмүүс ба эрх тэгш давуу эрхээр эзэмших эрхээ эдэлж хэл чимээгүй болцгоосон юм. Тийм учраас энэ захирамжийг *******, ******* нтай холбож ойлгох нь буруу гэж бодож байна. Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн шийтгэх тогтоолыг хаад *******, ******* гэдэг 2 хүн нь миний ойлгосноор гэрчилгээ авсан нь үнэн юм байна, аж ахуйн нэгж байгуулсан нь үнэн юм байна, цаашлаад аж ахуйн нэгжийнхээ газрыг “******* *******” компанийн нэг хүнд өгөхдөө зах зээлийн ханшнаас ай хямдхан өгчихсөн юм байна. Тухайн үед 100 га газ нь 5,5 сая төгрөг байхад эдгээр хүмүүс 2,500,000 төгрөгөөр өгчихсөн юм байна гэдэг байдла хандаад, нөхөн төлбөрийг 1 хүний 5,5 сая төгрөг гэж үзээд нийт дүнгээрээ 11 сая төгрөгийг хохирол учруулсан буруутай этгээдүүд буюу Сэрсэндэмид, Хишигмаа, Зулзаяа на ггуулаха шийдвэрлэсэн байна гэж би ойлгосон. Тэгэхээр би ном журмынхаа дагуу зөв явж байгаа юм байна гэж бодогдож байна. Би тэр үед нь байгаагүй. Энэ өмгөөлөгчийн яриад байгаа шиг ерөөсөө залилуулаад ийм байдалд хүрсэн юм байхгүй. Бүгд өөрсдийнхөө г хөлийн үсгийг зураад аж ахуйн нэгждээ шилжүүлж явж байснаа мөнгө нь олдохгүй байна, мөнгийг нь өгөхгүй байна, эс үгүй бол хямдхан өгчихсөн байна гэдэг маяга эхэлж гомдол ггаж явснаа одоо болохоор эргээд анхны ггасан захирамжийг хүчингүй болгоё гэж байгаа нь ям ч үндэслэлгүй байна... Аж ахуйн нэгж бол сумын Засаг дга орохгүй шүү дээ. Шууд үл хөдлөх хөрөнгийн газ буюу улсын бүртгэлийн газра дамжаад явчихдаг учраас сумын Засаг дга хүчингүй болгох, хянах, шалгах эрх зүйн үндэс байдаггүй юм. Би 2015 оны 03 дуга сын 17-ны өдрийн 45, 46 дуга захирамжид *******, ******* гэдэг хүн нь байна, гэрчилгээ өгсөн байна. Бид тэр хоёр хүний газраас сүүлд нь хасаж багасгах, татах, хүчингүй болгох зэрэг зүйлүүд хийгээгүй гэдгийг миний Засаг дга ажилласан хугацаан дотор байхгүй учраас анх ггасан захирамжийг хүчингүй болгох ям ч үндэслэл байхгүй. Хүчингүй болголоо гэхэд тухайн газрыг аж ахуйн нэгжээс нь авах эрх зүйн ям ч үндэс үүсэхгүй байна. Сумаас нь газ олгоно гэвэл дахиад багийн хурал гээд олон шат дамжлага дамжаад орно. Гэтэл Засгийн газрын тогтоолын дагуу энэ чинь үндэслэл үүсэхгүй байна. Нэхэмжлэгч ******* гэх хүн чинь газ *******лангийн салбт бус ахуй үйлчилгээ, зочид буудалд л ажиллаж явсан хүн юм билээ. Гэтэл газ *******лангийн газраас шууд давуу эрхээр авах хэмжээний хүн биш юм. *******эгийн хувьд энд байгаа *******ланчид нь ярьж байгаага тэр ажилласан он жилүүд нь анхдагчид 1982, 1983, 1984 онд ирсэн хүмүүс 100 га газраа авч чадаагүй 10 га үлдэж байхад 1986 онд ирсэн хүмүүс хүчээр шахуу 100 га газраа аваад явчихсан байна гэх гомдол одоо ч байдаг юм. Тийм учраас хүчингүй болгож дахиж эхнээс нь гэдэг юм уу, аж ахуйн нэгжээс нь авна гэж улайран дайрах нь буруу байна. Тийм учраас энэ захирамжуудийг хүчингүй болгох ям ч үндэслэлгүй байна...” гэв.
7. Гуравдагч этгээд “******* *******” ХХК-ийн төлөөлөгч захирал Х.******* шүүх хуралдаанд ггасан нэмэлт тайлбтаа: “... Миний хувьд “******* *******” компанийн 6 дахь эзэмшигч буюу захирал нь болж байна. Өмнөх захирлууд яагаад энэ компаниас яваад өгдөг юм бэ? гэхээр энэ орон нутгийн хүмүүсийн хэл ам, хэрэгтэй холбоотой асуудлаас болоод ерөнхийдөө залхса байгаад явсан байх. Би 2014 оноос хойш газ *******лангийн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа улсын хошой авга *******ланч хүн юм. Одоо ч гэсэн *******н талбайн хажууд мал хөөгөөд *******гаа хураагаад явж байна. “******* *******” компани нь 2400 га газт ******* тьсан. Тэрнээс сум оронд 230 га газрыг буцааж өгсөн байгаа. Өнгөрсөн 2023 онд “******* *******” ХК-ийн эзэмшил газраас Дашинчилэн сумын Засаг дгын тамгын газраас сүүлийн тодотголоор танай энэ талбайгаас 170 га газ нь Дашинчилэн сумын талбайд орчихсон гээд 170 га газрыг маань хураагаад авчихсан. Энэ газ нь Дашинчилэн сум, ******* сум хоёрын зааг дээр байдаг газ юм. Энэ мэт ингэж авса байгаад манай компани оршин тогтнох, үйл ажиллагаагаа явуулах сум орон нутагтаа татв төлөх, банкны зээлээ төлөхөд үнэхээр хүндрэлтэй асуудал үүсч байна. Сүүлийн 10 орчим жилийн хугацаанд газ *******лантай холбоотой үйл ажиллагаа явуулж энэ аймаг, орон нутагтаа жил болгон хамгийн өндөр татв төлдөг ийм аж ахуй нэгж байгаа юм. Шүүх хуулийн дагуу үнэн зөв шийдвэр ггах байхаа гэж итгэж байна...” гэв.
   1. Гуравдагч этгээдийн өмгөөлөгч Б. шүүх хуралдаанд ггасан тайлбтаа: “...Гуравдагч этгээд “******* *******” компани нэхэмжлэлийн шадлагыг бүхэлд нь хүлээн зөвшөөрөхгүй, үндэслэлгүй нэхэмжлэл ггасан гэж үзэж байгаа... Иргэдэд газ эзэмших эрхийг 2015 оны 3 дуга сын 17-ны өдрийн 46 дуга захирамжа олгосон. Үүний даа 2015 оны 4 дүгээр сын 30-ны өдөр иргэд “******* *******” компани руу газ эзэмших эрхээ шилжүүлье гэж хүсэлтүүдээ ггасны даа захирамж гсан. Энэ захирамжийг сумын Засаг дга хүчингүй болгосон. 2017 оны 4 дүгээр сын 05-ны өдрийн 36 дуга захирамжа мгаан бүхий 64 дүгээр захирамжийг илт хууль бус болохыг тогтоож шийдсэн. Тэгээд үүний даа Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн эвлэрлийг баталсан шүүгчийн захирамж гсан байдаг. Эвлэрлийн гэрээг баталсан шүүгчийн захирамжид бид н 2400 гуй га газрын 10%-ийг орон нутагт шилжүүлсэн, 170 га газрыг Дашинчилэн сум авсан, үлдсэн 2070 га дээр шинэ захирамж, гэрээ, гэрчилгээ ггаха шийдвэрлээд гэрээний нөхцөлийг шүүх баталгаажуулсан. Энэ шүүхийн хүчин төгөлдөр шүүгчийн захирамжийн дагуу 2 дахь мгаан бүхий акт маань ганцааа 2017 оны 6 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 гэдэг захирамжа “******* *******” компани 2070 га газрыг эзэмшиж, ашиглаж, зориулалтын дагуу үйл ажиллагаа явуулж байна. Үйл бимтыг яагаад дурдаад байна гэхээр аль эрх зүй акт эрх зүйн үйлчлэлтэй юм бэ, хүчин төгөлдөр юм бэ, аль нь хүчингүй болчихсон юм бэ, эрх зүйн үйлчлэл нь дуусгав болчихсон юм бэ? гэдэг асуудлыг даагийнхаа тайлбтайгаа уялдуулах гээд байна. Нэхэмжлэгч 2 шадлага ггаж ирээд байна. 1 дүгээрт Захиргааны ерөнхий хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.1 гэж байна. Тэгэхээр мгаан бүхий захиргааны акт хүн, хуулийн этгээдийн эрхийг зөрчсөн байх ёстой, мөн хууль бус байх ёстой. Энэ хоёрын уулзв дээр шүүх 106.3.1 гэх заалта шийдвэрийг ггадаг. Тэгэхээр субъектив эрх ашиг сонирхол яаж зөрчигдсөн юм бэ? гэдгийг шүүх 1 дүгээрт дүгнэх шадлага үүсэж байна. Энэ 64 дүгээр захирамжийг хүчингүй болгосноор нэхэмжлэгчийн эрх яаж сэргэх юм бэ? гэх асуудал үүснэ. Нэгэнт хүчингүй болчихсон 2017 оны А/36 дуга захирамжийг дахиж хүчингүй болгох асуудлыг яагаад тавиад байгаа юм бэ?. Нэхэмжлэгч яагаад ийм шадлага ггасныг ойлгохгүй байна. Эрх хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн байх ёстой гэж. 64 дүгээр захирамжийг ггах Засаг дгын бүрэн эрхийн тухайд сая нэхэмжлэгч тал өөрөө хэлж байна. Тухайн үед талууд нэг нэгнийгээ залилсан гэдгийг Засаг дга мэдэх боломжгүй байсан юм. Ийм боловч газрын эрх шилжүүлэн авч байгаа субъектив хүсэлтэй хувь хүн байна. Гэрчилгээ шилжүүлж авсна үүсэх үр дагаврыг хүлээн зөвшөөрч байгаа тала тодорхойлолтоо өгөх хүн байна. “******* *******” компанийн хэлбэрийн хувьд хуулийн формаль шадлага хэрэгжээгүй байна гэх асуудлыг 64 дүгээр захирамжийг хүчингүй болгох үндэслэл болгон тавьж байна. Тэгэхээр нэхэмжлэгчийн эрхийг яаж зөрчөөд байгаа вэ? гэдгийг нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөс дурдсангүй... Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээн дээр үнэ төлбөргүй, сайн дурааа хамтч үйл ажиллагаа явуулж бизнес хийх гэж байгаа гэдгийг дурдсан. Мөн *******, ******* н хүсэлтээ гааа бичээд Засаг дгад өгсөн байна. Газрын тухай хуулийн 38-д заасна газ эзэмших эрх өөрөө эдийн бус баялаг, эдийн засгийн эргэлтэд ордог, худалддаг, здаг, бьцаанд тавьдаг, ингэж зориулалтын дагуу эзэмшиж ашигласна газ эзэмшигчид үр өгөөжөө өгдөг ийм эрх юм. Тухайн үед хүмүүс газраа заад эрхээ шилжүүлэх тухай хүсэлтээ ггасныг Засаг дга хүлээн аваад хуули хүлээсэн үүргийнхээ дагуу хуульд хшлаагүй байсан учир газрын эрхийг шилжүүлэх 64 дүгээр захирамжийг ггажээ. 64 дүгээр захирамж гсны даа “******* *******” гэдэг юм уу, “Өрхөтийн ургац” гэдэг юм уу, энэ компаниудын тухайн үед үйл ажиллагаа явуулж байсан хүмүүс, мөн иргэд хэрхэн яаж ажилласан юм, анхны тохиролцоондоо хүрсэн юм уу, хүрээгүй юм уу гэдэг асуудал захирамж гсны даа үүсээд байгаа юм. Үүнийг бол Эрүүгийн шүүх анхан, давж заалдах шатны журма эцэслэн шийдэж, үйл бимтыг дүгнэсэн. Эрүүгийн шүүхийн шийдвэр, магадлалд ям агуулга дурдагдаж байгаа вэ? гэхээр Иргэний хуулийн 497, 510-д заасны дагуу гэм хорын асуудлыг шийдвэрлэсэн. Эдгээр хохирогчид гэм буруутай этгээдүүдийн залилан мэхлэсэн үйлдлээс болж газгүй болж 5,5 сая төгрөгийн хохирол учирсан нь шинжээчийн дүгнэлтээр тогтоогдож байна гэж тодорхойлжээ. Үүнийг шүүх ггуулж шийдсэнээр залилуулсан иргэдийн хохирол багдах нөхцөл байдал бий болсон байна. Энэ гэмт хэрэг 64 дүгээр захирамжийн улмаас бий болсон зүйл огт биш. Энэ хүмүүсийн аж ахуйн нэгж болон иргэдийн хоорондын захирамж гснаас хойших даагийн хамтын ажиллагааны хүрээнд үл ойлголцлын хүрээнд бий болж байгаа асуудал юм шүү нэхэмжлэлийн шадлагын хүрээнд ярима байна. 2 дахь нэхэмжлэлийн шадлагад 2017 оны 6 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дуга захирамжа 2030 га газрыг “******* *******” компани эзэмшиж байна. За энэ 2030 га газ дотор нэхэмжлэгч нын газ эзэмших эрх байж магадгүй, байхгүй ч байж магадгүй. Яагаад байхгүй байх боломжтой гэхлээр 230 га газрыг орон нутагт нь шилжүүлээд өгчихсөн байдаг. Газ бол өөрөө төрлийн шинжээр тодорхойлогддог зүйл биш, эргэлтийн цэг, солбилцлоороо тодорхой газ бол тодорхой л газ байх ёстой. Тэгэхээр энэ нь нэг үе шинжээр тодорхойлогддог эдийн бус эрх гэж ойлгож болно. Тэгэхээр энэ 2030 га газт хамаах эсэх нь эргэлзээтэй, хамаалтай гэж бодъё, байгаа гэж ойлгоё. Газ эзэмших эрх өнөөдөр хүчин төгөлдөр үйлчилж байхад хууль бус байсан болохыг тогтоолгох шадлага ггаж байгаа нь өөрөө ям учиртай юм бэ?. Нэхэмжлэгчийн төлөөлөгч итгэмжлэлээр төлөөлөл хэрэгжүүлж байгаа.. Тэгэхээр 106.3.3 гэдгээс шүүхийн шийдвэрийн төрөл өөрөө гцаагүй нэг нөхцөл шаддаг. Захиргааны акт хүчингүй болгох нэхэмжлэл ггасны даа гэж байгаа. Тэгэхээр энэ Б/52 гэдэг актыг хүчингүй болгох тухай нэхэмжлэлийн шадлагыг нэхэмжлэгч хэдэн жилийн хугацаанд огт ггасангүй. 2017 оноос хойш 7 жилийн хугацаанд огт ггасангүй. Шүүхэд нэхэмжлэл ггасны даа тухайн захиргааны акт нэг бол хүчингүй болох ёстой. Нэг бол хэрэгжээд дууссан байх ёстой. Тэгэхээр яагаад энэ 106.3.3 гэдэг энэ шадлага өнөөдрийн үйл бимтад ям хамаалтай байх юм, хангагдлаа гэвэл яаж хэрэгжих юм, хэрхэн нэхэмжлэгчийн эрхийг сэргээх юм бэ? гэдэг асуудлыг гуравдагч этгээдийн өмгөөлөгчийн хувьд огт ойлгохгүй байна. 106.3.3 гэдэг энэ шадлага бол Б/52-ын хувьд бол огт яригдахгүй. Газ эзэмших эрхийг олгосон байгаа, дуусаагүй байгаа, хүчингүй болоогүй байгаа. Ийм байхад хууль бус байсан болохыг тогтоолгох гэдэг шадлага бол захиргааны эрх зүйн хамгийн ердийн, энгийн ойлгомжтой зохицуулалт юм болов уу гэж бодож байна... Цаашдаа нэхэмжлэгч юунаас болж хохирсон юм, хэнээс болж хохирсон юм бэ гэхээр Засаг дгын 64, 52 дуга захирамжуудын улмаас хохироогүй. Энэ бол гэмт хэргийн улмаас ийм зүйл болсон гэдгийг эрүүгийн шүүхийн шийдвэр, давахын магадлала дүгнэгдсэн асуудал байгаа. Эрүүгийн шүүхийн шийтгэх тогтоол, давахын магадлалд хэн гомдол ггадаг юм гэхээр хохирогчийн өмгөөлөгч буюу өнөөдрийн нэхэмжлэгч ныг төлөөлж оролцож байгаа төлөөлөгч гомдол ггаж байгаа юм. Яагаад гомдол ггаад байгаа юм бэ? гэхээр шүүх өөрийнх нь хүссэн хэмжээнд шийдвэрээ ггаж өгч чадаагүй. Хүссэн дүгнэлтээ хийлгэх гээд гомдол ггасан. Гэтэл давж заалдах шатны шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээгээд Дээд шүүх нийт танхимын хурлааа хяналтын хурла хэлэлцүүлэхээс татгалзсан байгаа. Тэгэхээр газ эзэмших эрхийг нь буцааж сэргээх ёстой гэдэг агуулгатай гомдол нь хангагдаагүй. 5,5 сая төгрөгийн хүрээнд тус бүр хохирлыг нь тодорхойлоод шийдчихсэн. Тухайн хохирогчдын гэмт хэргийн улмаас хохирсон хор уршиг илсан гэж үзнэ. “******* *******” компани ям нэгэн байдла давуу эрхээр газ *******лангийн газрыг аваагүй юм. Иргэд давуу эрхээр авсан. Үүнийг Газрын тухай хуульд нээлттэй чөлөөтэйгөөр зохицуулсан. Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэдэг Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлд заасан зохицуулалтын хүрээнд иргэдтэйгээ ойлголцоод зохицоод худалдаж авсан ийм л хилцаа. Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх нэг зүйлийг шудга эзэмшигчийн асуудал байна гэж дүгнэдэг. Захиргааны ерөнхий хуулийн 4.2.8-д заасан итгэл хамгаалах зчим бас байх ёстой гэдэг зүйлийг Эрүүгийн шүүх дүгнэсэн. Анх “******* *******” компанийг үүсгэн байгуулсан субъектүүд, хувьцаа эзэмшигчид зургаа дахь удаагаа өөрчлөгдөөд өнөөдрийн төлөөлөгчөөр оролцож байгаа ******* дээр шилжиж ирсэн. Эхлээд ******* байсан. За үүний даа Батбилэг болсон, даа нь “Дагон групп” болсон. Тэгээд “Мэнэн групп” болсон 5 дахь нь Цээцэндбаат гэж иргэн байсан. Зургаа дахь нь ******* гэдэг хүн байгаа юм. Тэгэхээр энэ хувьцаа эзэмшигчдийн эрхийн асуудал хэдийгээр нэг хуулийн этгээд боловч одоо шудга эзэмшил гэдэг ойлголт яригдах юм байна. Хууль ёсны итгэл хамгаалах зчим нь шудга эзэмшил дээр яригдах юм байна гэх тайлб хэлмээр байна. Өнөөдөр “******* *******” компани 2070 га газ дээр улаанбуудай *******лж, газрыг үр ашигтай зориулалтынх нь дагуу ашиглаж, эдийн засгийн эргэлтэд оруулж татваа төлж, улс орны хүнсний хэрэгцээ, улаанбуудайн нөөцийг бүрдүүлэхэд хувь нэмэр оруулаад явж байгаа ийм аж ахуйн нэгж юм. Энэ явуулж байгаа үйл ажиллагаа хэн нэгний эрхийг зөрчөөгүй, Монгол Улсынхаа хууль тогтоомжид нийцэж байгаа гэдгийг хэлмээр байна. Захиргааны ерөнхий хуулийн 48.5-д заасан энэ 5 жилийн хугацаанд хүчингүй болгох эрхтэй гэдэг зохицуулалт бол хуульд байдаг. 5 жилийн хугацаа бол нэхэмжлэгчид, өмгөөлөгчийн яриад байгаага энэ 48.2.4-д хамаахгүй гэдэг нь зөв юм. Гэхдээ 48-ыг хэн хэрэглэдэг юм бэ? гэхээр шүүх хэрэглэдэггүй юм. Энийг нутгийн өөрөө удирдах ёсны захиргааныхан дээрх үндэслэлүүд тогтоогдох юм бол хүчингүй болгох тухай зохицуулалт юм. Шүүх 106-г хэрэглэж байгаа, захиргаа буюу Засаг дгын зүгээс 48-ыг хэрэглэх ёстой. Захиргааны ерөнхий хуулийн 48.1-д сөрөг нөлөөлөл бүхий хууль бус захиргааны актад гомдол ггах хөөн хэлэлцэх хугацаа өнгөрснөөс үл хамаан захиргааны байгууллага тухайн захиргааны актыг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн хүчингүй болгож болно. 48.2-т эерэг нөлөөлөл бүхий хууль бус захиргааны актыг даах тохиолдолд хүчингүй болгоно гэж байгаа. Энэ зохицуулалтаас хаха захиргааны байгууллага тухайн захиргааны актыг хүчингүй болгоно, бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн хүчингүй болгоно гэдэг ийм хуулийн зохицуулалт ба үүнд шүүх хамаагүй. Шүүх Захиргааны ерөнхий хуулийн 92-94 дүгээр зүйл, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэр тухай хуулийн 14-т заасна 30 хоногийн хугацааг бих ёстой. Бид н баг ван 10 жилийн даа шүүхээр мгаж байна. 2021 онд нэхэмжлэл гсан ба нэхэмжлэл гахаас чинь өмнө 2017 онд мэдэж байсан юм байна, мэдээд эрүүгийн журма шалгуулж байна. Хэрвээ энэ захиргааны албан тушаалтан буюу Засаг дга хууль зөрчсөн шийдвэр ггажээ гэж үзсэн бол 2017 оноос хойш яагаад мгаагүй юм бэ?. Анх шүүхэд 2021 онд нэхэмжлэл ггахад шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзаж, урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагааны журма гомдол ггах ёстой байсан юм биш үү, хэрхэн яаж энийгээ хангуулсан юм бэ? гэдэг дүгнэлт хийгээд нэхэмжлэлийг татгалзсан. Үүний даа ******* сумын Засаг дгын энэ шийдвэрийг Булган аймгийн Засаг дгад хянуулаха гомдол ггасан байна. Булган аймгийн Засаг дгаас өгсөн хиу бол хэдийн 6 жил өнгөрчихжээ. Урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагааны журма гомдол ггахад хүртэл 30 хоногийн хугацаа тавигддаг шүү дээ. Урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагааны журма авсан хиунаас хойш дахиад 3 жилийн дотор нэхэмжлэл ггадаг. Тэгэхээр үндсэндээ 6 жилийн даа нэхэмжлэл ггаж байгаа асуудал бол өөрөө шүүхэд нэхэмжлэл ггах хугацааг хэтрүүлсэн зүйл мөн юм. Нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах 54.1.8-д заасан үндэслэл мөн. Хоёр дахь нэхэмжлэлийн шадлага 2017 оны мгаан бүхий захиргааны акт энэ хэрэгт 2021 онд ирсэн. Хэргийн 2 дахь хавтасны 215 дуга талд энэ сумын Засаг дгын 2017 оны 6 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 гэх захирамж байгаа. Тэгэхээр энэ хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг түдгэлзүүлэхээс 3 жилийн өмнө хэрэгт авагдчихсан байгаа. Тэрнээс өмнө мэдэж болох байсан сумын Засаг дгын шийдвэртэй 3 жилийн даа мгаад байгаа нь өөрөө ям учиртай юм. Яагаад шүүх энэ асуудлыг тодруулалгүйгээр нэхэмжлэлийг хүлээн авах үндэслэл байгаа эсэхийг шалгахгүйгээр хүлээн авч захиргааны хэрэг үүсгээд гдуулаад энэ хэргийг шийдэж байгаа юм бэ? гэдэг дээр гуравдагч этгээдийн өмгөөлөгчийн хувьд шүүмжлэлтэй хандаж байна. Энэ Б/52 дуга тушаал бол Захиргааны хэргийн шүүхийн 2017 оны эвлэрлийг баталсан шүүгчийн захирамжийг үндэслэж гсан. Уг эрх зүйн актын удиртгал хэсэг дээрээ тодорхой дурдагдчихсан байгаа. Нэгэнт хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэрээр дүгнэгдээд шүүгчийн захирамжийн дагуу хэрэгжсэн эвлэрлийн гэрээний дагуу үүргээ биелүүлж Б/52 гэх захирамж гсан. Үүнийг шүүх өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөн биш байсан эсэх асуудлыг дүгнэх боломжгүй. Эвлэрлийг баталсан буюу хэргийг хялбшуулсан журма шийдвэрлэсэн шүүгчийн захирамжид талууд гомдол ггах эрхгүй байдаг. Энэ асуудлааа дахин мгах эрхгүй гэсэн үг юм. Тэгэхээр шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрийг үгүйсгэж, эсвэл дүгнэлттэй холбоотой дахин дүгнэлт хийх боломж, хууль зүйн боломж байхгүй байна. Хууль зүйн хувьд бодит нөхцөл байдалтай огт нийцэхгүй, хэрэгжих боломжгүй шүүхийн шийдвэр гах гээд байгааг шүүх анхач үзээсэй...” гэв.

ҮНДЭСЛЭХ нь:

1. Нэхэмжлэлийн шадлагын тухайд: Иргэн Ц.*******, Н.*******, Д.Баттогтох, П.Хорлоо, О.*******далай, С.Нямсүрэн н нь /итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөрөө дамжуулан/ анх “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 64 дүгээр захирамжийн улмаас нэхэмжлэгчдийн *******лангийн газ эзэмших давуу эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол зөрчигдсөн болохыг тогтоож, хүчингүй болгон, нэхэмжлэгчдийн *******лангийн газ эзэмших давуу эрхийг сэргээн эдлүүлэхийг ******* сумын Засаг дгад даалгаж, учирсан хохирлыг илгуулах” шадлага бүхий нэхэмжлэлийг Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга /цаашид “Засаг дга” гэх/-д холбогдуулан ггаж мгаан үүсгэсэн.
   1. Нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С. /цаашид “нэхэмжлэгч нын төлөөлөгч” гэх/ нь анх ггасан нэхэмжлэлийн шадлагыг “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” 64 дүгээр захирамжийн 1 дэх хэсэгт Ц.*******д олгосон ******* нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ, Н.*******ад олгосон нэгж талбын дугатай 100 га газ эзэмших эрхийн дугатай гэрчилгээ болон холбогдох газ эзэмших гэрээг тус тус хүчингүй болгож, дээрх нэгж талбын дугауудтай газ эзэмших эрхийг уг захирамжийн 2 дахь хэсэгт “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр шилжүүлэхээр захирамжилсныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.2-т заасна илт хууль бус болохыг тогтоолгох” гэж өөрчлөн тус шүүхэд 2024 оны 07 дуга сын 26-ны өдөр бичгээр ирүүлсэн.
   2. Гэвч 2024 оны 08 дуга сын 29-ний өдөр дээрх шадлагын  “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” 64 дүгээр захирамжийн 1 дэх хэсэгт Ц.*******д олгосон ... дугатай гэрчилгээ, Н.*******ад олгосон ... дугатай гэрчилгээ болон холбогдох газ эзэмших гэрээг тус тус хүчингүй болгож, ...уг захирамжийн 2 дахь хэсэгт “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр шилжүүлэхээр захирамжилсныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.2-т заасна илт хууль бус болохыг тогтоолгох” гэснийг “...Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.1-д заасна захиргааны акт хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн болохыг тогтоолгож, 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах” гэж өөрчилсний дээр “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дуга захирамжийг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.3-т заасна мгаан бүхий, хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгох”[1] гэж нэхэмжлэлийн шадлагаа нэмэгдүүлсэн.
   3. Тиймээс шүүх тус өөрчилж, нэмэгдүүлсэн шадлагын хүрээнд мгааныг хянан шийдвэрлэв.
2. Хэргийн оролцогчдын тухайд: Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад цуглсан бичгийн нотлох бимтууда “Өрхтийн ургац” ХХК нь нэхэмжлэгч Д.Баттогтох, П.Хорлоо, О.*******далай, С.Нямсүрэн нтай, “******* *******” ХХК нь нэхэмжлэгч Н.*******, Ц.******* нтай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ”-г 2015 онд тус тус байгуулж гэрээний нэг талууд болсон нь тогтоогдсон тул шүүгчийн 2021 оны 09 дүгээр сын 23-ны өдрийн 185 дугаын захирамжа уг хоёр хязгалагдмал хиуцлагатай компанийг энэхүү хэргийн бие даасан шадлага ггаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулаха шийдвэрлэсэн.
   1.  Хин нэхэмжлэгч Д.Баттогтох, П.Хорлоо, О.*******далай, С.Нямсүрэн н нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад ггасан нэхэмжлэлээсээ татгалзаж буйгаа илэрхийлсэн тайлбыг ирүүлсэн тул тус шүүхийн шүүгчийн 2021 оны 11 дүгээр сын 02-ны өдрийн 202 дугатай “Хэргийг тусгалах тухай” захирамжа тэдгээрийн нэхэмжлэлийн шадлагыг Ц.*******, Н.******* нын нэхэмжлэлтэй энэхүү захиргааны хэргээс тусгалаж шийдвэрлэснээр “Өрхөтийн ургац” ХХК нь энэхүү хэргийн оролцогч бус болжээ.
3. Мгааныг урьдчилан шийдвэрлүүлэх шадлага болон нэхэмжлэл ггах хөөн хэлэлцэх хугацааны тухайд: Нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С. нь мгаан бүхий 64 дүгээр захирамжийг хүчингүй болгуулахыг хүссэн /2021 оны 08 дуга сын 02-ны өдрийн огноотой/ гомдлыг Булган аймгийн Засаг дгад хандан ггасан байх ба тус Засаг дгаас 2021 оны 08 дуга сын 20-ны өдрийн 03/758 дугатай албан бичгээр “... Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.1 дэх хэсэгт тусгагдсан “Хууль бус захиргааны акт”-ын шинжийг агуулахгүй, хүчин төгөлдөр хуулийн дагуу гсан захирамж байх тул компаниудын газ эзэмших эрхийг хүчингүй болгож, нэр бүхий иргэдэд буцаан олгох хуулийн үндэслэл тогтоогдохгүй байна...” гэх хиуг өгчээ.
   1. Булган аймгийн Засаг дгын дээрх хиуд нэхэмжлэгч ныг тус аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 64 дүгээр захирамжид гомдол ггах хөөн хэлэлцэх хугацааг хэтрүүлсэн тала бус гомдлыг хангах үндэслэл тогтоогдохгүй байгаа тала тусгасан байна. Тодруулбал: Булган аймгийн Засаг дга нь нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн ггасан гомдлыг хянан шийдвэрлэхдээ Захиргааны ерөнхий хуулийн 94 дүгээр зүйлд заасан зохицуулалтыг хэрэглээгүй, гомдлын үндэслэлийн тала дүгнэлт хийсэн хиуг өгснөөр ******* сумын Засаг дгаас 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдөр ггасан мгаан бүхий “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” 64 дүгээр захирамжтай холбогдох мгааныг урьдчилан шийдвэрлүүлэх шадлага хангагдсан байна.
   2. Тиймээс шүүх нэхэмжлэгч Ц.*******, Н.******* нын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдөр ггасан 64 дүгээр захирамжид холбогдуулан нэхэмжлэл ггах хөөн хэлэлцэх хугацааг Булган аймгийн Засаг дгын дээрх 03/758 дугатай албан бичгийг ггасан 2021 оны 08 дуга сын 20-ны өдрөөс эхлэн тооцох нь Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.1, 14.1.1 дэх хэсэгт заасан зохицуулалтад нийцнэ.
4. Шүүх хуралдаанд цахима оролцогчийн тухайд: Шүүх хуралдаан дгалагч шүүгч зөвлөлдөх тасалгаанд ггасан шийдвэрийнхээ “Тогтоох” хэсгийн агуулгыг танилцуулаха шүүх хуралдааныг үргэлжлүүлэхэд тус хуралдаанд цахима оролцож байсан гуравдагч этгээдийн төлөөлөгч Х.******* нь цахим холболтыг салган, эргэж холбогдоогүй бөгөөд түүний шүүхтэй холбогдож байсан утасны дуга “Холбогдох боломжгүй” горимд шилжсэн байв.
   1. Гуравдагч этгээдийн өмгөөлөгчөөс шүүхийн шийдвэрийг танилцуулан сонсгох ажиллагааг тухайн төлөөлөгчийг оролцуулахгүйгээр хэрэгжүүлүүлэх саналыг ггасан бөгөөд нэхэмжлэгч нын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч болон хиуцагчаас татгалзсан саналыг ггаагүй нөхцөл байдлуудыг хгалзан Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн 2022 оны 03 дуга сын 31-ний өдрийн 82 дуга тогтоолоор батлагдсан “Шүүх хуралдаанд оролцогчийг зайнаас буюу цахима оролцуулах ажлыг зохион байгуулах журам”-д заасны дагуу Х.*******г оролцуулалгүйгээр шүүх хуралдааныг үргэлжлүүлж, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 108 дуга зүйлийн 108.1 дэх хэсгийг хэрэгжүүлэв.
5. Нэхэмжлэл бүхэлдээ үндэслэлгүй байна.
6. Хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох бимт, хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нын тайлбууда даах үйл бимтууд тогтоогдов. Үүнд:
   1. Булган аймгийн ******* сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2015 оны 03 дуга сын 23-ны өдрийн 12 дугатай “Тиалангийн газрыг эзэмшүүлэх тухай” тогтоолын “Нэг”-д “газ *******лангийн салбт он удаан жил тасралтгүй ажиллаж, түүний ургацын борлуулалтаас орлогоо олж байсан 46 иргэнд давуу эрхээр олгох газрын байршил, зориулалт, хэмжээ, нэрсийг /хавсралт 01/-ээр тус тус баталсугай”, “Хоёр”-т “...дээрх иргэдэд давуу эрхээр эзэмшүүлэх тухай захирамж гган ажиллахыг засаг дга /Ж.Ганчимэг/-д үүрэг болгосугай”, “Гурав”-т “...газрыг олгон, гэрээ байгуулж, гэрчилгээ олгох, Улсын бүртгэлд бүртгэж ажиллахыг ГХБХБГазрын даамал /П.Мягмсүрэн/-д даалгасугай” гэжээ.   
   2. Уг тогтоолыг үндэслэн тус сумын Засаг дга 2015 оны 03 дуга сын 17-ны өдрийн “Газ эзэмшүүлэх тухай” 46 дугатай захирамжийг ггасан байна.
   3. Дээрх 12 дугатай тогтоол болон 46 дугатай захирамжуудын нэгдүгээр хавсралтууд тус бүрийн “11”-д “Мянган овогт Нэргүйн *******, регистрийн дуга ГП59111123, Үр *******, төмс хүнс зориулалта “******* ” гэх газ байршилтай 100 га газрыг 15 жилийн хугацаага, “26”-д “Санж овогт Цэрэннорпилын *******, регистрийн дуга ГП56042214, Үр *******, төмс хүнс зориулалта “ ” гэх газ байршилтай 100 га газрыг 15 жилийн хугацаага” гэх мэдээллүүд тусгагдсан байна. Тодруулбал: Булган аймгийн ******* сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн 2015 оны 12 дугатай тогтоол, Засаг дгын 2015 оны 46 дугатай захирамжууда нэхэмжлэгч тус бүрт 100 га газрыг газ *******лан, төмс хүнсний ногоо *******лах зориулалта эзэмших эрхийг 15 жилийн хугацаатай олгожээ. /Хэргийн хоёрдуга хавтсын 99-101, 103-105 дуга хуудсууд/
   4. Улма Булган аймгийн ******* сумын газрын асуудал хиуцсан мэргэжилтэн П.Мягмсүрэн нь нэхэмжлэгч нтай 2014 оны 04 дүгээр сын 29-ний өдөр “Иргэн, хуулийн этгээдэд газ эзэмшүүлэх гэрээ”-г байгуулан, мөн өдрөө Н.*******ад “******* ” гэх газт байршилтай, нэгж талбын дуга бүхий 100 га газрыг 15 жилийн хугацаатай “үр *******, төмс, хүнсний ногоо” зориулалта эзэмших эрхийг тусгасан дугатай гэрчилгээг, Ц.*******д “ ” гэх газт байршилтай, нэгж талбын ******* дуга бүхий 100 га газрыг 15 жилийн хугацаатай “үр *******, төмс, хүнсний ногоо” зориулалта эзэмших эрхийг тусгасан дугатай гэрчилгээг тус тус олгосон байна.
   5. Нэхэмжлэгч н нь 2014 оны 04 дүгээр сын 29-ний өдөр “******* *******” ХХК-тай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ”-г байгуулсан байх ба уг гэрээнүүдийн “2”-т “Газрыг эрх шилжүүлэгч тал эрх шилжүүлэн авагч талд өөрийн хүсэлтээр, үнэ төлбөргүй...”, “5”-д “Нэмэлт өөрийн хүсэлтээр үйл ажиллагаа хамтран явуулаха тохиролцсон “******* *******” ХХК”[2] гэжээ. /Хэргийн хоёрдуга хавтсын 136-147, 161-172 дугаын хуудсууд/
7. Хин Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдөр ггасан 64 дугаын “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” захирамжа нэхэмжлэгч нтай байгуулсан газ эзэмшүүлэх гэрээнүүд болон улсын бүртгэлийн гэрчилгээнүүдийг тус тус хүчингүй болгож, “******* *******” ХХК-ийн нэр дээр шинээр гэрээ байгуулан, гэрчилгээ олгож, улсын бүртгэлд өөрчлөлт оруулахыг газрын даамалд даалгаж шийдвэрлэсэн байна. /Хэргийн хоёрдуга хавтсын 106 дуга хуудас/
   1. Булган аймгийн ******* сумын газрын асуудал хиуцсан мэргэжилтэн нь “******* *******” ХХК-д 2015 оны 05 дуга сын 05-ны өдөр нэгж талбын 

• 6307001706 дуга бүхий 1 дүгээр багийн Гандгайтын гэх газт байршилтай “318” гэх хэмжээс бүхий газрыг үр *******, төмс хүнсний зориулалта эзэмших эрхийн 0294877,
• 6307001707 дуга бүхий 1 дүгээр багийн Гандгайтын гэх газ байршилтай “310” гэх хэмжээс бүхий газрыг үр *******, төмс хүнсний зориулалта эзэмших эрхийн 0294878,
• 6307001708 дуга бүхий 1 дүгээр багийн Гандгайтын доод хүр-16 дуга поль гэх газт байршилтай “672” гэх хэмжээс бүхий газрыг үр *******, төмс хүнсний зориулалта эзэмших эрхийн 0294879,
• 6307001836 дугаууд бүхий 1 дүгээр багийн Баялагийн амны зүүн талбайд байршилтай “1000” гэх хэмжээс бүхий газрыг үр *******ны зориулалта эзэмших эрхийн 0294888 дугатай “Аж ахуйн нэгж, байгууллагын газ эзэмших эрхийн гэрчилгээ”-нүүдийг олгож, тухайн газруудыг тус бүр 40 жилийн хугацаатай эзэмшүүлэхээр тусгажээ[3].
  2. Засаг дгын 2017 оны 04 дүгээр сын 05-ны өдрийн “Захирамж хүчингүй болгох тухай” А/36 дугатай захирамжа “******* *******” ХХК-нд газ эзэмшүүлэхээр шийдвэрлэсэн дээрх 64 дугатай захирамжийг хүчингүй болгосон байна.
  3. “******* *******” ХХК нь 2017 оны 05 дуга сын 04-ний өдөр “******* сумын Засаг дгын 2017 оны 4 дүгээр сын 5-ны өдрийн А/36 дугатай захирамжийн “******* *******” ХХК-д холбогдох хэсгийг илт хууль бус болохыг тогтоолгох” нэхэмжлэлийг Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгад холбогдуулан гган мгажээ.
  4. Уг хэргийн нэхэмжлэгч, хиуцагч н нь хилцан тохиролцож эвлэрснээ 2017 оны 05 дуга сын 29-ний өдөр байгуулсан “Эвлэрлийн гэрээ”-гээр баталгаажуулан шүүхэд хүргүүлсэн байх ба тус шүүхийн шүүгчийн 2017 оны 5 дуга сын 30-ны өдрийн 16 дугатай “Нэхэмжлэгч, хиуцагчийн эвлэрснийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох тухай” захирамжийг ггасан байна. /Хэрэгт нотлох бимта эх хуви судлагдсан “******* *******” ХХК-ийн нэхэмжлэлтэй Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгад холбогдох захиргааны хэрэг/
  5. Хин Засаг дга нь дээрх захирамжийг үндэслэн 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдөр Б/52 дуга бүхий “Газ эзэмшүүлэх тухай” захирамжийг гган “******* *******” ХХК-д үр *******ны зориулалта 1 дүгээр багийн нутаг дэвсгэр , Гандгайтын 52, 53, 55 тоот *******лангийн талбайд 2070 га газрыг 15 жилийн хугацаатайга эзэмшүүлэхээр шийдвэрлэжээ.
  6. ******* сумын газрын асуудал хиуцсан мэргэжилтэн нь “******* *******” ХХК-тай 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдөр ******* сумын “Хөгнө хан” 1 дүгээр багийн гэх газт байршилтай нэгж талбын
• 6307001706 дуга бүхий 1162 га газрыг 40 жилийн хугацаатайга эзэмших эрхийг олгосон “Иргэн, хуулийн этгээдэд газ эзэмшүүлэх гэрээ”-г байгуулж, 000321115 дугаын гэрчилгээг,
• 6307001836 дуга бүхий 666 га газрыг 40 жилийн хугацаатайга эзэмших эрхийг олгосон “Иргэн, хуулийн этгээдэд газ эзэмшүүлэх гэрээ”-г байгуулж, 000321117 дугаын гэрчилгээг,
• 11 дүгээр сын 06-ны өдөр 6307001707 дуга бүхий 234 га газрыг 40 жилийн хугацаатайга эзэмших эрхийг олгосон “Иргэн, хуулийн этгээдэд газ эзэмшүүлэх гэрээ”-г байгуулж, 000321116 дугаын гэрчилгээг тус тус олгосон үйл бимтууд тогтоогдов. /Хэргийн хоёрдуга хавтсын 215, 223-231 дүгээр хуудсууд/  

8. Гуравдагч этгээд “******* *******” ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчийн тухайд:
   1. Хувьцаа эзэмшигч Чүлтэмийн ******* нь 2015 оны 03 дуга сын 03-ны өдөр 01 дугатай ““******* *******” ХХК-ийг үүсгэн байгуулах шийдвэр”-ийг ггажээ. Тус шийдвэрт “******* *******” ХХК нь Булган аймгийн ******* сумын 2 дуга багийн Х чулуутын 8-4 тоот хаягт байрлаж, хувь нийлүүлсэн хөрөнгө нь 20000 төгрөг буюу нэг бүр нь 200 төгрөгийн нэрлэсэн үнэ бүхий 1000 ширхэг энгийн хувьцаатай, газ *******лан, мал аж ахуй, гадаад худалдааны үйл ажиллагааг хугацаагүйгээр эрхлэн явуулах, захирла Чүлтэмийн ******* ажиллахыг тусгасан байна.
   2. Булган аймгийн Улсын бүртгэлийн хэлтэс дээрх шийдвэрийг үндэслэн “******* *******” ХХК-ийг регистрийн 3193209 дугатайга улсын бүртгэлийн 0411006040 дугат 2015 оны 04 дүгээр сын 01-ний өдөр бүртгэн 0000087302 дугаын гэрчилгээг олгожээ.
   3. Гэрчилгээнд Чүлтэмийн *******ийг “Ерөнхий захирал”-а бүртгэсэн байна.
   4. Хин “******* *******” ХХК-ийн ерөнхий захирал Ч.*******аас олгосон итгэмжлэлийн дагуу төлөөлөгч Б.Зулзаяа, Ж.Батбилэг н нь 2016 оны 04 дүгээр сын 18-ны өдөр “Компанийн хувьцаа худалдах, худалдан авах гэрээ” болон “Компанийн эрх шилжүүлэх гэрээ”-нүүдийг байгуулсна тус компанийн эрх Жамсрангийн Батбилэгт шилжиж, улсын бүртгэлийн гэрчилгээний “Хуулийн этгээдийн үүсгэн байгуулах бимт бичигт оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийн бүртгэл”-д компанийн хаяг, утасны дуга болон хувь нийлүүлэгчээс 1 нэмэгдэж, 1 хасагдаж, үүсгэн байгуулагчийн тоо 1 болж өөрчлөгдсөн, ерөнхий захирла Ж.Батбилэгийг томилсныг тус тус 2016 оны 05 дуга сын 12-ны өдөр,
   5. Ж.Батбилэг, “Дагом групп” ХХК н 2020 оны 04 дүгээр сын 27-ны өдөр “Компанийн эрх шилжүүлэх гэрээ” болон “Худалдах, худалдан авах гэрээ /Компанийн хувьцаа/”-нүүдийг байгуулсна “******* *******” ХХК нь “Дагом групп” ХХК-нд шилжсэн байх ба холбогдох улсын бүртгэлийг 2020 оны 05 дуга сын 05-ны өдөр,
   6. “Дагом групп” ХХК нь “Мэнэн групп” ХХК-тай 2020 оны 09 дүгээр сын 21-ний өдөр “Компанийн хувьцаа бэлэглэх гэрээ” болон “Компанийн эрх шилжүүлэх гэрээ”-нүүдийг байгуулсан байх ба холбогдох өөрчлөлтийг улсын бүртгэлд 2020 оны 09 дүгээр сын 28-ны өдөр,
   7. “Мэнэн групп” ХХК нь Маналсүрэнгийн Цээцэндбааттай 2021 оны 08 дуга сын 20-ны өдөр “Компанийн хувьцаа бэлэглэх гэрээ” болон “Компанийн эрх шилжүүлэх гэрээ”-нүүдийг байгуулан, мөн холбогдох бүртгэлийг 2021 оны 09 дүгээр сын 03-ны өдөр тус тус хийлгэжээ. /Хэргийн нэгдүгээр хавтсын 72-103 дуга хуудсууд/
   8. Хамгийн сүүлд М.Цээцэндбаат нь Х.*******тай 2021 оны 10 дуга сын 07-ны өдөр “Компанийн эрх шилжүүлэх гэрээ” болон “Худалдах, худалдан авах гэрээ /Компанийн хувьцаа/”-нүүдийг байгуулж, холбогдох өөрчлөлтийн бүртгэлийг 2021 оны 11 дүгээр сын 03-ны өдөр улсын бүртгэлд бүртгүүлсэн байна. /Хэргийн гуравдуга хавтсын 178-192 дуга хуудсууд/
   9. “******* *******” ХХК-ийн эрхийг шилжүүлж авсан хувьцаа эзэмшигч тус бүр тухайн хуулийн этгээдийн дүрмийг шинэчилж байсан нь хэрэгт нотлох бимта цуглсан.  
9. Мгааны хууль зүйн үндэслэлийн тухайд: Засаг дга нь мгаан бүхий 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн “Газ эзэмшүүлэх эрх шилжүүлэх тухай” 64 дүгээр захирамжийг Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 31.1.3, Газрын тухай хуулийн 35 дуга зүйлийн 35.1.4, 38 дуга зүйлүүдийг, 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дуга бүхий “Газ эзэмшүүлэх тухай” захирамжийг Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 31.1.3, Газрын тухай хуулийн 33 дуга зүйлийн 33.1.2, тус шүүхийн шүүгчийн 2017 оны 05 дуга сын 30-ны өдрийн 16 дуга захирамжийг тус тус үндэслэн ггасан байна.
10. 2006 оны 12 дуга сын 15-ны өдөр батлагдаж, хүчингүй болсон Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль нь мгаан бүхий захиргааны актуудыг ггах үед хүчин төгөлдөр үйлчилж байжээ.
11. Мөн дээрх захирамжуудыг ггаснаас хойш Газрын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан хуулиуд нэлээдгүй батлагдсан байна.
12. Тиймээс энэхүү мгааныг хянан шийдвэрлэхэд Засаг дгын мгаан бүхий захирамжуудыг ггах үед хүчин төгөлдөр үйлчилж байсан хууль болон хуулийн холбогдох зохицуулалтуудыг хэрэглэнэ.  
13. Засаг дгын 2015 оны 64, 2017 оны Б/52 дуга захирамжуудын үндэслэл болсон дээрх Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 31.1-д “Сум, дүүргийн Засаг дга энэ хуулийн 29 дүгээр зүйлд заасан нийтлэг бүрэн эрхээс гадна даах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ”, 31.1.3-т “Монгол Улсын ...аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд газ эзэмшүүлэх... асуудлыг хууль тогтоомжид заасны дагуу шийдвэрлэх” гэжээ.
14. Хин Газрын тухай хуулийн 33 дуга зүйлийн 33.1.2-т “энэ хуулийн 33.1.1-д зааснаас бусад зориулалта болон энэ хуулийн 29.1, 29.2, 29.3-т заасан хэмжээнээс илүү газ эзэмших хүсэлт ггасан иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад газ эзэмшүүлэх асуудлыг тухайн шатны Засаг дга дуудлага худалдаа, төсөл шалгуулах зчма шийдвэрлэнэ...”[4] гэж, 35 дуга зүйлийн 35.1.4-т “газ эзэмшүүлэх тухай шийдвэр ггасан этгээдийн зөвшөөрөлтэйгээр эрхийн гэрчилгээгээ бусдад шилжүүлэх” гэж, 38 дуга зүйлд газ эзэмших эрхийн гэрчилгээг бусдад шилжүүлэх журмыг тус тус хуульчилсан байна.
15. Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйл нь газ эзэмших эрхийн гэрчилгээг бусдад шилжүүлэх хилцааг илүү нийвчлан зохицуулсан зохицуулалтыг агуулжээ. Тухайлбал: Одоогийн хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа нэмэлт, өөрчлөлтүүд орохоос өмнөх агуулга буюу Засаг дгын 2015 оны 64, 2017 оны Б/52 дуга захирамжуудыг ггах үед үйлчилж байсна 38 дуга зүйлийн 38.1-д “Газ эзэмших эрхийн гэрчилгээг хуули зөвшөөрсөн хэлбэрээр бусдад шилжүүлж… болно. Эрхийн гэрчилгээг бусдад шилжүүлэх… үйл ажиллагаа нь зөвхөн Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын хооронд явагдана”, 38.2-т “Эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэх хүсэлтийг талууд ггах бөгөөд даах бимт бичгийг хавсгана” гээд но*******тча гэрчлүүлсэн гэрээ, эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэн авч байгаа этгээд нь уг эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэн авсна үүсэх эрх, үүргийг бүрэн хүлээн зөвшөөрч байгаа тухай нотолгоог шадсан бол 38.3-т эрхийн гэрчилгээ шилжүүлэх тухай хүсэлтийг тухайн шатны Засаг дга хүлээн авч  энэ хуулийн 38.2-т заасан шадлагыг хангасан эсэх, шилжүүлэхийг хүссэн эрхийн гэрчилгээ нь хүчин төгөлдөр эсэх, эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэн авч байгаа этгээд нь уг эрхийн гэрчилгээг эзэмших эрхтэй эсэхийг тодруулахыг үүрэгжүүлсэн бол 33.3-т “Эрхийн гэрчилгээгээр газ эзэмшүүлэх шийдвэрийн тала үүссэн мгааныг энэ хуулийн 60.1.1-д заасны дагуу шийдвэрлэнэ”, 38.4-т “Эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэх тухай хүсэлтийг хүлээн авснаас хойш ажлын 15 өдрийн дотор тухайн шатны Засаг дга шийдвэр ггана. Уг шийдвэрийг үндэслэн сумын газрын даамал, аймаг, нийслэл, дүүргийн газрын албанд бүртгүүлснээр эрхийн гэрчилгээг шилжүүлсэн нь хүчин төгөлдөр болно” гэж заасан байжээ.
16. Газрын тухай хуулийн 3 дуга зүйлийн 3.1.3-т “"газ эзэмших" гэж газрыг гэрээнд заасан зориулалт, нөхцөл, болзлын дагуу хуули зөвшөөрсөн хүрээнд өөрийн мэдэлд байлгахыг” ойлгоно гэж тайлбласан бөгөөд 60 дуга зүйлийн 60.2-т энэ төрлийн мгааныг захиргааны хэргийн шүүх хянан шийдвэрлэхээр хуульчилсан.  
17. Нэхэмжлэлийн “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дугатай захирамжийн Н.*******, Ц.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах” шадлагын тухайд: Нэхэмжлэгч Н.*******, Ц.******* н нь Засаг дгын 2015 оны 46 дуга захирамж, түүнд үндэслэн олгосон гэр бүлийн хамтын хэрэгцээний зориулалта газ эзэмших эрхийн болон дугаын гэрчилгээнүүдээр тус бүр 100 га газрыг газ *******лан, төмс, хүнсний ногоо *******лах зориулалта 15 жилийн хугацаатай эзэмших эрхтэй болсон.
18. Гэвч тэд “******* *******” ХХК-тай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ”-г 2015 оны 04 дүгээр сын 29-ний өдөр байгуулж, өөрсдийн дээрх дугаын гэрчилгээгээр эзэмшиж байсан нэгж талбын , ******* дугатай газруудыг эзэмших эрхийг тухайн компанид шилжүүлэх хүсэл зоригоо илэрхийлжээ. 
19. Хин хиуцагч 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдөр 64 дугатай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” захирамжийг ггасан байх ба нэхэмжлэгч н уг захирамжийг өөрсдийн газрыг давуу эрхээр эзэмших эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн гэж тайлблаж байна.
20. Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлийн 38.2 дахь хэсэгт заасна газ эзэмших эрхийг бусдад шилжүүлэхэд зайлшгүй шадагдах гол бимт бичиг бол газ эзэмших эрх шилжүүлэхийг хүссэн но*******та гэрчлүүлсэн гэрээ байна. Тодруулбал: Газ эзэмшигч өөрөө хүсээгүй бол түүний газ эзэмших эрхийг дур мэдэн шилжүүлэн авах эрх бусад этгээдэд, шилжүүлсэн шийдвэр ггах эрх Засаг дгад тус тус олгогдоогүй бөгөөд газ эзэмшигч эрхээ шилжүүлэхийг хүссэн тохиолдолд түүнийг заавал гэрээний хэлбэрээр илэрхийлэн но*******та гэрчлүүлсэн байхыг хууль шадсан байна.
21. Хэргийн хоёрдуга хавтсын 145 дуга хуудаст Н.*******ын, 170 дуга хуудаст Ц.Эрдэнийн “******* *******” ХХК-тай байгуулсан “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ” тус тус авагдсан байх ба тэдгээр гэрээнүүдэд ******* сумын тойргийн но*******тчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн “2015 он 4 с 29 өдөр... гэрээний үнэн зөвийг гэрчлэв” гэх бичвэр бүхий тэмдэг дагдсан байх тул тухайн гэрээнүүд нь Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлийн 38.2.1 дэх хэсэгт заасан шадлагыг хангажээ. Өөрөөр хэлбэл нэхэмжлэгч н нь өөрсдийн газ эзэмших эрхээ “******* *******” ХХК-нд шилжүүлэх хүсэлтэй байгаагаа хуульд заасан шадлагад нийцүүлэн илэрхийлсэн байна.
22. Нэхэмжлэгч тал “Ц.*******, Н.******* ныг хууран мэхэлж газ эзэмших эрхийг нь шилжүүлэн авах зорилгоор “******* *******” ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, хамтран ажиллана гэж эзэмшлийн газрыг нь шилжүүлэн авсна нэхэмжлэгч нын давуу эрхээр газ эзэмших эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн” гэх агуулга мэтгэлцэн Булган аймаг дахь Сум дундын эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2024 оны 01 дүгээр сын 04-ний өдрийн 2024/ШЦТ/08 дугатай шийтгэх тогтоол болон мөн аймгийн Эрүү, Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2024 оны 04 дүгээр сын 17-ны өдрийн 2024/ДШМ/15 дугатай магадлалыг тус тус хэрэгт нотлох бимта ирүүлсэн. /Хэргийн гуравдуга хавтсын 124-134, 141-155 дуга хуудсууд/
23. Булган аймаг дахь Сум дундын эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2024/ШЦТ/08 дугатай шийтгэх тогтоолоор

• Шүүгдэгч Боржигон овогт Балжиннямын Зулзаяаг Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 1.8 дуга зүйлийн 3, 1.9 дүгээр зүйлийн 1, 3.2 дуга зүйлийн 1-д заасныг тус тус журамлан мөн хуулийн тусгай ангийн 17.3 дуга зүйлийн 2 дахь хэсгийн 2.2-т заасан бодит байдлыг нуух зама хохирогчийг төөрөгдөлд оруулж хохирогчийн эд хөрөнгийн эрхийг шилжүүлэн авч, их хэмжээний хохирол учруулсан гэмт хэрэг  үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, 11000 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний буюу 11000000 төгрөгөөр торгох яла шийтгэж,
• Шүүгдэгч П.Хишигмааг Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 1.9 дүгээр зүйлийн 1, 3.2 дуга зүйлийн 1-д заасныг журамлан бодит байдлыг нуух зама төөрөгдөлд оруулж, хохирогчийн эд хөрөнгийн эрхийг шилжүүлэн авсан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 17.3 дуга зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, гэмт хэргийг хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссаны даа эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагча татсан үндэслэлээр холбогдох хэргийг хэрэгсэхгүй болгон,
• Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 34.19 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1.3 дахь заалтад заасан үндэслэлээр Ц.Сэрсэндэмид нт холбогдох эрүүгийн 201706000170 дугатай хэргээс Ц.Сэрсэндэмид[5]-д холбогдох хэргийг хэрэгсэхгүй болгож,
• Иргэний хуулийн 497 дуга зүйлийн 497.1, 510 дуга зүйлийн 510.1 дэх хэсэгт тус тус заасна шүүгдэгч Б.Зулзаяа, П.Хишигмаа наас 11000000 төгрөгийг хувь тэнцүүлэн ггуулж хохирогч Ц.*******д 5.500.000 төгрөг, Н.*******ад 5.500.000 төгрөгийг олгож шийдвэрлэжээ[6].

24. Хин мөн аймгийн Эрүү, Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2024 оны 04 дүгээр сын 17-ны өдрийн 2024/ДШМ/15 дугатай магадлала шийтгэх тогтоолын шийдлийг хэвээр үлдээсэн байна. 
25. Товчоор хэлбэл шүүгдэгч П.Хишигмаа, Б.Зулзаяа ныг “бодит байдлыг нуух зама хохирогчийг төөрөгдөлд оруулж, тэдний эд хөрөнгийн эрхийг шилжүүлэн авсан” гэм буруутайд тооцсон Булган аймаг дахь Сум дундын эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2024 оны 2024/ШЦТ/08 дугатай шийтгэх тогтоол хуулийн хүчин төгөлдөр үйлчилж байх ба уг эрүүгийн хэргийн хохирогчоор Н.*******, Ц.******* н тогтоогджээ.   
26. Тиймээс тус шүүх дээрх эрүүгийн хэргийн шүүгдэгч, хохирогч н болон энэхүү захиргааны хэргийн оролцогчдын хилцан хамаал, тус хоёр хэргээр хянагдаж буй эрх зүйн үр дагав үүсгэж буй үйл бимтуудыг хьцуулан судлан даах дүгнэлтийг хийж, мгааныг шийдвэрлэв. Үүнд: 
    1. Дээрх эрүүгийн хэргийн шүүгдэгчээр П.Хишигмаа, Б.Зулзаяа гэх хүмүүс, хохирогчоор Н.*******, Ц.******* н тогтоогджээ. Тодруулбал: Нэхэмжлэгч Н.*******, Ц.******* нт дээрх эрүүгийн хэргийн улмаас хохирол учруулсан этгээд нь “хүн” байна.
    2. Хин энэхүү захиргааны хэргийн нэхэмжлэгч Н.*******, Ц.******* нын газ эзэмших эрхийг зөрчсөн шийдвэр ггасан гэх этгээд нь Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга буюу албан тушаалтан байгаа бол нэхэмжлэгч нын газ эзэмших эрхийг шилжүүлж авсан этгээд нь “******* *******” ХХК буюу хуулийн этгээд байна.
    3. Шүүгдэгч П.Хишигмаа, Б.Зулзаяа н нь “******* *******” ХХК-ийн үүсгэн байгуулагч болон хувь нийлүүлэгч, хувьцаа эзэмшигчээр бүртгэгдээгүй байх тул тэдгээр хүмүүс нь “******* *******” ХХК-ийг итгэмжлэлгүйгээр төлөөлөх эрхгүй юм.
    4. Эрүүгийн шүүхийн шийтгэх тогтоолд П.Хишигмаа, Б.Зулзаяа нын гэм буруутай үйлдэл “******* *******” ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, Ж.Батбилэгт худалдсана дуусгав болсон тала дүгнэжээ.
    5. Хин “******* *******” ХХК-ийг Чүлтэмийн ******* гэх хүн анх үүсгэн байгуулж, түүний хувьцаа болон эрхийг Ж.Батбилэгт, Ж.Батбилэг нь “Дагом групп” ХХК-нд, “Дагом групп” ХХК нь “Мэнэн групп” ХХК-д, “Мэнэн групп” ХХК нь М.Цээцэндбаатт, М.Цээцэндбаат нь Х.*******д тус тус худалдах болон бэлэглэх зама шилжүүлсээр өнөөдрийг хүрсэн хэдий ч тухайн компани татан буугдаагүй, газ *******лангийн чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа болох нь тус компанийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээ болон лавлагаага нотлогдов.
    6. Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийг ггах урьдчилсан нөхцөлийг бүрдүүлсэн нотлох бимт нь “******* *******” ХХК-ийг төлөөлж захирал Ч.******* болон нэхэмжлэгч Н.*******, Ц.******* нын хооронд 2015 оны 04 дүгээр сын 29-ний өдөр байгуулагдсан “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ”-нүүд болжээ.
    7. Нэхэмжлэгч н болон тэдгээрийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь тухайн гэрээнүүдийн хүчин төгөлдөр байдлыг хөндсөн тайлб, холбогдох нотлох бимтыг шүүхэд гган мэтгэлцээгүйгээс гадна 2024/ШЦТ/08 дугатай шийтгэх тогтоолд тэдгээр гэрээнүүдтэй холбогдох дүгнэлтийг хийгээгүй байна. Тодруулбал: Нэхэмжлэгч талаас 2015 оны 04 дүгээр сын 29-ний өдөр байгуулсан “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ”-нүүдээс татгалзсан болон тухайн гэрээнүүдийг хүчингүй болгосон, хүчин төгөлдөр бусад тооцуулсан эсэхтэй холбогдох тайлб болон нотлох бимтыг ггасангүй.
    8. Уг гэрээнүүдээр зохицуулагдсан хилцаа нь иргэн, хуулийн этгээдийн хооронд үүссэн хувийн эрх зүйн хилцаанд хамаах бөгөөд тухайн гэрээнүүд хүчин төгөлдөр байна.
27. Тиймээс гуравдагч этгээд “******* *******” ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчээр хэн гэх этгээд байхаас үл хамаан өмнө нь нэгж талбын болон ******* дугатай байсан газруудыг үр *******, төмс, хүнсний ногоо *******лах зориулалта нь эзэмшихдээ “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх гэрээ”-нүүдийн “5”-д тусгасан нэмэлт зохицуулалт болох нэхэмжлэгч нтай хамтран ажиллах үүргээ хэрэгжүүлэх үүрэгтэй.
28. Хин нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээд нын хооронд байгуулагдаж, но*******та гэрчлүүлэх хуульд заасан шадлага хангасан гэрээг үндэслэн нэхэмжлэгч нын нэгж талбын болон ******* дугатай газруудыг эзэмших эрхийг “******* *******” ХХК-нд шилжүүлж шийдвэрлэсэн Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дугатай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” захирамж нь Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлийн 38.4 дэх хэсэгт нийцсэн байжээ.
    1. Нэхэмжлэгч нын төлөөлөгч мгаан бүхий 2015 оны 64 дүгээр захирамжийг Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.2.4-т заасан үндэслэлээр хүчингүй болгуулаха мгаж байна.
    2. Гэвч хиуцагч нь 2015 оны 64 дугатай захирамжаа 2017 оны 04 дүгээр сын 05-ны өдрийн А/36 дугатай захирамжа хүчингүй болгосон.
    3. Дээрх А/36 дугатай захирамжийг “******* *******” ХХК эс зөвшөөрч Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгад холбогдуулан тус шүүхэд нэхэмжлэл гган мгаан үүсгэсэн бөгөөд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад буюу 2017 оны 05 дуга сын 29-ний өдөр нэхэмжлэгч, хиуцагч н нь хилцан тохиролцож “Эвлэрлийн гэрээ” байгуулан шүүхэд ирүүлжээ.
    4. Тиймээс тус шүүхийн шүүгчийн 2017 оны 5 дуга сын 30-ны өдрийн 16 дугатай захирамжа дээрх эвлэрлийг баталж, холбогдох хэргийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн байх ба Булган аймгийн ******* сумын Засаг дга нь 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дугатай “Газ эзэмшүүлэх тухай” захирамжийг ггаж дээрх шүүгчийн захирамжийг биелүүлсэн үйл бимт тогтоогдсон. Тодруулбал: Нэхэмжлэгч нын хүчингүй болгуулаха мгаж буй ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дугатай “Газ эзэмших эрх шилжүүлэх тухай” захирамж нь 2017 оны А/36 дугатай захирамжа хүчингүй болсон байх тул түүнийг дахин хүчингүй болгох хууль зүйн үндэслэлгүй. 
29. Нэхэмжлэгч н болон тэдгээрийн төлөөлөгч нын мэтгэлцэж буй “...хуулийн этгээд давуу эрхээр газ эзэмших эрхгүй...” гэх үндэслэлийн тухайд: “******* *******” ХХК нь тухайн үндэслэлээр шинээр газ эзэмших эрх олж авсан хэлбэр биш байна. Тодруулбал: Газрын тухай хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 29.3-т заасна нэхэмжлэгч Н.*******, Ц.******* н нь газ *******лангийн салбт олон жил ажиллаж байсныхаа тухайд давуу эрхээр нэгж талбын болон ******* дугатай газруудын эзэмшигч болсон байна.     
    1. Хин “******* *******” ХХК-ийн тухайд Н.*******, Ц.******* нын газ эзэмших эрхийг “шилжүүлж” авч байгаа тул энд тухайн газруудыг “давуу эрхээр эзэмшиж байгаа” гэх агуулга хадгалагдахгүй.  
    2. Газрын тухай хуулийн 35 дуга зүйлийн 35.1.4 дэх хэсэгт “газ эзэмшүүлэх тухай шийдвэр ггасан этгээдийн зөвшөөрөлтэйгөөр эрхийн гэрчилгээг бусдад шилжүүлэх” гэж заасан бөгөөд уг хуульд иргэний давуу эрхээр олж авсан газ эзэмших эрхээ бусдад шилжүүлэх хүсэлт ггахыг хориглосон зохицуулалт байхгүй байх ба энэ зохицуулалтын “...зөвшөөрөлтэйгөөр..” гэх агуулга нь тухайн шатны Засаг дга газ эзэмшигчийн хүсэлт, холбогдох бимтууд Газрын тухай хуулийн 38 дуга зүйлийн 38.3 дахь хэсэгт заасан шадлагуудад нийцэж байгаа эсэхийг тодруулаад зөрчилгүй бол уг зүйлийн 38.4 дэх хэсэгт заасна хүсэлтийг хангасан шийдвэр ггасна хэрэгжинэ.
30. Нэхэмжлэлийн “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дугатай захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгох” шадлагын тухайд: Шийдвэрийн “8” дугатай хэсгүүдэд “******* *******” ХХК-ийн Булган аймгийн ******* сумын 1 дүгээр багийн нутагт байршилтай газруудыг эзэмших  хилцааны явцад болсон үйл бимтын тала тусгасан.
31. Нэхэмжлэгч нын хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгохыг хүсч буй Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдөр ггасан Б/52 дугатай захирамж нь “******* *******” ХХК-ийн нэхэмжлэлтэй мөн Засаг дгад холбогдох захиргааны хэргийн “Нэхэмжлэгч, хиуцагч нын эвлэрснийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох тухай” тус шүүхийн шүүгчийн 2017 оны 05 дуга сын 30-ны өдрийн 16 дугатай захирамжийг биелүүлж ггасан захиргааны акт байна.
32. Нөгөө тала Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.3.3 дахь хэсгүүдэд заасна захиргааны акт хүчингүй болгуулах нэхэмжлэл ггасны даа тухайн актыг цуцалсан болон хүчингүй болгосон, эсхүл бусад байдла хэрэгжсэн бөгөөд нэхэмжлэгчийн ашиг сонирхол байгаа бол дээрх шадлагыг ггаха заажээ. Тодруулбал: Дээрх зохицуулалт нь

• эхлээд нэхэмжлэгч Засаг дгын 2017 оны Б/52 дугатай захирамжийг “хүчингүй болгуулах” шадлагыг шүүхэд ггасан байх,
• хоёрдугат хиуцагчаас уг захирамжийг хүчингүй болгосон, эсхүл цуцалсан шийдвэр ггасан, эсхүл бусад байдла тухайн Б/52 дуга захирамжийг хэрэгжүүлснээр тус захирамжийн хууль зүйн үйлчлэл зогссон байхыг шадаж байх ба
• эцэст нь нэхэмжлэгч тус Б/52 дугатай захирамжийг “хүчингүй болгох” гэх шадлагаа “хууль бус байсан болохыг тогтоолгох” гэж өөрчлөн мгаанаа үргэлжлүүлэн шүүхээр шийдвэрлүүлэх эрхийг олгосон зохицуулалт юм.

33. Хин Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2017 оны Б/52 дугатай захирамж нь өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд хүчинтэй байгаа, нэхэмжлэгч н болон тэдгээрийн төлөөлөгчөөс түүнийг хүчингүй болгуулах шадлагыг ггаагүй байх тул нэхэмжлэлийн энэ хэсгийг хангаж шийдвэрлэх хууль зүйн үндэслэл тогтоогдохгүй байна.
34. Тиймээс “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах, 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дугатай захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгох” нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж дүгнэлээ.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дуга зүйлийн 106.1, 106.3.14 дэх хэсгүүдэд заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1.Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль /2006 оны 12 дуга сын 15-ны өдөр батлагдаж, хүчингүй болсон/-ийн 33 дуга зүйлийн 33.1.3, Газрын тухай хуулийн 33 дуга зүйлийн 33.1.2, 33.3, 35 дуга зүйлийн 35.1.4, 38 дуга зүйлийн 38.4, 60 дуга зүйлийн 60.2 дахь хэсгүүдэд заасныг тус тус үндэслэн иргэн Н.*******, Ц.******* нын “Булган аймгийн ******* сумын Засаг дгын 2015 оны 04 дүгээр сын 30-ны өдрийн 64 дүгээр захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах, 2017 оны 06 дуга сын 15-ны өдрийн Б/52 дугатай захирамжийн Ц.*******, Н.******* нт холбогдох хэсгийг хууль бус захиргааны акт байсан болохыг тогтоолгох”-ыг хүссэн нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосугай.

2.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дуга зүйлийн 48.1, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дуга зүйлийн 7.1.2-т заасна нэхэмжлэгч нын улсын тэмдэгтийн хураамжид урьдчилан төлсөн 70200 /далан мянга хоёр зуу/ төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй. 

3.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1 дэх хэсэгт заасна хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч нь шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл шийдвэрийг гдан авснаас хойш 14 хоногийн дотор давж заалдах журма гомдол ггах эрхтэйг тайлбласугай.

 

 

 

ДАРГАЛАГЧ, ШҮҮГЧ                                 Б.БАТЧИМЭГ