МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

 

Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч Т.Мөнх-Эрдэнэ даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны 5 дугаар танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаанаар,

Нэхэмжлэгч: “*******” ХХК /РД:**********/

Хариуцагч: Нийслэлийн Татварын газрын татварын улсын байцаагч Б.С*******, Б.Х******* нарт холбогдох нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгохтой холбоотой захиргааны хэргийн маргааныг хянан хэлэлцэв.

Шүүх хуралдаанд: шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга Э.Оюунбилэг, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.Э********, Ц.Г********, хариуцагч Б.Х*******, Б.С*******, хариуцагч нарын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч В.Б******** нар оролцов.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

Нэг. Нэхэмжлэлийн шаардлага:

1.1. Нэхэмжлэгч “*******” ХХК-аас Нийслэлийн Татварын газрын татварын улсын байцаагч Б.С*******, Б.Х******* нарт холбогдуулан “Нийслэлийн Татварын газрын татварын улсын байцаагч  Б.С*******, Б.Х******* нарын гаргасан НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах” нэхэмжлэлийн шаардлага гаргасан.

1.2. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэхэмжлэгчээс  нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчилж, ихэсгэж, багасгасан зүйлгүй дээрх нэхэмжлэлийн шаардлагын хүрээнд хэргийг хянан хэлэлцэв.

Хоёр. Хэргийн үйл баримт, процессын түүхийн талаар:

2.1. Нийслэлийн Татварын газраас “*******” ХХК-ийн 2022 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2023 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд тус татварын газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн даргын олгосон 2224502567 тоот томилолт[1], хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамжийн дагуу эрсдэлд суурилсан төлөвлөгөөт бус иж бүрэн хяналт шалгалт хийсэн байна.

2.2. "*******" ХХК-ийн 2022-2023 оны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд Нийслэлийн Татварын газрын татварын улсын байцаагч Б.С*******, Б.Х******* нар хяналт шалгалт хийж, 5,543,640,545.6 төгрөгийн зөрчил илрүүлсэн гэж 554,364,054.56 төгрөгийн нөхөн татвар, 221,745,621.82 төгрөгийн торгууль, 77,831,552.12 төгрөгийн алданги, нийт 853,941,228.5 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр 2024 оны 06 дугаар сарын 07-ны өдөр НА-******** тоот нөхөн ногдуулалтын акт тавьжээ.[2]

2.3. Хариуцагч татварын улсын байцаагч нар маргаж буй нөхөн ногдуулалтын актыг тавихдаа Татварын ерөнхий хуулийн 73 дугаар зүйлийн 73.2.1, 82 дугаар зүйлийн 82.1.2 дахь заалтыг тус тус үндэслэсэн байна.

2.4. Нэхэмжлэгчээс Нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд маргаж буй нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулахаар хандсан байх бөгөөд тус зөвлөлийн 2024 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 51 дугаартай тогтоолоор[3] НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хэвээр үлдээж шийдвэрлэжээ.

2.5. Нэхэмжлэгчийн зүгээс “... Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.1, 15 дугаар зүйлийн 15.4-т заасан шалгуурууд дээр худалдаж авсан бараа материалын үнийг бэлэн мөнгөөр төлсөн бол бэлэн мөнгөний баримтыг нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримт нягтлан бодох бүртгэлийн дансны бичилт хийх үндсэн баримтад тооцохгүй гэсэн ямар нэг хязгаарлалт байхгүй. Тиймээс Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой эрх бүхий байгууллагаас гаргасан энэ журам дүрэм, хууль, нэхэмжлэгч компанид байсан анхан шатны баримтууд зэргийг үл харгалзаж акт тавьсныг бид зөвшөөрөхгүй. Хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа НӨАТ-ын тухай хуульд бараа материал, ажил үйлчилгээ худалдан авсан этгээд худалдсан этгээдийн төлбөрийг бэлэн мөнгөөр төлснийг НӨАТ-ын хасалт хийж болохгүй гэсэн ямар нэг хязгаарлалт байхгүй. Татварын ерөнхий хуулийн 21 дүгээр зүйлд татварын алба татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх шаардлагатай магадалгаа, баримтын хуулбар, мэдээ судалгаа, дансны хуулга холбогдох бусад баримт мэдээллийг татвар төлөгч түүнтэй харилцагч аж ахуй нэгж байгууллага, хувь хүн санхүүгийн байгууллагаас үнэ төлбөргүй гаргуулж авахаар заасан. Энэ ажиллагаагаа татварын байцаагч нар хийгээгүй ...” гэх зэрэг агуулгаар маргаж байна.

2.6. Хариуцагч нарын зүгээс “... НӨАТ-ын тайлан, аж ахуй нэгжийн тайлан хоёр уялдаатай. Санхүүгийн тайланг үндэслэж явдаг учраас санхүүгийн тайлан дээр үндэслэлгүй юмнууд ороод ирэхээр аж ахуй нэгж дээр ч хуурамчаар тусгагдаж байгаа, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар дээр ч хуурамчаар тусгагдаж байна. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлөлт ногдлыг бууруулах санаа зорилгоор компаниудын нэр дээр хий бичилттэй падаан үйлдэх зөрчил улсын хэмжээнд сүүлийн үед нэлээдгүй гарч байна. Татвараа үнэн зөв төлж ногдуулахаас илүүтэйгээр бие биедээ хуурамчаар падаан шивж баримтыг бүрдүүлдэг. Татвар ноогдуулах орлого гэдгийг бид цаасан баримт бүрдүүлэх гэхээс илүү бодитоор амьдрал дээр хэрэгжиж байгаа эсэх, бараа материал нь бодитой эсэх, цаад татвар төлөгч нь төлсөн эсэхийг татварын удирдлагын нэгдсэн системээр хардаг учраас эрсдэлийг нь тооцоод хууль ёсны байгууллагын мэдээллийг хуулиар олгогдсон эрх үүргийн хүрээнд шалгаж баталгаажуулсан. Тиймээс татварын улсын байцаагч нарын тавьсан акт үндэслэлтэй. Ярилцлагын тэмдэглэл, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хууль, Татварын хяналт шалгалтын журамд заасан бүх ажиллагааг татварын хяналт шалгалт хийсэн улсын байцаагч нар мөрдөж ажилласан учраас хууль ёсны байгууллагын өгсөн мэдээлэл болон татварын удирдлагын нэгдсэн системээс гарсан баримт мэдээллээр зөрчил гэж үзэж байна. Татварын удирдлагын нэгдсэн систем аль ч татвар төлөгчийн бараа худалдаж авсан, хил гаалиар оруулсан хөдлөх хөрөнгө, үл хөдлөх хөрөнгө, аливаа ажил гүйцэтгэх гэрээтэй холбоотой мэдээллийг бүртгэж, түүнд дүн шинжилгээ хийж, эрсдэлийг тооцож байдаг. Аль ч утгаар харсан нэг ч гүйлгээг харилцах дансаар хийлгүй бэлэн мөнгөөр өгсөн гэж байгаа нь бодит байдалд нийцэхгүй. Ямар нэг түүхий эд бараа материал авсан, оруулсан гэх мэдээ мэдээлэл байхгүй байхад нэхэмжлэгч тал “манайх авсан” гээд байдаг. Хий хоосон зүйл аваад зардалдаа оруулаад, бүтээн байгуулалт хийгээд, ажил үүрэг гүйцэтгэх боломжгүй. Тиймээс татварын улсын байцаагчдын актыг үндэслэлтэй гэж үзэж байна ...” гэх зэрэг агуулгаар тайлбарлаж байна.

Гурав. Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн тайлбар:

3.1. Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.Э******** шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “…Татварын улсын байцаагч нар нэхэмжлэгч компанийн 2022, 2023 оны татварын ногдуулалт төлөлтийг шалгасан. Тагнуулын ерөнхий газрын мөрдөн байцаах газраас хамааралтай компаниуд татварын хуурамч баримт бичиж татвараас зайлсхийсэн байж болзошгүй эрүүгийн хэргийн явцад нэр бүхий 10 гаруй компаниас “*******” ХХК-ийн худалдан авсан бараа ажил үйлчилгээний НӨАТ-ын баримт, түүнийг үндэслэж НӨАТ-ын тайлан дээр төлбөл зохих НӨАТ-аас хасалт хийж тайлагнасан байж болзошгүй үндэслэлээр шалгалт хийж, татварын улсын байцаагч нар тус компани дээр акт тавьсан. Актын мэдээллийн хэсэгт дурдагдсан “*********” ХХК нарын 14 компаниас “*******” ХХК-ийн худалдаж авсан 2,771,000,000 төгрөгийн одоо үнэтэй барилгын материал “*******” ХХК-ийн бичсэн нэмэгдсэн өртгийн албан татварын баримтуудыг цахим цэсэд бичигдсэн баримтуудыг үндэслэж нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас хасаж тайлагнасан. Татварын улсын байцаагч нар үзэхдээ Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5-д “Албан татвар суутган төлөгч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид албан татвар төлсөн нь нэхэмжлэл, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан, нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтад тусгагдаагүй бол уг албан татварыг хасаж тооцохгүй” гэж заасныг үндэслэсэн буюу нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас хассаныг хууль бус гэж үзэн НӨАТ-ыг нөхөн ноогдуулж, алданги торгууль тавьсан. Үүнийг дараах үндэслэлээр зөвшөөрөөгүй. Татварын улсын байцаагч нар нэхэмжлэгч компанид бараа худалдсан нэр бүхий компаниуд нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайлан тушааж татвар төлөөгүй байна гэж үзсэн. Үүнийг нэхэмжлэгч компанид хариуцлага хүлээлгэх гол үндэслэл болгосон.

Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар бүртгэгдээд, НӨАТ бүхий бараа зараад, НӨАТ-ын баримт бичсэн компаниуд татварын тайлангаа гаргадаг эсэх, татвараа төлдөг эсэхэд бараа худалдаж авч байгаа этгээд хяналт тавьдаггүй, тавих эрх, үүрэг ч байхгүй. Татварын алба олон сар жилээр дамнуулан нэмэгдсэн өртгийн албан татварын баримт падаан бичээд, түүнийг нь татварын албаны цахим бүртгэлийн систем хүлээж авч баталгаажуулсны үндсэн дээр бараа худалдаж авсан компанид НӨАТ-ын хасалт хийх боломж бүрддэг. Гэтэл татварын албаны цахим баримтын систем эдгээр компаниудын бичсэн НӨАТ-ын баримтуудыг бүгдийг нь хүлээгээд авчихсан. Үүний дагуу тайлан гаргасан. Гаргасан тайлангуудыг мөн татварын албаны систем хүлээж аваад баталгаажуулчихсан. Хэрэв тус компаниуд татвар төлөөгүй, татвар тайлагнаагүй байвал татварыг төлүүлэх, тайлагнуулах үүрэг нь татварын албанд байдаг.

Татварын ерөнхий хуулийн 35 дугаар зүйлийн 35.3-т “Татварын албаны эрсдэлийн удирдлага гэж татварын харилцаанд оролцогчийн хуулиар хүлээсэн үүргээ биелүүлэхгүй байх үйлдэл, эс үйлдэл, нөхцөл байдлыг урьдчилан тодорхойлон шинжлэх, шалтгаан нөхцөлийг нь тогтоох, үнэлэх, улмаар шийдвэрлэх оновчтой арга замыг сонгох, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, бууруулахад чиглэсэн тасралтгүй, цогц үйл ажиллагааг хэлнэ” гэж заасан. Үүний дагуу бичигдсэн баримтууд, бичигдсэн баримтуудын дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татварын болон бусад тайлан гарсан, гараагүйг татварын алба эрсдэлийн удирдлагын программынхаа дагуу хараад сууж байсан. Тодорхой хэмжээний борлуулалт хийчхээд яагаад нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайлан гаргахгүй, татвараа төлөхгүй байгаа вэ гэдгийг шалгах үүргийг тайлан гаргаагүй компаниудаас бараа худалдаж авсан адилхан татвар төлөгч этгээд биш татварын алба хүлээх ёстой. Татварын алба энэ үүргээ биелүүлээгүй эс үйлдэл гаргасан.

Мөн Татварын алба Татварын ерөнхий хуулийн 35 дугаар зүйлийн 35.1-т “Татварын алба нь татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх явцад татварын харилцаанд учирч болзошгүй эрсдэлийг тодорхойлох, удирдах, хянах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.” гэж заасан. Гэхдээ энэ үйл ажиллагаа нь зөвхөн татварын албаны эрсдэлийг биш татварын харилцаанд оролцогчдын эрсдэлийг нэгэн адил хянах ёстой. Татварын харилцаанд оролцогчдын нэг тал нь татварын алба, нөгөө тал нь татвар төлөгч байна. Зөвхөн татварын албаны эрсдэл гэдэг бол төсвийн орлогод орох байсан татварын ноогдол тайлагналыг хянаж эрсдэлд оруулахгүй байхын зэрэгцээ мөн татвар төлөгчдийг эрсдэлд орохоос хамгаалах үүрэг татварын албанд байна. Татварын алба энэ үүргээ хэрэгжүүлж биелүүлээгүй.

 Татварын ерөнхий хуулийн 76 дугаар зүйлийн 76.1.3-т “татвар төлөгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэх, түүнийг хэрэгжүүлэх боломжийг хангах, тэдэнд итгэл үзүүлэх”, 76.7-д “Татварын алба, татварын улсын байцаагч нь бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхдээ татварын улсын байцаагчийн ёс зүйн дүрмийг баримтлан татвар төлөгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэж, тэдэнд итгэл үзүүлэн ажиллана” гэж заасан. Мөн хуульд зааснаар татварын улсын байцаагч нар дээр дурдсан бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхдээ бусдын нөлөөнд автахгүй, өөрөөр хэлбэл тухайн хууль журамд хэрхэн яаж заасан, татварын ногдуулалт төлөлтийг яаж тодорхойлох ёстой юм, үүнтэй холбоотой нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримтууд, түүний бичилтүүд, бараа материалын хөдөлгөөн, түүнтэй холбоотой баримтууд, кассын болон харилцахын бүх баримтуудыг нягтлан шалгаж, татварын хууль зөрчсөн эсэхийг тодорхойлох үүрэгтэй.

Татварын улсын байцаагч нар Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5-д заасныг зөрчсөн гэж үзсэн. Мөн татварын улсын байцаагч нарын актын хөндлөнгийн мэдээллийн талаар гэсэн хэсгийн үргэлжлэл дээр “татварын хянан шалгалтаар Татварын ерөнхий хуулийн 28, 29 дүгээр зүйл болон татварын хууль тогтоомжоор холбогдох” гээд тэмдэглэх хэсэгт бичсэн заалтуудыг доор дурдсан байдлаар зөрчсөн гэж хэлсэн. Татварын ерөнхий хуулийн 28 дугаар зүйлд татварын ногдуулалт, төлөлтийн талаар, 29 дүгээр зүйлд татварын тайлан үйлдэх,  тушаах талаар заасан. Нэхэмжлэгч компани Татварын ерөнхий хуулийн 28, 29 дүгээр зүйлийг зөрчсөн ямар нэг хууль бус үйлдэл гаргаагүй.

Харин нэхэмжлэгч компанид бараа зараад, мөнгө авсан компаниуд дээрх хуулийн заалтуудыг зөрчсөн байх үндэслэлтэй. Гэтэл тэдгээр компаниудын татвар тайлагнаагүй, татвараа ноогдуулж төлөөгүй үйлдлийг нэхэмжлэгч компанид хамаатуулж байгаа нь хууль бус. Нэхэмжлэгч компанид барилгын материал нийлүүлсэн нэр бүхий 15 компанийн бичсэн нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падааныг татварын цахим баримтын систем хүлээж авч бүртгэсэн. Бүртгэгдэж баталгаажсанаар бараа худалдаж авсан этгээд тухайн сарынхаа нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайланд хасалт хийх боломжтой болдог. Татварын удирдлагын нэгдсэн системд цахим баримтыг бүртгэж аваагүй бол хасалт хийх боломж байхгүй. Гэтэл татварын алба татварын удирдлагын системд баримтыг хүлээж аваад баталгаажуулчихсан. Хоёрдугаарт тухайн тайлангийн хугацаанд нэхэмжлэгч компанийн гаргаж өгч байсан нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайланг ямар нэгэн асуудалгүйгээр хүлээж аваад баталгаажуулчихсан. Нэхэмжлэгч компани нэр бүхий 15 хуулийн этгээдээс худалдаж авсан барилгын материалын үнийг бэлэн мөнгөөр төлсөн. Монголын барилгын үйлдвэрлэлийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа, барилга угсралтын үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд барилгын материал, ажил үйлчилгээг бэлэн мөнгөөр худалдаж авах нь түгээмэл үзэгдэл. Бэлэн мөнгөөр худалдаж авах, харилцан бартер хийх зэрэг нь барилгын салбарт хэвшээд тогтчихсон үзэгдэл.

Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.2-т “Аж ахуйн нэгж, байгууллагад нийтлэг мөрдөх анхан шатны баримтын загвар, бүрдүүлэх аргачлалыг санхүү, бүртгэлийн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн батална” гэж заасны дагуу Сангийн сайдын 2017 оны 347 дугаар тушаалаар “Өмчийн бүх хэлбэрийн аж ахуй нэгж байгууллагад нийтлэг мөрдөгдөх анхан шатны бүртгэлийн маягтыг нөхөх заавар”-ыг баталсан. Үүнийг нийтээр дагаж мөрдөх эрхийн актын 3829-д бүртгэсэн байна. Тус зааврын 2 дахь хэсгийн “мөнгөн хөрөнгийн маягтыг нөхөх зааврын” 1-д “бэлэн мөнгөний орлого зарлагын баримт НХМаягт МХ-1,2”-г дээрх тушаалаар баталсан. Бэлэн мөнгөний гүйлгээ, түүний хадгалалт, хамгаалалт, бүрэн бүтэн байдлыг хангах зорилгоор бэлэн мөнгөний орлого, зарлагын баримтыг хөтөлнө. Байгууллагын удирдлагын шийдвэрийн дагуу хариуцсан нягтлан бодогч бэлэн мөнгөний орлого, зарлагын баримтыг бичиж нэг хоёрдугаар гарын үсэг зурагдсаны дараа мөнгөний баримт цохих гүйлгээ хийнэ. Бэлэн мөнгөний баримтаар бэлэн мөнгийг тоолж хүлээн авах, зарлагын баримтыг үндэслэн бэлэн мөнгийг хүлээлгэж өгнө” гээд бэлэн мөнгөний баримттай холбоотой зүйлүүдийг Сангийн сайдын 347 дугаар тушаалд тодорхой заасан. Бэлэн мөнгөний орлого, зарлагын баримтуудыг дагалдах баримт бичгийн хамт бэлэн мөнгөний баримтын нэг хувьтай хавсаргаад холбогдох нягтлан бодогчид өгнө. Эндээс үзэхээр худалдан авсан барилгын материалын төлбөрийг бэлнээр хийсэн нь бэлэн мөнгөний зарлагын баримт нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримт мөн болох нь Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хууль, түүнийг үндэслээд эрх бүхий байгууллагаас гаргасан тушаал, тушаалын дагуу гаргасан заавраар батлагдаж байна.

Татварын улсын байцаагч нар төлбөр төлсөн бэлэн мөнгөний зарлагын баримтуудыг нягтлан бодох бүртгэлийн баримтад эс тооцсон. Дээр нь нягтлан бодох бүртгэлд тусгагдаагүй гэж байгаа боловч тусгагдсан байсан. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.1-т “Хувь хүн, хуулийн этгээдийн албан татвар суутган төлөгчөөр бүртгүүлснээс хойших хугацаанд энэ хуулийн 7, 8, 11 дүгээр зүйлд заасны дагуу төлсөн доор дурдсан албан татварыг түүний төсөвт төлөх албан татвараас хасаж тооцно” гэж заасан. Сангийн сайдын 2015 оны 333 дугаар тушаалаар баталсан “Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хасалт хийх, буцаан олголт, тэдгээрийг нягтлан бодох бүртгэлд тусгах журам”-ын 2.1-д “албан татварын хасалтыг албан татварын падаан, гаалийн мэдүүлэг, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.1.3-т заасан этгээдийн хувьд төлбөрийн баримт зэрэгт үндэс үндэслэж хасна” гэж заасан. Гэхдээ худалдаж авсан бараа нь нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ноогдох үйлдвэрлэл, үйлчилгээний зориулалтаар худалдаж авсан байх, хуульд заасны дагуу хасалт хийхийг зөвшөөрсөн өөрөөр хэлбэл мөн адил нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ноогдох бараа ажил үйлчилгээнд зориулагдсан байх зэрэг шалгууруудыг хангасан байх ёстой. Хасалтыг дараах байдлаар тодорхойлно. Үүнд үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхлэн явуулахад зориулан худалдаж авсан үндсэн болон туслах материал, түүхий эд, шатахуун, дулааны эрчим хүч, харилцаа холбооны үйлчилгээ, бусдаар гүйцэтгүүлсэн ажил үйлчилгээний төлбөр зэргийг зориулалтын тоогоор зарцуулж, бараа ажил үйлчилгээний өртөгт шингээн, анхан шатны баримт болон нягтлан бодох бүртгэлийн бичилтийг үндэслэж үйлдвэрлэл үйлчилгээнд зарцуулсан хэсэгт ноогдох татварыг нь хасна гэж бичсэн байна. Нэхэмжлэгч компани энэ хуулийн заалтын дагуу хийсэн. Тус компанийн худалдаж авсан бараа нь энэ компанийн өөрийнх нь үндсэн үйлдвэрлэл болох барилга угсралтын үйл ажиллагаанд зориулагдсан барилгын материалууд байсан. Нягтлан бодох бүртгэлийн бүх баримтууд нь байна. Тус компанийн бичсэн нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаанууд үнийг нь бэлнээр хүлээж авсан бэлэн мөнгөний баримтуудыг нотлох баримтаар хавтаст хэрэгт өгсөн. Үүнтэй хариуцагч тал танилцсан байх гэж бодож байна.

Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.1, 15 дугаар зүйлийн 15.4-т заасан шалгуурууд дээр худалдаж авсан бараа материалын үнийг бэлэн мөнгөөр төлсөн бол бэлэн мөнгөний баримтыг нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримт нягтлан бодох бүртгэлийн дансны бичилт хийх үндсэн баримтад тооцохгүй гэсэн ямар нэг хязгаарлалт байхгүй. Тиймээс Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой эрх бүхий байгууллагаас гаргасан энэ журам дүрэм, хууль, нэхэмжлэгч компанид байсан анхан шатны баримтууд зэргийг үл харгалзаж акт тавьсныг бид зөвшөөрөхгүй.

Хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа НӨАТ-ын тухай хуульд бараа материал, ажил үйлчилгээ худалдан авсан этгээд худалдсан этгээдийн төлбөрийг бэлэн мөнгөөр төлснийг НӨАТ-ын хасалт хийж болохгүй гэсэн ямар нэг хязгаарлалт байхгүй.

Татварын ерөнхий хуулийн 21 дүгээр зүйлд татварын алба татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх шаардлагатай магадалгаа, баримтын хуулбар, мэдээ судалгаа, дансны хуулга холбогдох бусад баримт мэдээллийг татвар төлөгч түүнтэй харилцагч аж ахуй нэгж байгууллага, хувь хүн санхүүгийн байгууллагаас үнэ төлбөргүй гаргуулж авахаар заасан. Татварын ерөнхий хуулиар олгосон эрхийн хүрээнд 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам” нийтээр дагаж мөрдөх эрхийн актын бүртгэлд бүртгэгдсэн. Тус журмын 4.4.3-т “хяналт шалгалтын явцад татварын ногдуулалт төлөлттэй холбоотой зөрчилтэй байж болзошгүй гэж үзсэн мэдээ, мэдээллийг татвар төлөгчөөс тодруулах, тооцоо нийлэх, баримтын тулгалт хийх, нэмэлт баримт бичиг, тооцоо судалгаа гаргуулах, шаардлагатай тохиолдолд гуравдагч этгээдээс баримт материал гаргуулан авч баримтжуулах, зөрчлийг нотлох, тогтоох ажиллагааг гүйцэтгэх” гэж заасан.  Энэ бол татварын хяналт шалгалт хийж байгаа татварын улсын байцаагч нарын заавал хийх ёстой ажил. Татварын улсын байцаагч нар татварын хяналт шалгалтыг хийхдээ Татварын ерөнхий хууль болон дээрх журмын 4.4.3-т заасан процессуудыг бүрэн хийгээгүй. Татварын улсын байцаагч нар нэхэмжлэгч компанид татварын шалгалт хийхдээ ерөнхий журналаас өөр ямар ч баримтыг аваагүй.  Анхан шатны баримт, харилцах дансны хуулга, ерөнхий журнал авсан. Бараа материал худалдаж авсан, худалдсан, тэрийг зарцуулсан үйл ажиллагаа болж байна. Барилгын материалын данснууд, тэрний хөдөлгөөн, төлбөрийг хэрхэн яаж хийсэн талаарх баримтуудыг авах ёстой. Бэлэн мөнгөөр өгсөн баримтууд байтал яагаад кассынх нь тайланг авч үзээгүй юм.

 Томилолтын хугацааны хувьд ажлын 10 хоног байсан. Гэтэл дөрөв хоногийн дотор татварын хяналт шалгалт хийсэн. Тайлбараа өгөх гээд бэлдэж байтал нэг өдөр дуудаад акт гарсан талаар хэлсэн. Учраа тайлбарлахад тагнуулын байгууллага нотолсон гэж хариулсан. Татварын улсын байцаагчид хяналт шалгалт хийхдээ хууль журамд заасан дээрх заалтуудыг бүрэн хэрэгжүүлээгүй. Татварын хууль тогтоомж зөрчсөнийг нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримт, тайлан зэргийг үндэслэж нотлох ёстой. Энэ үүргээ бүрэн биелүүлээгүй гэж үзэж байна.

Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5-д заасныг үндэслээд НӨАТ-ын хасалтуудыг буцаагаад, өөрөөр хэлбэл хасаж тооцсон нэмэгдсэн өртгийн албан татварын дүнгээр нөхөн ноогдуулсан. Дээр нь алданги торгууль тавьсан. 2022, 2023 онд авсан 2,771,000,000 төгрөгийг бүгдийг нь мөн онуудад аж ахуй нэгжийн орлогын албан татвар ноогдох зардал болгож хассаныг мөн адил баримт байхгүй, аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварыг бууруулсан гэж үзээд акт тавьсан. Бүх падаан баримт, төлбөр хийсэн баримт, тайлагнасан тайлангууд нь бүгд байна. Эдгээрийг байцаагч нар нягталж сайтар үзээгүй гэж бодож байна. Татварын улсын байцаагч нар татварын хяналт шалгалт хийхдээ компанийн гэрчилгээ, дүрэм, захиалагчтай байгуулсан зарим гэрээ, ерөнхий журнал, харилцах дансны хуулгыг л авч шалгасан. Энэ шалгалтын хамгийн гол объект болох бараа материалын бүртгэл, тэрний хөдөлгөөн, нярвын тайлангууд, бэлэн мөнгөний баримтыг заавал шалгах ёстой байсан ч шалгаагүй. Баримтыг нь ч аваагүй. Хууль журамд заасан үйлдлүүдийг бүрэн хэрэгжүүлээгүй хэр нь худалдан авсан барааны үнийг хасаж тайлагнасан нь буруу байна. Баримтгүй зүйлээр акт тавьсан.

Хавтаст хэргийн 117, 118 дахь талд авагдсан нэхэмжлэгч компанийн нягтлан бодогчтой хийсэн ярилцлагын тэмдэглэлд нягтлан бодогчийн гарын үсэг байхгүй. Нэхэмжлэгч компанийн төлөөллийн гарын үсэг байхгүй.” гэжээ.

3.2. Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ц.Г******** шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “...Тагнуулын байгууллага, мундаг эрх мэдэлтэй хүмүүс шалгаж байгаа учраас эд нар буруутай байж таарна гэдэг байдлаар хандсан гэж харж байна. Гэтэл өнөөдөр маргаан нь эцэслэн шийдвэрлэгдсэн зүйл байхгүй. Хэд хэдэн аудитын байгууллагаар шаргуулаад гацчихсан, буруутай үгүй нь мэдэгдэхгүй дүгнэлтүүд гараад л байж байна. Нэхэмжлэгч компанийг гэмт хэрэг үйлдсэн болохыг тогтоосон эрх бүхий этгээдийн ямар ч шийдвэр байхгүй. Хуурамч бичиг баримт үйлдсэн хэргээр ч татаагүй, татвар нуун дарагдуулсан хэргээр ч татаагүй. Бодит байдал ийм байхад нөхөн ногдуулалтын акт үндэслэлгүй. Хяналт шалгалтыг хийхдээ орлого зарлагын анхан шатны баримтыг аваагүй, бараа материалын хөдөлгөөн, бүртгэлтэй холбоотой баримтыг шалгаагүй ноцтой дутагдал гаргасан.

НӨАТ-ын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5-д заасныг үндэслэж акт тогтоосон. Худалдан авагч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлсөн нь нэхэмжлэл падаан болон нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтад тусгагдаагүй бол уг албан татварыг хасаж тооцохгүй. Хавтаст хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтын хүрээнд харахаар нэхэмжлэгч компани Татварын ерөнхий газрын цахим баримтын системд бүртгэгдчихсэн, НӨАТ-ын баримтуудаа шивсэн, түүнийг нь хүлээгээд авчихсан, өөрсдийнхөө татварын тайлан, НӨАТ-ын тайлан бүх тайландаа тусгаад, зохих ёсны үлдэгдэл татвараа бүгдийг нь төлчихсөн нь харагдаж байна. Бид өөрсдөөс шалтгаалах бүх зүйлийг хууль ёсны дагуу хийсэн. Харин холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу хасалт хийх эрхтэй. Бодит үнэнд нийцэхгүй акт учраас нэхэмжлэлийн шаардлагаа дэмжиж байна.” гэжээ.

3.3. Хариуцагч Б.С*******, Б.Х******* нараас шүүхэд бичгээр ирүүлсэн хариу тайлбартаа: “…Шалгалтад хамрагдаж буй хугацаанд Тагнуулын ерөнхий газар, Мөрдөн шалгах газрын 2024 оны 05 дугаар сарын 17-ны өдрийн 16/418 тоот албан бичгээр эрүүгийн ******** дугаартай хэрэгт мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулахад "*******" ХХК нь нэмэгдсэн өртгийн албан татварын баримтыг хуурамчаар бүрдүүлэн татвар төлөхөөс зайлсхийсэн байж болзошгүй нөхцөл байдал тогтоогдсон.

Дээрх мэдээллийн дагуу НӨАТ-ын хий бичилттэй худалдан авалтын и-баримтыг НӨАТ-ын тайланд тусган тайлагнаж төлөх татварын хэмжээг бууруулсан нь тус компанийн захирал Г.Б********, нягтлан бодогч Б.******* нараас ярилцлага, тодруулга авч, харилцах дансны хуулга холбоотой баримтыг гаргуулан авч ажилласан. Захирал Г.Б********ээс авсан ярилцлагаар нэр бүхий 15 аж ахуйн нэгжид хамаарах 23 ширхэг 2.771.820.272.80 төгрөгийн үнийн дүнтэй нэмэгдсэн өртгийн албан татварын худалдан авалтын и-баримтыг манай компанийн хангамжийн материал хариуцсан ажилтан маань ******* гэдэг хүнээс НӨАТ-ын худалдан авалтын и-баримтыг компаниудаас шивүүлж авах, нийт НӨАТ-ын худалдан авалтын и-баримтын 2.771.820.272.80 төгрөгийн үнийн дүнгээс хувиар тооцоолон төлбөрийг нь бэлэн мөнгөөр хуваан төлж болно гэсэн нөхцөл танилцуулсны дагуу зөвшөөрч тайланд тусгасан байгаа (бэлнээр төлбөрийг өгсөн яг хэдэн хувиар бодож өгснөө сайн санахгүй байна гэсэн) эдгээр 15 компаниас бодит худалдан авалт хийгээгүй, дансаар мөнгө шилжүүлээгүй нь Тагнуулын ерөнхий газар, Мөрдөн шалгах газрын 2024 оны 05 дугаар сарын 17-ны өдрийн 16/418 тоот албан бичгээр эрүүгийн ******** дугаартай хэрэгт мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулахад "*******" ХХК нь нэмэгдсэн өртгийн албан татварын баримтыг хуурамчаар бүрдүүлэн татвар төлөхөөс зайлсхийсэн байж болзошгүй нөхцөл байдал тогтоогдсон мөн татвар төлөгчийн ярилцлага болон харилцах дансны хуулгаар нотлогдож байна.

Дээрх бодит бус худалдан авалтын и-баримтаар аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайлангаар татвар ногдох орлогоос хасагдах зардлаар тооцон хасалт хийж татвар ногдуулах орлого бууруулсан байна.

НӨАТ-ын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5-д "Албан татвар суутган төлөгч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид албан татвар төлсөн нь нэхэмжлэл, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан, нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтад тусгагдаагүй бол уг албан татварыг хасаж тооцохгүй.", Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйл. "Албан татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тавигдах шаардлага", 13.1-т "Дараах нөхцөлийг нэгэн зэрэг хангасан зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно", 13.1.1-д "тухайн татварын тайлант хугацаанд хамаарсан байх"; 13.1.2-т "албан татвар төлөгчийн албан татвар ногдох орлого олох үйл ажиллагаатай шууд холбогдон гарсан байх"; 13.1.3-т "зардал бодитой гарсан бөгөөд Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 13 дугаар зүйлд заасан баримт болон холбогдох бүртгэлээр баталгаажсан байх", 16 дугаар зүйл "албан татвар ногдох орлогоос хасагдахгүй зардал", 16.1.1-т "энэ хуулийн 13.1, 13.2-т заасан нөхцөл, хязгаарыг хангаагүй зардал;" гэж зааснаар нэмэгдсэн өртгийн албан татварын и-баримт дангаараа нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг төлснийг нотлохгүй, худалдан авагч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид нэмэгдсэн бодитоор хийснийг нотлох барааны үнийг төлснийг нотлох мөнгөн хөрөнгийн өртгийн албан татвар төлсөн нь бодит ажил гүйлгээг бүртгэн, худалдан авалтыг тайлан болон бусад санхүүгийн баримтаар нотлогдсон тохиолдолд уг худалдан авалтад төлсөн нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг хасаж тооцохоор байна.

Дээрх нийт 15 компаниудыг Татвар удирдлагын нэгдсэн систем дэх мэдээ, тайлан, татвар төлөлтийг татан авч судалж үзэхэд зөвхөн "*******" ХХК-руу борлуулалтын орлого шивсэн ба дотоодын болон гаалиар бараа, материалын худалдан байхгүй, Улс, Нийслэлийн төсөвт төлсөн татвар байхгүй мөн хоорондоо давхар нэмэгдсэн өртгийн албан худалдан авалтын и-баримтыг шивж, тайландаа тайлагнасан байгаа нь бодит үйл ажиллагаа явуулдаггүй болохыг тодорхойлж байна.

Татварын ерөнхий хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 31.4-т "Татварын хяналт шалгалт хийхээр татвар төлөгчид мэдэгдсэнээс хойш энэ хуулийн 31.1-д заасан тайлангийн залруулгыг хийхгүй" гэж заасан байх тул татварын хяналт шалгалт хийхээр мэдэгдсэнээс хойш татварын тайланг залруулах эрх зүйн зохицуулалт байхгүй. Мөн татварын хяналт шалгалт эхлэхээс өмнө тайлангаа залруулах бүх эрх нь татвар төлөгчид байсан ба түүнийг хэрэгжүүлээгүй нь татварын албаны алдаа биш юм. Иймд татвар төлөгчийн гаргасан гомдол нь үндэслэлгүй байна.” гэжээ.

3.4. Хариуцагч нарын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч В.Б********гаас шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “…Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуульд зааснаар нягтлан бодох бүртгэлийг зохион байгуулах, тайлангийн үнэн зөвийг тухайн байгууллагын гүйцэтгэх удирдлага хариуцах ёстой байдаг. Санхүүгийн тайланг тухайн удирдлага үнэн зөвийг нь хариуцаж баталгаажуулаад санхүүгийн болон татварын албанд тайлангаа өгч байна. Мөн Татварын ерөнхий хуулийн 28 дугаар зүйлийн 28.1-д “Татвар төлөгч холбогдох татварын хуулиар төлбөл зохих татварын ногдлоо өөрөө тодорхойлж, хуулиар тогтоосон хугацаанд төсөвт төлнө” гэж заасан. Төрийн холбогдох хууль хүчний байгууллагаас болзошгүй нөхцөл байдал шалгалтын явцад илэрсэн мэдээллийг татварын албанд өгсөн. Үүнийг татварын алба шалгаж үзэхэд тухайн татвар төлөгчтэй холбоотой зөрчил гарсан. Татвар төлөгч нь хэдийгээр тайлангаа өгсөн, баримт бүрдүүлсэн гэж байгаа боловч бодит байдал дээр 70,000,000 орчим төгрөгөөс 200,000,000 орчим төгрөгийн хоорондох дүнтэй падаан авч ашигласан байдаг. Татварын албанд гаргаж өгч байгаа тайлан, материалыг хуулийн дагуу татвар төлөгч хугацаандаа гаргасан бол татварын алба баталгаажуулдаг.

Татварын хяналт шалгалтын явцад компанийн захирал нь татварын улсын байцаагч нарт өгсөн ярилцлагын үеэр “..Манай менежер хүнтэй яриад авсан, хэдээр авсныг нь мэдэхгүй, бид нар шилжүүлээгүй, дандаа бэлэн мөнгөөр авсан” гэж хэлсэн. Бодит байдал дээр хэдэн зуун саяар нь бэлэн мөнгө бариад явж байдаг асуудал нь боломжтой эсэх нь эргэлзээтэй. Өөрсдөө хил гаалиар бараа оруулдаггүй, бусдаас худалдаж авдаггүй аж ахуй нэгжтэй харилцдаг нь татвар төлөгчид хоорондоо бараа худалдаж авсан нь бодитой эсэх асуудал байгаа юм.

Татварын алба анх удаа татварын хяналт шалгалт хийж байгаа биш. Хуулийн хэрэгжилтийг тогтмол хангадаг. Энэ төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаггүй газраас нэхэмжлэгч ямар бараа материал авч, тайландаа тусгачхаад “татварын албаны хяналт шалгалтын байцаагч нар ажлаа дутуу хийсэн” гэдэг асуудал яриад байна. Тухайн аж ахуй нэгж Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хууль, Татварын ерөнхий хуулийн дагуу бодит үнийг хариуцаад, тодорхой баримтаар бүрдүүлж, үнэн зөв байх шаардлагыг хангаж байх ёстой. Татварын ерөнхий хуульд зааснаар татвар төлөгчдөд итгэл үзүүлэх чиглэлээр татвараа өөрөө тодорхойл, ашиг олсон эсэхээс үл хамаараад татвар төлөх үүргээ гүйцэтгэ гээд татвар төлөгчид өөрсдөө бүртгүүлээд үйл ажиллагаа явуулж байна.

НӨАТ-ын тайлан, аж ахуй нэгжийн тайлан хоёр уялдаатай. Санхүүгийн тайланг үндэслэж явдаг учраас санхүүгийн тайлан дээр үндэслэлгүй юмнууд ороод ирэхээр аж ахуй нэгж дээр ч хуурамчаар тусгагдаж байгаа, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар дээр ч хуурамчаар тусгагдаж байна. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлөлт ногдлыг бууруулах санаа зорилгоор компаниудын нэр дээр хий бичилттэй падаан үйлдэх зөрчил улсын хэмжээнд сүүлийн үед нэлээдгүй гарч байна. Татвараа үнэн зөв төлж ногдуулахаас илүүтэйгээр бие биедээ хуурамчаар падаан шивж баримтыг бүрдүүлдэг. Татвар ноогдуулах орлого гэдгийг бид цаасан баримт бүрдүүлэх гэхээс илүү бодитоор амьдрал дээр хэрэгжиж байгаа эсэх, бараа материал нь бодитой эсэх, цаад татвар төлөгч нь төлсөн эсэхийг татварын удирдлагын нэгдсэн системээр хардаг учраас эрсдэлийг нь тооцоод хууль ёсны байгууллагын мэдээллийг хуулиар олгогдсон эрх үүргийн хүрээнд шалгаж баталгаажуулсан. Тиймээс татварын улсын байцаагч нарын тавьсан акт үндэслэлтэй.

Ярилцлагын тэмдэглэл, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хууль, Татварын хяналт шалгалтын журамд заасан бүх ажиллагааг татварын хяналт шалгалт хийсэн улсын байцаагч нар мөрдөж ажилласан учраас хууль ёсны байгууллагын өгсөн мэдээлэл болон татварын удирдлагын нэгдсэн системээс гарсан баримт мэдээллээр зөрчил гэж үзэж байна. Татварын удирдлагын нэгдсэн систем аль ч татвар төлөгчийн бараа худалдаж авсан, хил гаалиар оруулсан хөдлөх хөрөнгө, үл хөдлөх хөрөнгө, аливаа ажил гүйцэтгэх гэрээтэй холбоотой мэдээллийг бүртгэж, түүнд дүн шинжилгээ хийж, эрсдэлийг тооцож байдаг. Аль ч утгаар харсан нэг ч гүйлгээг харилцах дансаар хийлгүй бэлэн мөнгөөр өгсөн гэж байгаа нь бодит байдалд нийцэхгүй. Ямар нэг түүхий эд бараа материал авсан, оруулсан гэх мэдээ мэдээлэл байхгүй байхад нэхэмжлэгч тал “манайх авсан” гээд байдаг. Хий хоосон зүйл аваад зардалдаа оруулаад, бүтээн байгуулалт хийгээд, ажил үүрэг гүйцэтгэх боломжгүй. Тиймээс татварын улсын байцаагчдын актыг үндэслэлтэй гэж үзэж байна.” гэжээ.

 

ҮНДЭСЛЭХ нь:

Шүүх нэхэмжлэл, түүний үндэслэл, түүнд хавсаргасан нотлох баримтууд, хариуцагч нар, тэдгээрийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн зүгээс шүүх хуралдааны хэлэлцүүлэг дээр гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт цугларсан нотлох баримтуудыг судлан үзэж, дараах үндэслэлээр нэхэмжлэлд дурдсан “Нийслэлийн Татварын газрын татварын улсын байцаагч  Б.С*******, Б.Х******* нарын гаргасан 2024 оны 06 дугаар сарын 07-ны өдрийн НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хариуцагч нараас дахин шинэ акт гаргах хүртэл 3 сарын хугацаатай түдгэлзүүлж шийдвэрлэлээ.

1. Маргаж буй “Нийслэлийн Татварын газрын татварын улсын байцаагч  Б.С*******, Б.Х******* нарын гаргасан 2024 оны 06 дугаар сарын 07-ны өдрийн НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актаар нэхэмжлэгч компанид холбогдуулан 5,543,640,545.6 төгрөгийн зөрчил илрүүлсэн гэж 554,364,054.56 төгрөгийн нөхөн татвар, 221,745,621.82 төгрөгийн торгууль, 77,831,552.12 төгрөгийн алданги, нийт 853,941,228.5 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр тогтоосон байна.

2. Нэхэмжлэгчээс Нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд маргаж буй нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулахаар хандсан байх бөгөөд тус зөвлөлийн 2024 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 51 дугаартай тогтоолоор НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хэвээр үлдээж шийдвэрлэжээ.

3. Нэхэмжлэгчээс дээрх нөхөн татвар, торгууль, алдангийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэж үзэн хүчингүй болгуулахаар маргасан.

4. Шүүх хуралдааны хэлэлцүүлэгт талуудын тайлбар, мэтгэлцээний үе шатанд талуудын хэлсэн үндэслэлүүд, хавтаст хэрэгт авагдсан нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь судлан үзэхэд хариуцагчаас нэхэмжлэгч компанид холбогдуулан гаргасан 2024 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 51 дугаартай тогтоолоор НА-******** тоот нөхөн ногдуулалтын актаар тогтоогдсон гэх зөрчилд татварын байцаагч нар холбогдох хуульд заасан нягтлан шалгах ажиллагааг дутуу хийсэн, татварын хяналт шалгалтын явцад зайлшгүй цуглуулах ёстой байсан баримтуудыг бүрэн авч, нягтлан үзээгүй гэх үндэслэлүүд тогтоогдож байх тул маргаж буй НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актад дурдсан зөрчлийг шүүхээс дүгнэх боломжгүй нөхцөл байдал үүссэн тул хариуцагч нарын зүгээс татварын хяналт шалгалтыг хуульд нийцүүлэн дахин хийж, шинээр акт гаргах нь зүйтэй байна гэж үзлээ.

5. Өөрөөр хэлбэл, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.11 дэх заалтад “шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг цаашид тодруулах шаардлагатай гэж үзсэн бөгөөд нэмж тодруулах зүйлийн цар хүрээ шүүхийн шинжлэн судлах боломжоос хэтэрсэн гэж үзвэл захиргааны байгууллагаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл захиргааны актыг зургаан сар хүртэл хугацаагаар түдгэлзүүлэх” гэж заасны дагуу шийдвэрлэлээ.

6. Шүүх ийнхүү шийдвэрлэсэн үндэслэлээ дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Тодруулахад:

7. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5 дахь хэсэгт "Албан татвар суутган төлөгч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид албан татвар төлсөн нь нэхэмжлэл, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан, нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтад тусгагдаагүй бол уг албан татварыг хасаж тооцохгүй” гэж, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 13 дугаар зүйлийн 13.1 дэх хэсэгт “Дараах нөхцөлийг нэгэн зэрэг хангасан зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно:” гэсний дотор мөн зүйлийн 13.1.1-13.1.5 дахь заалтад нэгэн зэрэг хангагдах нөхцөлүүдийг тогтоожээ.

8. Түүнчлэн, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 13 дугаар зүйлийн 13.1 дэх хэсэгт “Анхан шатны баримт нь нягтлан бодох бүртгэл хөтлөх, санхүүгийн тайлан, мэдээллийг үнэн, зөв гаргах үндэслэл болно”, 13.2 дахь хэсэгт “Аж ахуйн нэгж, байгууллагад нийтлэг мөрдөх анхан шатны баримтын загвар, бүрдүүлэх аргачлалыг санхүү, бүртгэлийн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн батална” гэж тус тус заасан.

9. Дээрх хуулийн зохицуулалтуудын дагуу Сангийн сайдын 2017 оны 12 дугаар сарын 05-ны өдрийн “Маягт, заавар батлах тухай” 347 дугаартай тогтоолын хавсралтаар баталсан “Өмчийн бүх хэлбэрийн аж ахуйн нэгж, байгууллагад нийтлэг хэрэглэгдэх анхан шатны бүртгэлийн маягтыг нөхөх заавар”-ын[4] Хоёр дахь хэсгийн 1-д “Бэлэн, мөнгөний орлого зарлагын баримт”[5]-ыг журамлажээ.

10. Хууль болон зааврын дээр дурдсан хэм хэмжээнүүдээс үзэхэд, албан татвар суутган төлөгч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид албан татвар төлсөн нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5 дахь хэсэгт заасан “нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримт”-д тусгагдсан эсэхийг хариуцагч нар татварын хяналт шалгалтын хүрээнд шалган тогтоох шаардлагатай байна.

11. Хавтаст хэрэгт авагдсан баримтууд, шүүх хуралдааны хэлэлцүүлэгт тодруулахад, нэхэмжлэгч компани нь 2022 болон 2023 онд хамаарах маргаан бүхий 15 компаниас бараа, материал худалдаж авсан гэдэг нь “Бэлэн мөнгөний зарлагын баримтууд”-аар[6] нотлогдоно гэж тайлбарлан маргасан бөгөөд шүүхээс энэхүү Бэлэн мөнгөний зарлагын баримтуудыг татварын хяналт шалгалт хийхдээ татвар төлөгч буюу нэхэмжлэгчээс шаардан гаргуулж авч, нягтлан үзсэн эсэхийг хариуцагч нараас тодруулахад хариуцагч нар “нэхэмжлэгчээс шаардсан боловч гаргаж өгөөгүй” гэж тайлбарлах боловч хавтаст хэрэгт тэрхүү үйл баримтыг нотлох баримтууд авагдаагүй.

12. Түүнчлэн, тухайн бэлэн мөнгөний зарлагын баримтууд дээр бүгдэд нь “*******р” гэх хүн гарын үсэг зурсан байх бөгөөд нэхэмжлэгч талаас “бараа, материал худалдсан компаниуд *******рын эзэмшлийн хуулийн этгээдүүд ч байх боломжтой” гэж маргаж байгаа энэ тохиолдолд хариуцагч татварын улсын байцаагч нар хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн байгууллагаас нэр бүхий 15 компаниудын дэлгэрэнгүй лавлагааг гаргуулж авах ажиллагааг хийх, ингэснээр энэхүү зарлагын баримтууд нь жинхэнэ эсхүл хуурамч гэдэг нь хөдөлбөргүй тогтоогдохоор байна.

13. Өөрөөр хэлбэл, хариуцагч татварын улсын байцаагч нар татварын хяналт шалгалтын явцад зөрчлийг тогтоох ажиллагааг бүрэн дүүрэн хийгээгүй, тухайлбал, дээр дурдсан бэлэн мөнгөний зарлагын баримтуудыг бүхэлд нь татан авалгүйгээр зөрчлийг тогтоосон гэж тайлбарлаж байгаа нь үндэслэлгүй, түүний улмаас шүүх нэхэмжлэгч компанийн гаргасан гэх зөрчлийг дүгнэх боломжгүй үр дагавар үүссэн, мөн тухайн зарлагын баримтууд дээр гарын үсэг зурсан “*********” гэх хүн нэр бүхий 15 компанитай ямар холбоотой болохыг тогтоох ажиллагааг хийсний дараа зөрчлийг дүгнэх нь хуульд нийцнэ.

14. Тодруулбал, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 21 дүгээр зүйлийн 21.2 дахь хэсэгт “Татварын алба татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай магадалгаа, баримтын хуулбар, мэдээ, судалгаа, дансны хуулга, холбогдох бусад баримт бичиг, мэдээллийг татвар төлөгч, түүнтэй харилцагч аж ахуйн нэгж, байгууллага, хувь хүн, санхүүгийн байгууллагаас үнэ төлбөргүй гаргуулан авна.”, 41 дүгээр зүйлийн 41.1 дэх хэсэгт “Татвар төлөгч татварын хууль тогтоомжид заасны дагуу төлбөл зохих татварын ногдлоо бүрэн гүйцэд тодорхойлж, хугацаанд нь төлсөн эсэхийг татварын алба хянан шалгана.”, 41.10 дахь хэсэгт “Татварын алба нь татварын хяналт шалгалт хийх зорилгоор дараах эрх хэмжээг хэрэгжүүлэх эрхтэй:” гээд, 41.10.2 дахь заалтад “энэ хуулийн 5 дугаар бүлэгт заасан нийтлэг ажиллагааг хэрэгжүүлэх;”, 41.10.3 дахь заалтад “татварын болон нягтлан бодох бүртгэлийн тайлан, данс бүртгэл, санхүүгийн бусад баримт болон татварын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн сангийн мэдээлэлтэй холбоотой тайлбар, лавлагаа гаргуулан авах.” чиг үүргээ татварын байцаагч нар хэрэгжүүлэх нь зүйтэй гэж шүүх дүгнэлээ.

15. Нөгөө талаас нэхэмжлэгч нь Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 41 дүгээр зүйлийн 41.12 дахь хэсэгт “Татвар төлөгч нь татварын хяналт шалгалтад дараах эрх, үүрэгтэй байна:” гэж, 41.12.3 дахь заалтад “татварын хяналт шалгалтад шаардлагатай санхүүгийн болон бусад баримтыг шаардсаны дагуу цахим болон цаасан хэлбэрээр татварын албанд гарган өгч, татварын хяналт шалгалтад хамрагдах.” гэж заасан үүргээ биелүүлэх учиртай гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй.

16. Иймд дээрх үндэслэлүүдээр татварын улсын байцаагч нараас гаргасан 2024 оны 06 дугаар сарын 07-ны өдрийн НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг үндэслэлтэй гэж шууд дүгнэх боломжгүй бөгөөд энэхүү шүүхийн шийдвэрийн “Үндэслэх нь” хэсгийн 11-13-д заасан тодруулбал зохих асуудлуудыг хариуцагч нар дахин нягтлан шалгах нь зүйтэй гэж шүүх үзлээ.

 

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3 дахь хэсэг, 106.3.11 дэх заалтад тус тус заасныг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1. Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийн 21 дүгээр зүйлийн 21.2, 41 дүгээр зүйлийн 41.1, 41.10 дахь хэсэг, 41.10.2, 41.10.3 дахь заалт, 41.12 дахь хэсэг, 41.12.3 дахь заалтад заасныг тус тус баримтлан нэхэмжлэгч “*******” ХХК-аас гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагад дурдсан маргаан бүхий 2024 оны 06 дугаар сарын 07-ны өдрийн НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хариуцагчаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл 3 сарын хугацаатай түдгэлзүүлсүгэй.

2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 107 дугаар зүйлийн 107.5, 107.6 дахь хэсэгт зааснаар хариуцагч нар шүүхээс тогтоосон хугацаанд энэхүү шийдвэрийн “Үндэслэх нь” хэсэгт заасан ажиллагааг хийж, дахин шинэ акт гаргаагүй тохиолдолд маргаж буй НА-******** дугаартай нөхөн ногдуулалтын акт хүчингүй болохыг тогтоосугай.

3. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1, 48 дугаар зүйлийн 48.1 дэх хэсэгт тус тус заасныг баримтлан нэхэмжлэгчийн урьдчилан төлсөн улсын тэмдэгтийн хураамж болох 70 200 төгрөгийг улсын төсвийн орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1 дэх хэсэгт зааснаар хэргийн оролцогчид, тэдгээрийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нь шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

ДАРГАЛАГЧ, ШҮҮГЧ                               Т.МӨНХ-ЭРДЭНЭ