МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

 

Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүх хуралдааныг шүүгч Г.Урангуа даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны 5 дугаар танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаанаар

Нэхэмжлэгч: “******* *******” ХХК                                                               

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч: Б.Н,                                    

Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч: Г.О,                                     

Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч: Г.Ж,

Хариуцагч: Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нар,                             

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч В.Б

Маргааны төрөл: Татварын эрх зүйн маргаан                                                           

Шүүх хуралдаанд: Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга Б.Бөртэ-Үжин, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Н, нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Г.О, Г.Ж /цахимаар/, хариуцагч Б.Ц, Б.С хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч В.Б нар оролцов.

 

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

Нэг.Нэхэмжлэлийн шаардлага:

Нэхэмжлэгч “******* *******” ХХК-аас Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нарт холбогдуулан гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагадаа: “Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн улсын байцаагч Б.С, Б.Ц нар нь төлөвлөгөөт бус иж бүрэн хяналт шалгалтын ажлыг хийж 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр НА-222400001******* тоот “Нөхөн ногдуулалтын акт”-аар зөрчлөөр тогтоосон 2 төгрөгийн төлбөртэй холбоотой хэсгийг хүчингүй болгуулах” гэжээ.

Хоёр.Хэргийн үйл баримт, процессын талаар:

2.1.Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2024 оны 08 дугаар сарын 02-ны өдрийн 128/ШШ2024/ дугаартай шийдвэрээр доор дурдсан үйл баримт бүхий маргааныг шийдвэрлэхдээ нэхэмжлэлийн шаардлагад хүчингүй болгуулахаар дурдсан Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нарын 2024 оны 01 дүгээр сарын 30-ны өдрийн НА-2 дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хариуцагчаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл 3 сарын хугацаатай түдгэлзүүлжээ.

Энэхүү шийдвэрийн тодорхойлох хэсэгт “2.1. Нийслэлийн татварын газраас *******-******* ХХК-ийн 2019 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд тус татварын газрын Хяналт шалгалтын хэлтсийн даргын олгосон тоот томилолт, хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамжийн дагуу эрсдэлд суурилсан төлөвлөгөөт бус иж бүрэн хяналт шалгалт хийсэн байна.

2.2. *******-******* ХХК-ийн 2019-2022 оны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн улсын байцаагч Б.С, Б.Ц нар хяналт шалгалт хийж,  төгрөгийн зөрчил илрүүлсэн гэж 1 төгрөгийн нөхөн татвар,  төгрөгийн торгууль,  төгрөгийн алданги, нийт  төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр 2024 оны 01 дүгээр сарын 30-ны өдөр НА-******* тоот нөхөн ногдуулалтыг тавьжээ.

2.3. Хариуцагч татварын улсын байцаагч нар маргаж буй нөхөн ногдуулалтын актыг тавихдаа Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/-ийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийг удирдлага болгож, Татварын ерөнхий хуулийн 42 дугаар зүйлийн 42.1,79 дүгээр зүйлийн 79.1, 79.4.3, 73 дугаар зүйлийн 73.2.1, 82 дугаар зүйлийн 82.1.1, 84 дүгээр зүйлийн 84.1.2. дахь заалтыг тус тус үндэслэсэн байна.

2.4. Нэхэмжлэгчээс Нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд маргаж буй нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулахаар хандсан байх бөгөөд тус зөвлөлийн 2024 оны 05 дугаар сарын 03-ны өдрийн дугаартай тогтоолоор НА-******* дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хэвээр үлдээж шийдвэрлэжээ.” хэмээн хэргийн үйл баримт, процессын түүхийн талаар тоймлосон байна.

2.2.Дээрх шүүхийн шийдвэрийг хэрэгжүүлж Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нар нь “******* *******” ХХК-ийн 2019 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж, ******* тоот томилолтоор иж бүрэн хяналт шалгалтыг 2024 оны 09 дүгээр сарын 11-ний өдрөөс 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ний өдрийг дуусталх хугацаанд хийжээ.                         

2.3.Улмаар 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн НА-222400001******* дугаар нөхөн ногдуулалтын актаар “******* *******” ХХК-д 1 төгрөгийн нөхөн татвар, 5 төгрөгийн торгууль, 2 төгрөгийн алданги, нийт 2 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр акт тогтоожээ.                                               

2.4.Нэхэмжлэгчээс 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн НА-222400001******* дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг эс зөвшөөрч Нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд гомдол гаргасан бөгөөд Нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 25-ны өдрийн ******* дугаар тогтоолоор уг нөхөн ногдуулалтын актыг хэвээр үлдээж шийдвэрлэсэн байна.

2.5.Нэхэмжлэл гаргагчаас Маргаан таслах зөвлөлийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 25-ны өдрийн ******* дугаар тогтоолыг 2025 оны 05 дугаар сарын 07-ны өдрийн ******* дугаартай албан бичгээр хүргүүлснийг хүлээн авч, улмаар маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулахаар 2025 оны 05 дугаар сарын 27-ны өдөр тус шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан нь хуулиар тогтоосон хугацаанд байна.

Гурав. Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгчийн тайлбар, түүний үндэслэл:

3.1.Нэхэмжлэгчээс шүүхэд бичгээр гаргасан нэхэмжлэлийн үндэслэлдээ: “НӨАТ-аас чөлөөлөгдөхөөр тайлагнасан 1 /2020-2023 онд хамаарах/ төгрөгийн орлогууд нь өөрсдийн өмчлөлийн орон сууцуудыг хүн амьдрах зориулалтаар хөлслүүлэх замаар олсон орлого ба бид Монгол улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаагаа явуулах бүхий л хугацаанд дээрх үйл ажиллагааны орлогыг чөлөөлөгдөх орлогоор тайлагнаж, үүнийг татварын албанаас хүлээн зөвшөөрч хуулийн дагуу баталж байсан болно.                                                                    

Актын Тайлбар-1 хэсэгт 2020-2022 оны тайлант хугацааны НӨАТ-ын тайлангийн чөлөөлөгдөх борлуулалтад тусгасан 1 төгрөгийн орлогоос чөлөөлөгдөх борлуулалттай холбоотой 1, төгрөгийн худалдан авалтыг хасч, үлдсэн 1 төгрөгийн чөлөөлөгдөх борлуулалтын орлогод хариуцлага тооцож, Татварын ерөнхий хуулийн 73-р зүйлийн 73.2.1, 82-р зүйлийн 82.1.1, 84-р зүйлийн 84.1.2 дахь заалыг тус тус үндэслэн торгууль, алдангийн хамтаар нийт 2, төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр даалгасныг үл зөвшөөрч дараах гомдлыг гаргаж байна.                                                    

НӨАТ-ын тухай хуулийн 7.1-т “Хуульд өөрөөр заагаагүй бол доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээнд албан татвар ногдуулна” гэж заасан байдаг ба манай тохиолдолд хуульд өөрөөр заасан буюу тухайн үйлчилгээг НӨАТ-ын тухай хуулийн 13.5.8-д “орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ;” гэж заан тусгайлан зохицуулдаг. Чөлөөлөгдөх орлогоор тайлагнасан 1 /2020-2023 онд хамаарах/ төгрөгийн нийт орлого нь өөрсдийн өмчлөлийн орон сууцыг Иргэний хуулийн 302-р зүйлд заасан Орон сууц хөлслөх гэрээний дагуу гагцхүү хөлслөх замаар олсон орлого бөгөөд үүнд хөлслөхтэй холбоотой бусад үйлчилгээний орлогыг оруулаагүй болно.                                                             

Тухайн маргаан бүхий захиргааны актыг үйлдэх хяналт шалгалтын хугацаанд Англи болон Монгол хэл дээр нийт 404 хуудас бүхий нийт 40 гэрээг баримтаар өгсөн ба тухайн гэрээнүүдийн дийлэнх нь нэг ижил гэрээний загвараар үйлдэгдсэн “Орон сууц хөлслүүлэх гэрээ” байдаг. НӨАТ-ын тухай хуулийн 7.2-р зүйлийн 7.2.9-т “үл хөдлөх, хөдлөх эд хөрөнгө түрээслүүлэх бусад хэлбэрээр эзэмшүүлэх, ашиглуулах” гэсэн хэсэгт хамаарах тухай тайлбарласан. Гэвч эд хөрөнгө түрээслэх гэрээг Монгол улсын Иргэний хуулийн 318-р зүйлийн 318.1-т зааснаар түрээслэгч этгээд болох иргэн болон хуулийн этгээд нь аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор тухайн хөрөнгийг эзэмшиж, ашиглаж буйг тодорхойлсон.                                                                    

Харин эд хөрөнгө хөлслөх тухай мөн хуулийн 302-р зүйлийн 302.1-т “Орон сууц хөлслөх гэрээгээр хөлслүүлэгч нь сууцны зориулалттай байшин, сууц, орон сууцны өрөөг хөлслөгчийн эзэмшилд шилжүүлэх, хөлслөгч нь хөлслөн авсан сууцны төлбөрийг тус тус хүлээнэ” гэж тус тус тодорхойлсон. Өөрөөр хэлбэл түрээсийн гэрээнээс ялгаатай нь эд хөрөнгийг хөлслөн авсан этгээд нь аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор биш гэж ойлгож байна. Үүгээр НӨАТ-ын тухай хуулийн эд хөрөнгө түрээслэх болон хөлслөх ойлголтуудыг ялгаатай хэрэглэж байгаа юм.         

Чөлөөлөгдөх орлогоор тайлагнасан 1 /2020-2022 онд хамрагдах/ төгрөгийн нийт орлого нь өөрсдийн өмчлөлийн орон сууцны Иргэний хуулийн 302-р зүйлд заасан Орон сууц хөлслөх гэрээний дагуу гагцхүү хөлслөх замаар олсон орлого бөгөөд үүнд хөлслөхтэй холбоотой бусад үйлчилгээний орлогыг оруулаагүй. Энэ талаар НӨАТ тухай хуулийн 13.5-р зүйлийн  13.5.8-д “орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдах байгаа байр болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ;”-г чөлөөлөхөөр нарийвчлан тусгасан. Мөн хуулийн 4.1.7-д “орон сууцны зориулалтаар ашиглагдаж байгаа байр гэх нь суурьшин амьдрах зориулалтаар баригдсан уг зориулгаа, аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа бөгөөд энэ хуулийн дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөхөөр нийтийн болон амны орон сууцны барилгыг;” гэж тодорхойлсон байдаг.                                                                                                             

Дээрх гэрээ, хэлцлүүдийн ялгаатай байдал, нэр томьёоны тодорхойлолтуудад гагцхүү түрээсэлж, хөлслөн авсан этгээдийг буюу тухайн эд хөрөнгийг ашиглаж байгаа этгээдийг, ашиглаж буй хэлбэрээр нь ялган тодорхойлсон байна. Өөрөөр хэлбэл эд хөрөнгө өмчлөгч буюу НӨАТ төлөгч иргэн, хуулийн этгээдийн орлогын хэмжээ болон ямар үйл ажиллагаа даган эрхэлдэг эсэхийг үл харгалзан хүний аж төрөх амьдрах суурь хэрэгцээг хангасан орон сууцыг уг зориулалтаар нь ашиглуулж байгаа тохиолдолд НӨАТ-ын хуулийн 13.5.8-д заасан заалтаас чөлөөлөгдөх нөхцөлтэй гэж үзэж байна. НӨАТ-ын тухай хуулийн нэр томьёоны тайлбар хэсгийн 4.1.7-д заасан орон сууцны зориулалтаар ашиглагдаж байгаа байрыг тодорхойлоход доорх шаардлагуудыг тусгажээ:                                    

1.“Хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдсан уг зорилгоор” буюу барилгын бүтэц, хийц, стандартад хувь хүн амьдрах аж төрөх зорилгоор баригдаж холбогдох зөвшөөрөл, гэрчилгээ авч улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн байх,                             

2.“Аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа” буюу тухайн орон сууц нь зөвхөн хүн өөрийн амьдрах хэрэгцээгээ ханган амьдрах зорилгоор ашиглах ба ашгийн ба ашгийн төлөө бус аливаа үйл ажиллагаа явуулдаггүй байх,         

Үүгээр дээрх үйл ажиллагааны орлого нь хяналт, шалгалтын хугацаанд гаргаж өгсөн баримт, тайлбар болон үзлэгүүдээр нотлогдож байгаа. Гэвч улсын байцаагч Б.С, Б. Ц нар 2024.10.22-ны өдрийн НА-222400001******* тоот “Нөхөн ногдуулалтын акт”-ыг үйлдэхдээ хуулийг бүхэлд нь авч үзэлгүй шийдвэрлэсэн нь Зaхиpгаaны ерөнхий хуулийн 4.2-р зүйлийн 4.2.1-т заасан “хуульд үндэслэх” зарчмыг зөрчсөн гэж үзэх нөхцөлтэй юм.                                                                               

Иймд нийслэлийн татварын газар, Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.С, Б.Ц нарын 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн НА-222400001******* тоот “Нөхөн ногдуулалтын акт”-ын дагуу зөрчлөөр тогтоосон 2. төгрөгийн төлбөртэй холбогдох хэсгийг хүчингүй болгож, тус компанийн чөлөөлөгдөх орлогоор тайлагнасан орлогыг баталж өгнө үү” гэжээ.

3.2.Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Г.Ж шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Нэхэмжлэгч “******* *******” ХХК-ийн зүгээс тус шүүхэд хандаад дараах шаардлага бүхий нэхэмжлэлийг гаргасан. Татварын хяналт шалгалтын улсын байцаагч нарын 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн нөхөн ногдуулалтын 222400001******* дугаартай актаар тогтоосон 2,3 төгрөгтэй холбоотой хэсгийг хүчингүйд тооцуулах шаардлага гаргасан. Энэ шаардлагаа бүхэлд нь дэмжиж байгаа. Үүнтэй холбоотой асуудлыг дурдаад явъя. Өмнө нь тус байгууллагын татвар төлөлт, татвартай холбоотой эд хөрөнгө шалгалтыг хийсэн. Ингээд 2024 оны 01 дүгээр сарын өчнөөн өдрийн нөхөн ногдуулалтын акт гарсан. Энэхүү акттай холбоотой асуудлаар Захиргааны хэргийн шүүх шийдвэрлэсэн. Ингээд 3 сарын хугацаанд шинэ акт гаргахаар асуудалд хандсан. Энэ 3 сарын хугацаанд гарч байгаа шинэ акт маань өөрөө захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрт заасан асуудлыг бүрэн шалгаж тогтоогоогүй нөхцөл байдал үүссэн. Хоёрдугаарт хуульд заасан бодит нөхцөл байдлыг шалган тогтоож чадаагүй гэж үзэж байгаа. Энэ асуудалд бид бүхэн анхнаасаа тайлбаруудыг өгөөд явсан байгаа. Хамгийн гол асуудал бол “******* *******” ХХК маань 2000 онд үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлээд өнөөдрийн Элчин сайд нарын амьдарч байгаа Элчин сайдын яамдын байр гэдэг Улаанбаатар хот 1 дүгээр хороо, гудамж дүүргийн 1 дүгээр хороонд байрлах байртай холбоотой асуудлаар анх үүсгэн байгуулагдсан. Энэхүү үл хөдлөх эд хөрөнгийн гэрчилгээг олгосон цагаас гадаадын Элчин сайдын яамдын байгууллагууд үйлчлүүлээд явдаг зориулалттай объектууд. Энд ямарваа нэг байдлаар аж ахуйн зориулалтаар үл хөдлөх эд хөрөнгүүдийг түрээсэлж ашиг олсон зүйлүүд байхгүй. Дээрээс нь энэхүү үл хөдлөх эд хөрөнгүүдийг ямарваа нэг байдлаар хөлсөлж байгаа субъектүүд маань аж ахуйн үйл ажиллагааны зориулалтаар, түрээсийн зориулалтаар ашиглаж, үйл ажиллагаа явуулах байдлаар ашиг олсон зүйл ерөөсөө байхгүй. Энэ маань үл хөдлөх эд хөрөнгийн гэрчилгээнүүдээр тогтоогдоно. Дээрээс нь удаа дараагийн тайлбарууд, сая шүүхээс над руу явуулсан Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яамны албан бичиг болон бодит нөхцөл байдал дээр явуулж байгаа үйл ажиллагаа маань түрээсэлж хөлсөлж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн хөлсөлж байгаа субъектүүдийн тухайн орон сууцуудыг хөлсөлж байгаа зориулалт маань өөрөө зөвхөн гадаадын элчин сайдын яамдын ажилчид амьдрах зориулалттай байна гэдэг нь маргаангүй тогтоогдож байгаа. Тэгэхээр нэгэнт үүн эд хөрөнгө маань өөрөө ямар байна вэ гэх байдлаар аж ахуйн үйл ажиллагааны зориулалтаар үйл ажиллагаа явуулж байгаа зүйл байхгүй. Энд зөвхөн эд хөрөнгө хөлслөх гэрээний хөлслөх үйлчилгээ явуулж байгаа учраас Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 5 дахь хэсэгт заасан “...дараах үйлчилгээ албан татвараас чөлөөлөгдөнө” гэдэг нөхцөл байдал руу орно гэж харж байгаа юм. Орон сууцны зориулалтаар баригдсан, зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байр болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ маань өөрөө албан татвараас чөлөөлөгдөх нөхцөл байдал байгаа. Тэгэхээр энэ нөхцөл байдлын дагуу “******* *******” компанийн зүгээс өөрийн 13 үл хөдлөх эд хөрөнгийг орон сууцны зориулалтаар барьж орон сууцны зориулалтаар хөлсөлж байгаа асуудал байгаа юм. Ингээд хуульд заасны дагуу орлогоос чөлөөлөгдөнө гэдэг зарчмаараа чөлөөлүүлэх тайлан өгөөд чөлөөлөгдөөд явж байсан. Харамсалтай нь татварын хяналт шалгалтын явцад Захиргааны ерөнхий хуулийн 24, 25 дугаар зүйлд заасан бодит нөхцөл байдлыг шалган тогтоох үүргээ биелүүлээгүй. Үүн дээр 13 үл хөдлөх эд хөрөнгийг “******* *******” ХХК маань зориулалтын дагуу ашиглаж байна уу, үгүй юү гэдэг асуудал,  орон сууцны зориулалттай байр хөлслөх гэрээний дагуу хөлслүүлж байна уу, эсвэл Иргэний хуулийн 318 дугаар зүйлд заасан ямар түрээсийн гэрээ байгуулаад үүн дээр түрээсэлж байгаа субъект нь ашиг олох зориулалттай үйл ажиллагаа явуулж байна уу, үгүй юү гэдэг дээр анхаарч шалгалт хийгээгүйн улмаас нөхөн ногдуулалтын акт үйлдэх, цаашлаад маргаан үүсэх гол нөхцөл байдлыг бий болгож байгаа юм. Тэгэхээр хариуцагч тал маань энэ хуульд заасны дагуу холбогдох нотлох баримтыг бүрэн шалгаж тогтоогоод бодит нөхцөл байдалд тохирсон захиргааны актыг гаргасан бол энэ нөхцөл байдал үүсэхгүй. Дараагийн нэг асуудал нь “******* *******” компани маань 2000 оноос хойш үйл ажиллагаа явуулаад энэ хугацаанд хэд хэдэн удаагийн татварын хяналт шалгалтуудад орж байсан. Энэ хяналт шалгалтуудаар ямарваа нэг байдлаар өнөөдрийн тайлан илгээдгээрээ тайлангаа илгээгээд холбогдох татвар хураамжаа төлөөд татвараас чөлөөлөгдөх ёстой татваруудаа үнэн зөв тайлагнаад ирсэн. Тэгэхээр үүн дээр өмнөх татварын хяналт шалгалтуудаар ямарваа нэг зөрчил ерөөсөө үүсэж байгаагүй, илэрч байгаагүй. Гэтэл гэнэт хууль тогтоомж нь өөрчлөгдөөгүй хэвээр байхад энэ үйлчилгээ нь орон сууцны зориулалтаар баригдсан, зориулалтын дагуу ашиглаж байгаа байрыг хөлслүүлсэн үйлчилгээ чөлөөлөгдөнө гэдгийг хуулиар тодорхой зохицуулчихсан байхад зөвхөн эд хөрөнгө, түрээсийн гэрээ гэдэг нэршлээс нь аваад та нар түрээсэлж байгаа учраас татвар ногдуулах ёстой, төлөх ёстой гэдэг үндэслэлээр акт тавьж байгаа нь үндэслэлгүй байна гэж үзэж байгаа учир маргаан бүхий захиргааны актыг хүчингүй болгож өгөөч ээ гэсэн товч тайлбарыг илэрхийлж байна” гэв.     

3.3.“Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Нэгдүгээрт нэхэмжлэгч талын гаргаж байгаа нэхэмжлэлийн шаардлага буюу нөхөн ногдуулалтын актыг хянан шалгах ажиллагаанд үндэслээд гаргахдаа хариуцагч буюу татварын байцаагч нар маань Татварын ерөнхий хуульд заасан процесс буюу хөтлөлттэй холбоотой агуулгыг бүхэлд нь зөрчсөн. Энэ зөрчсөн үйлдлээ бид нар ийм л байдаг мэтээр тайлбарлаж байгаа нь хууль зөрчсөн агуулга сонсогдож байна. Хоёрдугаарт нэхэмжлэгч талаас итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч болон өмгөөлөгч нараас мөн хэргийн тэмдэглэлд тусгагдсанаар удаа дараа хавтаст хэрэг буюу хэргийн материал, хувийн хэрэг гэдэг зүйлийг нэхэж гаргуулахаар оролдлоо. Гэтэл хариуцагч талаас ирүүлж байгаа хавтаст хэрэгт ирүүлсэн байдлаар болон гаргаж өгч байгаа байдал нь ямар нэгэн хөтлөлт хийгдээгүй, зүгээр л 2 татварын байцаагч очоод энд тэндээс материалууд цуглуулаад авчихсантай адилхан дүр зураг харагдаж байна. Энэ нь өөрөө хэрэгт авагдсан нотлох баримтаар давхар нотлогдоод байна. Өөрөөр хэлбэл, хувийн хэрэг гэдэг зүйл маань татварын хянан шалгах процесстойгоо холбоотой хөтлөгдөөд хөтлөлт дотроо хамгийн гол нь үйл ажиллагаа явуулаад байгаа зориулалтыг нь нотолсон нотолгоо чинь хувийн хэрэгт авагдсан байх шаардлагатай. Энэ бол хамгийн анхан шатны процессоор хийгддэг зүйл шүү дээ. Гэтэл хавтаст хэргийн 1 2 3 дугаар хавтсанд хариуцагч талаас ирүүлсэн баримтыг дүгнээд хараад үзэхээр үзлэг гэсэн агуулгатай баримт байхгүй. Тэгээд амаар болохоор бид нар очиж үзээгүй, хаалгаар нь ч ороогүй зөвхөн нэхэмжлэгч буюу “******* *******” компанийн гаргаж өгсөн зураг дээр үнэлэлт дүгнэлт өгчихсөн гэдэг тайлбар хэлээд байгаа. Энэ агуулга нь өөрөө нөхөн ногдуулалтын акт дээр тусгаад байгаа түрээсийн гэрээ гэдэг зүйлээр дүгнээд байгаа агуулгатай чинь шууд зөрчилдөөд байна шүү дээ. Тэнд аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулж байна гэдгийг хэрхэн, ямар баримт дээр нотлоод байгаа юм бэ. Нүдээрээ үзээгүй, үзлэг хийсэн тэмдэглэлгүй, хүний явуулсан зураг дээр нотлоод байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, нөхөн ногдуулалтын актын гол зориулалт гэдэг зүйл дээр нь ач холбогдол өгөөд суурин асуудлаа үүн дээр анхаарч хяналт шалгалтаа явуулах байтал энэ агуулгаа хариуцагч талаас тогтоосон, түүнийгээ баримтаар нотолсон агуулга огт харагдахгүй байна. Тэгэхээр нэхэмжлэгч талаас хариуцагч талын гаргаж байгаа нөхөн ногдуулалтын акт чинь бодит байдлын хувьд ч үндэслэлгүй, нотлох баримтын хувьд ч үндэслэлгүй байна гэж үзэж байна. Гуравдугаарт хариуцагч талаас энэ 2 хуулийн этгээдийн хооронд төлбөр шилжчихсэн болохоор, Америкийн Нэгдсэн улс гэдэг газар гарын үсэг зурчихсан болохоор яах ч аргагүй ашиг олж байгаа асуудал буюу заавал төлбөр хийгдчихсэн л болохоор түрээсийн гэрээ байна гэж тайлбарлаад байгаа. Эсвэл Америкийн Нэгдсэн улсын гэрээ гээд гэрээний дугааргүй гэрээг дүгнээд байгаа юм. Ямар гэрээг үндэслэл болгоод байгаа нь тодорхойгүй гэрээ яриад тэр гэрээн дээрээ хүн оршин суухаас өөр зориулалтаар ашиглуулж болно гэдэг заалт байгаад байна. Энэ заалтаа үндэслээд дүгнэхдээ энэ бол ахуй аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулдаг юм байна гэж дүгнээд нөхөн ногдуулалтын акт тогтоогдоод байна гэж ойлгогдоод байна шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, энэ хүмүүсийн хариу тайлбар нь өөрөө нотлох баримтын шинжтэй тэмдэглэлд тусгагдаж байгаа агуулгууд. Хариуцагчийн тайлбарыг л үндэслэхгүй бол нэхэмжлэгч талаас хавтаст хэргийг эргүүлээд үзэхээр хувийн хэрэг гэдэг зүйл байхгүй, үзлэг гэдэг зүйл байхгүй учраас хариуцагч нарын аман тайлбар дээр л үндэслэж тайлбар хийхээс өөр аргагүй байдалд орж байна. Дөрөвдүгээрт Иргэний хуулийн 302 дугаар зүйл дээр орон сууц хөлслөх гэрээ гэдэг нь биш тодорхойгоор заагаад өгчихсөн байгаа шүү дээ. Эхлээд хүн амьдран суух зориулалттай байранд хүн амьдран сууж байх юм бол тэр гэрээг ямар нэршил, ямар үг оруулснаас үл хамаараад эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ л гэж агуулгыг нь тогтооно гэсэн суурь зарчим байдаг. Үүнийгээ Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 1.7 дээр маш тодорхойгоор заагаад өгчихсөн. Орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр гэж хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдсан, уг зорилгоор аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа бол үүний зориулалт нь эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ гэж үзээд байна шүү дээ. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 5.8 дээр орон сууцны зориулалтаар баригдсан, зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байр, түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээг нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлнө гээд заагаад өгчихсөн. Өөрөөр хэлбэл, маргаан бүхий яригдаад байгаа нөхөн ногдуулалтын актад тусгагдаад байгаа барилгууд маань хүн амьдран суух зориулалтаар л анхнаасаа баригдсан. Үүн дээр 2 тал хоёулаа маргаагүй. Нэхэмжлэгч талаас сүүлд гаргаж өгсөн баримтаар энд хүн амьдарч байна гэдгийг Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яам тодорхойлоод өгөөд байна. Мөн аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулж байна гэвэл тэр байгууллага чинь ямар нэгэн аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулахдаа наад зах нь хаяг, хүн орж гарах, ямар нэгэн орлого олох зориулалтаар ашиглагдаж байх ёстой шүү дээ. Энгийн нүдээр очоод харахад харагдана шүү дээ. Гэтэл тийм агуулга огт байхгүй. Тийм баримт огт байхгүй мөртөө зүгээр энэ гэрээн дээр гэж байгаа юм. Гэрээгээ тодорхой заасан юм байхгүй гэж гэрээн дээр түрээсийн гэж нэрлэсэн учраас бид нар үүнийг түрээсийн гэрээ гэж үзэж байгаа. Тиймээс Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13.5.8-д хамаарахгүй гэж тайлбарлаж байгаа. Хариуцагчийн тайлбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй байна.” гэв.

3.4.Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Г.Ж шүүх хуралдаанд гаргасан нэмэлт тайлбартаа: “Хамгийн гол асуудал бол хариуцагч тал маань өөрөө ямар асуудал дээр шалгалт хийгээд хэрхэн захиргааны акт гаргасан асуудал. Сая тайлбараасаа тодорхой болж байна гэж харахаар байгаа юм. Хамгийн гол асуудал бол Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.2.9-д заасан нөхцөл байдал байгаа юу, эсвэл тус хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.5.8-д заасан асуудал байна уу гэдэг нөхцөл байдал гарч ирж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйл дээр албан татвар ногдох бараа, ажил үйлчилгээ гэдэг асуудал дурдаад дараах тохиолдолд хууль дүрэмд заагаагүй бол албан татвараас чөлөөлөгдөх тухай, татварыг бол өөрөө ингээд хуулиараа тогтоод өгчихсөн. Үүнд Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13.5.8-д заасан нөхцөл байдал үүсээд байгаа юм. Гэтэл өнөөдөр хариуцагч нар маань өмнө нь нөхөн ногдуулалтын акт үйлдээд татварын иж бүрэн шалгалт хийлээ гээд явахдаа дутуу дулимаг асуудал гаргасан байна. Энд яг өнөөдрийн яриад байгаа шиг аж ахуйн зориулалтаар үйл ажиллагаа явуулж байгаа эсэх асуудлаа шалгаж тогтоогоод эцэслээд шийдвэрээ гарга гэдэг асуудлыг тусгасан. Харамсалтай нь энэ шүүхийн шийдвэр биелэгдээгүй нөхцөл байдал байгаа буюу зөрчил бүрэн арилаагүй. Яагаад энэ асуудлыг дурдаж байна гэхээр сая хариуцагч тал маань А.Ганзориг шүүгчийг очоод үзэхэд оруулаагүй, бид нарыг очиход оруулаагүй гэдэг. Тэгээд гэрээн дээрээ ганц хөлслөхөөс гадна бусад хүссэн зориулалтаар үйл ажиллагаа явуулж болно гэчихсэн. Гэтэл энэ нөхцөл байдал бол бодит байдалд тохирсон тайлбар биш. Саяын үзлэг дээр миний бие, хариуцагч талын төлөөлөгч нар байлцсан. Үзлэг дээр 5, 6 Элчин сайдын яам орж ирээд үзээд яв гэдэг нөхцөл байдлууд нь бүрэн байсан, албан бичгээ өгчихсөн. Бусад аж ахуйн нэгж Элчин сайдын яам руу нэхэмжлэгч байгууллагын зүгээс байраар нь орж үзэх хүсэлт хүргүүлсэн боловч хариу ирүүлээгүй байна гэдэг байр суурьтай. Шүүхийн зүгээс нэгэнт орж үзвэл бүгдээр нь үзээд явъя гэдэг асуудал тавьсан. Шаардлагатай бол Гадаад хэргийн яамаар дамжуулаад үзэх асуудлаа шийдээд явъя гэдэг байдлаар буцсан. Түүнээс биш нэхэмжлэгч тал үзлэг хийлгэ гэчхээд бид нар үзлэг хийлгэхгүй гэдэг асуудал ерөөсөө тавиагүй шүү. Бид нар шүүхэд үнэн зөв тайлбар мэдээлэл өгөх үүрэгтэй шүү дээ. Тэр үзлэг дээр хариуцагч талын байр суурь маш тодорхой байсан. Г.Урангуа шүүгчийн зүгээс очиж үзээгүй болохоор мэдэхгүй байж магадгүй. Бид нарын мэдээд байгаа Континентал зочид буудлын урд талд байдаг Элчин сайдын яамдын ажилчдын байрыг Монгол даяар мэдэж байдаг. Тусдаа хашаатай, хашаа руу нь нэвтрэхдээ посттой, харуул хамгаалалттай нэвтэрдэг. Энд ямарваа нэг байдлаар аж ахуйн зориулалтаар хэн нэгэн этгээд үйл ажиллагаа явуулаад ашиг олж байгаа зүйл ерөөсөө байхгүй. Элчин сайдын яамдын виз авдаг үйлчилгээ ч тэнд байхгүй. Дан Элчин сайдын яамдын ажилчид, төлөөлөгч, консул зэрэг хүмүүс нь ажиллаж амьдардаг л орчин. Үүн дээр хариуцагч тал ерөөсөө маргаагүй. Өнөөдрийн шүүх хуралдаан дээр болохоор Америкийн Нэгдсэн улстай байгуулсан гэрээ өөр нөхцөл байдалд орчихсон учир бид нар үзэж чадаагүй гээд байгаа. Үзэж чадаагүй бол та нар акт тогтоох боломжгүй байхгүй юу. Хуулиар юуг үндэслэж акт тогтоогоод байгаа юм бэ? Өөрсдийнхөө актыг өөрсдөө үгүйсгэсэн зүйл яриад байгаа юм. Тэгэхээр энэ тайлбар дээрээс хариуцагчийн гаргаж байгаа захиргааны акт бол өөрөө бодит байдалд нийцээгүй, үндэслэлгүй байна гэдэг нь илэрхий байгаа юм. Тэгэхээр Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7.2.9 дээр үл хөдлөх эд хөрөнгө түрээслүүлэх бусад хэлбэрээр эзэмшүүлэх, ашиглуулах асуудалд албан татвар ноогдуулна гэж хариуцагч тал тайлбарлаад байгаа. Ингээд 13 дугаар зүйл дээрээ бид нарын дурдаад байгаа асуудал буюу албан татвараас чөлөөлөгдөх, орлогоо дурдаад орон сууцны зориулалтаар баригдсан, зориулалтын дагуу ашиглаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлж байгаа үйлчилгээгээр чөлөөлөгдөнө гээд заачихсан. Тэгэхээр нэхэмжлэгчийн хөлслүүлж байгаа байранд гэрчилгээ дээрээс болон бусад зориулалтаар өгчихсөн учраас та нар хамаарахгүй гэж үзээд байгаа юм уу? Энэ тайлбар нь өөрөө тодорхой болох ёстой. Асуулт хариулт дээр бас тодорхой асуугаад явъя. Яг яагаад 13.5.8-д хамаарахгүй байгаа гэдэг үндэслэлээ өөрсдөө тайлбарлаж чадахгүй байгаа. Тэгээд миний тайлбарыг мушгиж тайлбарлаад байна лээ. Бид нар ерөөсөө ашиг олоогүй гэдэг зүйл ерөөсөө яриагүй. Г.Ж өмгөөлөгч ашиг олдоогүй гэж хэлээд байна. 13 үл хөдлөх нь өөрөө орон сууцны зориулалттай байгаа байрыг өнөөдөр хэн нэг этгээд аж ахуй үйлчилгээний зориулалтаар ерөөсөө ашиглаагүй. Дандаа орон сууцны зориулалтаар нь ашиглаад явж байгаа. Тиймээс Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13.5.8-д заасны дагуу олж байгаа орлого маань өөрөө албан татвараас чөлөөлөгдөнө л гэдэг асуудал ярьж байгаа шүү дээ. Гэтэл энийг ярихаар та нар ерөөсөө ашиг олоогүй гэж тайлбарлаад байна. Анхнаасаа ашиг олох зориулалтаар баригдаагүй гэж хэлээд байна. Ямар зориулалтаар баригдсан гэдгийг би хэлээд байгаа шүү дээ. Анхнаасаа шүүхийн үзлэг дээр захирал ч өөрөө хэлсэн. Монгол Улсад Элчин сайдын яамдын ажилчид, төлөөлөгчид байх, стандартад нийцсэн барилга байгууламж байхгүй юм байна гэдэг асуудал яригдаад энэ барилга баригдсан. Ингээд орон сууцны зориулалтаар баригдсан ганцхан “******* *******” компанийн хөрөнгө биш Монгол Улсын нэрийг дархалж байгаа олон улсын Элчин сайдын яамдын төлөөлөгч нарыг олон улсын стандартад нийцсэн барилга байгууламжаар хангаж байгаа үйлчилгээ. Үүнийхээ дагуу хөлслүүлснийхээ төлөө төлбөр тооцоог нь авч байгаа. Зүгээр хөлслүүлэхэд харуул хамгаалалт гээд маш олон асуудлууд гардаг. Тэрнийхээ бүх татвар тооцоог төлөөд явдаг. Энэ дотор орон сууцны зориулалтаар Элчин сайдын яамдын ажилчдад ашиглагддаггүй ганц объект байгаа. Энэ нь Элчин сайдын яамдын ажилчдын хүүхдүүд тоглох зориулалттай үл хөдлөх эд хөрөнгө. Өөрөөр хэлбэл, “******* *******” компани чинь орон сууц, ажилчдын амьдрах зориулалттайгаас бусад зориулалтаар, тэнд байгаа объект дээрээ та бүхний хэлээд байгаа Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7.2.9-д заасны дагуу төлбөр тооцоогоо төлөөд явдаг. Үүнийгээ шүүгчид тайлбарласан. Та бүхэн ч үүн дээр маргаагүй. Гагцхүү Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13.5.8-д заасан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа үл хөдлөх эд хөрөнгө дээр бид нар татвар ногдуулж төлөх шаардлагагүй. Хуулиараа чөлөөлөгдсөн харилцаа гэдэг маргаан явж байгаа. Гэрээтэй холбоотой асуудал яръя. Гэрээг тэнд байгаа хэн нэг Дорж, Бат гэдэг иргэдтэй байгуулаагүй. Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яамтай байгуулаад төлбөрийг нь Америкийн Нэгдсэн улсын конгрессоос төлдөг юм. Гэрээг хэнтэй байгуулах, орон сууцны зориулалтаар баригдсан, зориулалтын дагуу ашиглаж байгаа гэдэг маань заавал хувь иргэнд түрээслүүлж байгаа бол албан татвараас чөлөөлөгдөнө гэсэн заалт байхгүй шүү дээ. Америкийн Нэгдсэн улс болон бусад Элчин сайдын яамд Америкийн Нэгдсэн улсыг төлөөлөөд Монголд ажиллаж байгаа Элчин сайдын яаманд ажиллаж байгаа ажилчдаа, орон байраар хангах үүрэгтэй. Энэ үүргийнхээ дагуу Элчин сайдын яаманд ажиллаж байгаа төлөөлөгч нарынхаа байрыг хангаад гэрээгээ байгуулаад төлбөр тооцоог нь төлөөд явж байгаа үйлдэл нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн яг хэдэд зааснаар иргэнтэй эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ байгуулаагүй аж ахуйн нэгж болон гадаад улстай эд хөрөнгө хөлслөх гэрээг байгуулаад ажилчид нь амьдарч байвал нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулна гэсэн заалт хаана байгаа юм бэ? Татварын хууль болон Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль дээр яг ийм заалт хаана нь байдаг болоод та бүхэн ингэж ойлгож нөхөн ногдуулалтын акт үйлдээд байгаа юм бэ гэдэг нь маш ойлгомжгүй. Өөрөөр хэлбэл, хууль хэрэглээний ойлголт, татвар ногдуулж байгаа зорилгоо ерөөсөө ойлгоогүй хүмүүс яваад байгаа юм. Тэгэхээр үүний үндсэн дээрээс төлбөр тооцоо нь Америкийн Конгрессаас төлөгддөг учраас аж ахуйн нэгжийн хооронд төлөгддөг. Аж ахуйн нэгж эд хөрөнгө хөлсөлдөг байхгүй юу. “******* *******” компани хөлсөлж байгаа гэдэг дээр бид нар маргаагүй шүү дээ. Иргэн Г.Ж Америкийн Нэгдсэн улсын иргэн Сара гэдэг иргэнд байр хөлсөлсөн гэж бид маргаагүй шүү дээ. Гэтэл ингэсэн бол чөлөөлөгдөнө, аж ахуйн нэгж хөлсөлсөн бол чөлөөлөгдөхгүй гэдэг нөхцөл байдал өөрөө хуульд нийцэхгүй. Түрүүн Б.Н төлөөлөгчийн зүгээс Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 4.1.7-той холбоотой зохицуулалтыг тайлбарласан. Үүн дээр хариуцагч талаас 4.1.7-д хамаарна, хамаарахгүй гэдэг дээр ерөөсөө тайлбар байхгүй, гэрээ бариад яриад байх юм. Дараагийн нэг асуудал нь эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ мөн эсэх асуудал. Тэгэхээр бид нар үзлэгээр тогтоогдсон нөхцөл байдал гэж яриад байна. Одоо очоод тайлбар аваад энд бизнесийн зориулалтаар, аж ахуйн зориулалтаар үйл ажиллагаа явуулж байгааг тогтоосон үйлдэл байхгүй учраас эд хөрөнгө түрээсэлж байна гэж үзэх боломжгүй. Дээрээс нь Иргэний хуулийн 318 дугаар зүйлд “түрээсийн гэрээгээр түрээслүүлэгч нь түрээслэгчийн эзэмшил, ашиглалтад, аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах болон дүрэмд заасан зорилгоо биелүүлэхэд нь зориулж тодорхой хөрөнгө шилжүүлэх, түрээслэгч нь гэрээгээр тохирсон түрээсийн төлбөр төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ”. Тэгэхээр үүнээс “******* *******” гэдэг компани дээр аваад үзвэл Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яам, бусад Элчин сайдын яамд аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах зорилго дүрэмд нь заасны дагуу эд хөрөнгө түрээслүүлэх асуудал яриад байгаа. Тэгээд тухайн эд хөрөнгөө шилжүүлэх, хүлээлгэж өгөхтэй холбоотой асуудал. Гэтэл өнөөдөр Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яамны байр нь тусдаа байгаа. Бид бүхэн бүгд мэдэж байгаа. Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яамны байр дүүргийн байрны хажуу талд буюу Сэлбэ голын хөвөөн дээр байрлаж байдаг. Гэтэл энэ ажилчдын байр маань бүр урагшаа Континенталд байрлаж байгаа. Америкийн Нэгдсэн улсын Элчин сайдын яам аж ахуйн үйл ажиллагааны ямар дүрэмд заасан зорилгоор ашиглаж байна гэж үзэх гээд байгаа юм бэ. Гол нь аж ахуйн үйл ажиллагаа гэдэг үгний цаана аж ахуйн үйл ажиллагааны зориулалтаар буюу бизнесийн зориулалтаар ашиглаж байвал өнөөдрийн хариуцагчийн хэлээд байгаа татвар төлөх асуудал яригдах гээд байгаа юм. Гэтэл өнөөдөр “******* *******” компанийн хөлслүүлж байгаа 13 үл хөдлөх эд хөрөнгөтэй холбоотой асуудал дээр нэг ч гадаадын байгууллага болон дотоодын байгууллага, аж ахуйн үйл ажиллагааны зориулалтаар ашиглаж байгаа зүйл байхгүй. Энэ асуудлыг шүүх тогтоосон. Өнөөдрийн нөхөн ногдуулалтын акт дээр энэ 13 үл хөдлөх эд хөрөнгүүд бүгдэд нь аж ахуйн үйл ажиллагааны зориулалтаар үйл ажиллагаа явуулаад түрээслүүлж байна гэдэг асуудал байгаа бол тэрийгээ тодорхой тайлбарлах ёстой. Тэрийгээ мэдэгдэхгүй байж та нар Иргэний хуулийн 318.1-д заасны дагуу түрээсийн гэрээ байгуулагдсан байна та нар түрээс гээд нэрлэчихсэн учраас энэ бол Иргэний хуулийн 318.1-д заасан харилцаа гэж дүгнээд нөхөн ногдуулалтын акт ногдуулж байгаа нь үндэслэлгүй гэдгийг тайлбарлаж байна.” гэв.

3.5.Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Г.О шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Өнөөдрийн маргаан маань үндсэндээ маргаан бүхий захиргааны акт буюу нөхөн ногдуулалтын актын үндэслэлийг тойрч хянан хэлэлцэх ажиллагаа явагдаж байна. Тэгэхээр өнөөдрийн гол маргааны үйл баримт болоод байгаа байрыг ямар зориулалтаар ашиглаж байгаа юм бэ гэдэг л энэ хэрэгт маш ач холбогдолтой болоод байгаа юм. Монгол Улсын Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 4.1.7 дахь заалт дээр орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр гэж хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдаад уг зорилгоор аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа байрыг хэлнэ гэдэг. Тэгэхээр орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр гэж хүн суурьшин амьдрах зориулалтаар баригдаад аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглаж байгаа хүн суурьшиж амьдрах хэлбэрээр ашиглаж байгаа байр болох юм байна. Дараагийн ээлжид нэхэмжлэгч талын маргааны тавиад байгаа гол үндэслэл нь энэ бар нь орон сууцны зориулалтаар баригдсан байр. Өөрөөр хэлбэл, энэ амины орон сууцууд маань сая и-мэйлээр хурлаас 5 минутын өмнө ирүүлсэн зураг дээрээс харахад татварын байцаагч нар маань ч хүн амьдарч байгаа гэдэг дээр маргахгүй байх шиг байна. Дотор нь Америкийн Нэгдсэн улсын болон бусад улсын консулын ажилтнууд хүн амьдран суух орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр байгаа юм. Энэ тохиолдолд Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.7 дахь заалт дээр орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр буюу түүний хэсгийг борлуулсны орлого бол тухайн бараа болохынхоо хувьд албан татвараас чөлөөлөгдөнө гэж байгаа. Орон сууцны зориулалтаар баригдсан байрыг хүмүүс зүгээр оффисын зориулалтаар эсвэл жижиг дунд үйлдвэрлэлийн зориулалтаар ашиглаж байгаа тохиолдолд, жишээлбэл энийг орон сууцны зориулалтаар ашиглаагүй тохиолдолд нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдох ойлголт байж болох юм. Яг орон сууцны зориулалт дээрээ ашиглаж байгаа байр 13.1.7 дахь заалт дээр ч орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа гээд байгаа. Тухайн татварын хяналт шалгалт явагдсан үед орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа буюу ашиглагдсан байх юм бол энэ маань нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгдөх болчхоод байгаа юм. Тэгэхээр үүнийг л үндсэндээ татварын байцаагч нар маань шалгаж тогтоох үүрэгтэй улсууд шүү дээ. Орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байсан юм уу, ашиглагдсан юм уу, эсвэл аж ахуйн зориулалтаар ашиглагдсан юм уу гэдгийг л татварын байцаагч нар тогтоох ёстой. Энэ хүрээнд хэргийн материалтай танилцахад шүүх хянан хэлэлцээд энэ дээрээ үзлэг хий, аж ахуйн зориулалтаар ашиглаад байгаа юм уу, гэрээний харилцаагаа үзлэг хийж шалгаж тогтоо гээд шүүхээс хугацаа тогтоосон акт гарсан юм байна лээ. Гэтэл татварын байцаагч нар маань хавтаст хэрэгт авагдсан материалын хүрээнд бид нарыг үзүүлээгүй учраас, түрээсийн гэрээ гэдэг нэршилтэй учраас түрээс гээд тавьчихсан. Компанийнх нь гэрчилгээний зориулалт дээр түрээс гээд биччихсэн учраас түрээсийн гэрээ гэж дүгнэж байна гэдэг тайлбарыг хийж байгаа. Татварын байцаагч нар өөрөө өмнөх шүүхийн шийдвэр болон татварын хяналт шалгалт, удирдамжид заасан ажиллагаагаа хийж, нотолж тогтоох үүргээ биелүүлээгүй юм байна. Америкийн Нэгдсэн улсын болон бусад Элчин сайдын яамны ажилтнууд амьдарч байж болно үүнийг татварын байгууллагаар хянан шалгах боломж байгаа. Яаж вэ гэвэл Гадаад хэргийн яаманд өөрсдөө хүсэлтээ гаргаад энийг үзлэгээ хийгээд тогтоочих боломж нь байсан.  Дээр нь энэ гэрээнүүдийн хүрээнд ч гэсэн өөрсдөө очоод үзээд, өмнө нь үзлэг хийхдээ айлуудаар орж гарсан гэдгээ тухайн үед А.Ганзориг шүүгчийг үзлэг хийж байхад хэлсэн. Гэтэл одоо тэрийгээ үгүйсгээд бид нар ерөөсөө үзээгүй, хараагүй гээд байгаа. Энэ маань 2 дүгнэлтэд хүргээд байгаа. Өөрөөр хэлбэл, үзээгүй, хараагүй зүйлээ түрээс гэдэг үгээр таамаглаж, аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулж байна гэж акт гаргасан бол энэ нь актыг хүчингүй болгох үндэслэл мөн. Татварын байцаагч нар маань дотор нь орон сууцны зориулалттай байранд хүн амьдраад байдаг, дотор нь аж ахуйн үйл ажиллагаа яваад байна уу, хүн амьдраад байна уу гэдгийг өөрсдөө орж шалгаагүй байж гэрээнийх нь үгээр түрээс гэдэг үг байгаа учраас акт тавина гэвэл хуулийг шууд буруу хэрэглэж байгаа. Өөрсдөө татварын хянан шалгах үүргээ биелүүлээгүй гэдэг л үр дүнд хүргэнэ шүү дээ. Үүн дээр Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хуулийн 13.1.23 дээр Монгол Улсаас гадаад улсад суугаа дипломат төлөөлөгчийн болон Консулын газрын албан ажлын болон тэдгээрт ажиллагсдын хувийн хэрэгцээнд зориулан худалдан авсан бараа, ажил үйлчилгээг тухайн улсад албан татвараас чөлөөлдөг бол тэр улсаас Монгол Улсад суугаа дипломат төлөөлөгчийн болон Консулын газрын албан ажлын, тэдгээрт ажиллагсдын хувийн хэрэгцээнд зориулж Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт худалдан авсан барааг гүйцэтгэсэн ажил, үзүүлсэн үйлчилгээ НӨАТ-аас чөлөөлөгдөнө гэдэг заалт байдаг. Энэ хүрээнд бас татварын байцаагч нар ерөөсөө хяналт шалгалт хийгээгүй гэдэг нь тогтоогдоод байгаа. Жишээлбэл Америкийн Нэгдсэн улс Чех билүү Тайпай гээд олон байгууллагын дипломат ажилтнууд амьдарч байгаа. Тэгэхээр тухайн улсууд нь Монгол Улсын дипломат төлөөлөгчийн газрын ажиллагсдын хувийн хэрэгцээнд зориулж авсан бараа, ажил үйлчилгээ бас орж байгаа. Үүнийг чөлөөлдөг бол Монголд бас тухайн консулын ажилтнуудын хувийн хэрэгцээнд зориулж авсан ажил үйлчилгээг чөлөөлнө гэдэг. Тэгэхээр энэ хүрээнд бас хяналт шалгалт гэж тогтоосон зүйл байхгүй байгаа. Үүнийг бас нэмж дурдах нь зүйтэй. Дараагийн ээлжид түрээсийн гэрээ гэдэг нэршлээс нь болоод үүнийг түрээсийн гэрээ гэж дүгнэж болох юм уу, үгүй юм уу гэдэг асуудал. Иргэний хуулийн 198 дугаар зүйлд гэрээг тайлбарлах гэдэг заалт байгаа. Үүгээр 198 дугаар зүйлийн утга агуулгаар нь гэрээний агуулгыг бусад нөхцөл, гэрээний ерөнхий агуулгатай харьцуулах замаар тодорхойлно гэж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, нэр нь түрээс гэчихсэн байвал шууд түрээс гэж дүгнэхгүй байх нь, энэ гэрээний агуулга нь өөрөө ямар зориулалтаар, ямар харилцаанд ашиглагдаад байгаа, хэрэгжихдээ яаж харилцсан гэдэг бусад нөхцөл байдалтай гэрээнийх нь бусад заалтуудтай харьцуулах замаар дүгнэлт хийх ёстой болчхоод байгаа юм. Энэ үүднээс харах юм бол Америкийн Нэгдсэн улсын болон бусад консулын албаны ажилтнууд оршин суух зориулалтаар амьдран суух зориулалтаар ашиглаж байгаа гэдэг нь илэрхий харагдаж байгаа юм. Учир нь энэ гэрээн дээрээ ч гэсэн орон сууцыг оршин суух зориулалтаар ашиглана гэдэг түрээсийн гэрээнүүд дээрээ түрээсийн гэдэг нэршилтэй боловч орон сууц хөлслөх гэрээнүүд дээрээ заачихсан байгаа. Америкийн Нэгдсэн улсад элчин сайдын яамны байр гэж тусдаа албан хэрэгцээнд ашигладаг байр байдаг. Тэнд бид очиж визний мэдүүлгээ өгч виз авах харилцаанд ордог. Энэ бол тусдаа өөр байр байдаг шүү дээ. Гэтэл Элчин сайдын яамны ажилтнуудын амьдардаг орон сууцны хороолол дотор ямар нэг байдлаар хүмүүстэй визний харилцаа, зөвлөгөө өгөх, харилцаа өгөх ямар ч боломжгүй. Энэ маань өөрөө түрүүн Г.Ж өмгөөлөгч хэлсэн, бид нар үзлэг хийхдээ ч хэлсэн. Харуул хамгаалалттай зөвхөн ажилтнууд нь, гэр бүлийнхэнтэйгээ амьдрах зориулалтаар ашиглаж байгаа л байрнууд байгаа. Энд ямар нэг байдлаар Америкийн Нэгдсэн улсын бусад Элчин сайдын яамны ажилтнууд жижиг дунд үйлдвэрлэл явуулаад юм уу, үйлчилгээ явуулаад байгаа харилцаа байхгүй. Үүнийг татварын байцаагч нар маань нотолсон хэрэгт авагдсан нотлох баримт байхгүй байгаа. Сүүлд нь нэг дурдах ёстой чухал асуудал бол түрээсийн гэрээ гэдэг харилцаа маань өөрөө Иргэний хуулийн 318 дээр тодорхойлогдчихсон байгаа. Түрээсийн гэрээ гэдэг маань өөрөө түрээс гэдэг нэр орчих юм бол түрээсийн гэрээ болчихгүй. Иргэний хуулийн 318.1 дээр түрээсийн гэрээгээр түрээслүүлэгч нь түрээслэгчийн эзэмшил, ашиглалтад, аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах болон дүрэмд заасан зорилгоо биелүүлэхэд нь зориулж тодорхой эд хөрөнгийг шилжүүлэх л гэж байгаа. Тэгэхээр түрээсийн гэрээ чинь өөрөө орон сууц хөлслөх, эд хөрөнгө хөлслөх бусад гэрээнээс ялгагдах хамгийн гол онцлог нь Иргэний хуулийн 318.1 дээр заагдчихсан байгаа. Өөрөөр хэлбэл, түрээслэгчийн эзэмшил, ашиглалтад аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах зориулалтдаа зориулж шилжүүлэх гэж байгаа. Тэгэхээр түрээслүүлэгч этгээд нь өөрөө гэрчилгээ дээрээ ямар зорилготой байх нь хамаагүй, түрээслэгчийн эзэмших ашиглалтад аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах болон дүрэмд заасан зорилгоо биелүүлэхэд нь зориулж тодорхой эд хөрөнгийг шилжүүлэх л гэж байгаа. Түрээсэлж байгаа этгээд нь аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулж байгаа юм уу, үгүй юм уу, гэдэг бол түрээсийн гэрээ мөн, бишийг тодорхойлох хамгийн гол шалгуур нь юм. Иргэний хуулийн 318.1-ийн утга нь түр ажиллах, үйл ажиллагаа явуулахад нь зориулж түрээслэгчийн зорилтод нь зориулж шилжүүлсэн үү, үгүй юү гэдэг л байгаа. Энэ үүднээс нь харвал гэрээнүүд нь хэдийгээр түрээсийн гэрээ гэдэг нэршилтэй боловч консулын байгууллагын ажилтнуудын аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах зориулалтад зориулж шилжүүлээгүй. Энэ бол ерөөсөө л орон сууцны зориулалтаар гэр бүлийнхэнтэй амьдрах зориулалтаар нь шилжүүлсэн байна. Энэ агуулгаар нь харвал орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа энэ байр нь бараа олохынхоо хувьд орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа бол чөлөөлөгдөнө л гэдэг харилцааг хэлээд байгаа юм. НӨАТ-ын хуулийн аль ч нөхцөл дээр нь гэрээг зөвхөн хувь хүн хоорондоо байгуулсан тохиолдол ч гэдэг юм уу, хязгаарлалт тавиагүй. Төлбөрийг нь бас Америкийн Нэгдсэн улс шилжүүлснээрээ орон сууцны зориулалтаар эрхэлж байгаа гэдгийг үгүйсгэх үндэслэл болохгүй юм. Иймээс маргаан бүхий актыг хүчингүй болгож өгнө үү гэдэг тайлбарыг дэмжиж байгаа.” гэв.

4.Хариуцагч Б.С, Б.Ц нар шүүхэд бичгээр ирүүлсэн хариу тайлбартаа: “*******-*******” ХХК-ийн 2019 оны 1 сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж, ******* тоот томилолтоор (Эрсдэлд суурилсан-бүрэн) шалгалтыг 2024 оны 9 сарын 11-ний өдрөөс 2024 оны 10 сарын 22-ний өдрийг дуусталх хугацаанд татварын улсын байцаагч Б.С, Б.Ц бид хяналт, шалгалтын ажиллагааг гүйцэтгэж, 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ний өдрийн НА-222400001******* тоот нөхөн ногдуулалтын актаар  2 төгрөгийн зөрчил илрүүлж, 2 төгрөгийн төлбөр ногдуулсан. Татварын хяналт, шалгалтын явцад “*******-*******” ХХК нь Улаанбаатар хот, дүүрэг, 1 хороо, 13 дугаар хороолол, Олимпийн гудамж хаягт байрлах өөрийн өмчлөлийн орон сууц, үйлчилгээний зориулалттай үл хөдлөх эд хөрөнгийг бусдад түрээслүүлэх үйлчилгээ эрхлэн явуулсан. Тус компани нь үл хөдлөх хөрөнгө түрээслэх түүнтэй холбоотой бусад үйл ажиллагаа эрхлэх, гадаад худалдаа, зочид буудлын үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулахаар үүсгэн байгуулагдсан нь хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн мэдээлэлд тусгагджээ.  

“*******-*******” ХХК нь шалгалтын явцад 13 ширхэг орон сууц, үйлчилгээний зориулалтай үл хөдлөх эд хөрөнгийн гэрчилгээний хуулбар ирүүлсэн байдаг. Энэ бол зөвхөн хүн амьдран суух зориулалттай орон сууцны гэрчилгээ биш юм.            

Шүүхийн шийдвэр хэрэгжүүлсэн талаар: Нийслэл дэх захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 128/ШШ2024/ дугаар шийдвэрийн дагуу тус компанийн үйл ажиллагаанд Татварын Ерөнхий хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.1.4 дэх заалтад “энэ хуулийн 21.1.1, 21.1.2, 21.1.3-т заасантай адилтгах бусад мэдээ, мэдээлэл, баримт гаргуулах, 41 дүгээр зүйлийн 41.10.2 дахь заалтад “энэ хуулийн 5 дугаар бүлэгт заасан нийтлэг ажиллагааг хэрэгжүүлсэн, мөн татварын ерөнхий хуулийн “*******.1.4.татварын тайлантай холбоотой баримт, мэдээллийг гадаад хэл дээр үйлдсэн бол монгол хэл дээр орчуулах бөгөөд ийнхүү орчуулахтай холбогдсон зардлыг татвар төлөгч өөрөө хариуцах;” гэж заасны дагуу Англи хэл дээрх түрээсийн гэрээг Монгол хэл рүү баталгаат орчуулгын төвөөр орчуулуулан хяналт, шалгалтын ажиллагаанд ашигласан.   

Монгол Улсын Иргэний хуулийн 318.3-т “Хуульд өөрөөр заагаагүй бол түрээсийн гэрээг бичгээр байгуулах бөгөөд үл хөдлөх эд хөрөнгө түрээслэх гэрээг үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийн газарт бүртгүүлнэ.” гэж заасан боловч нэг ч түрээсийн гэрээг Бүртгэх байгууллагад огт бүртгүүлээгүй байсан. Өөрөөр хэлбэл тус компани Бүртгэх байгууллагад түрээсийн гэрээгээ бүртгүүлэн, компанийн тухай хуулийн дагуу ашгийн төлөө үйл ажиллагааг буюу орон сууц, үйлчилгээний зориулалттай үл хөдлөх эд хөрөнгийг түрээсэлж байгаа гэдэг үйл ажиллагааг нуун дарагдуулсан, хууль хэрэгжүүлээгүй гэж үзэхээр байна. Түүнчлэн нэг хувь хүн өөрийн амьдардаг орон сууцаа бусдад түрээслээгүй харин компанийн дүрэмдээ заасан зорилгоо хэрэгжүүлэх үүднээс олон тооны орон сууцны барилгыг бусдад түрээслэн ашиг олж байгаа үйлдэл байна.                                                                            

Мөн хяналт, шалгалтын явцад нэмж орчуулж ирүүлсэн 40 гэрээний Заалт хоёр: Эд хөрөнгийн тодорхойлолт энэхүү гэрээний дагуу түрээслэгч нь дараах тодорхойлолт бүхий эд хөрөнгийг, эзэмших эрхийн хамт /цаашид орон сууц гэх/ Америкийн Нэгдсэн улсын дипломат байрны зориулалт болон Түрээслэгчийн хүсэж буй бусад зориулалтаар ашиглахыг зөвшөөрч түрээслүүлж байгааг тусгасан байдаг. Өөрөөр хэлбэл зөвхөн орон сууцны бус бусад чиглэлээр ашиглахыг тусгасан байна.

Монгол Улсын Иргэний хуулийн 287 дугаар зүйл. Эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ 287.1.“Эд хөрөнгө хөлслөх гэрээгээр хөлслүүлэгч нь хөлслөгчийн эзэмшил, ашиглалтад тодорхой эд хөрөнгийг түр хугацаагаар шилжүүлэх, хөлслөгч нь эд хөрөнгө ашигласны хөлсийг төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ.” гэж заасан нь эд хөрөнгийг хөлслөх гэрээгээр зөвхөн хөлслүүлэгч, хөлслөгч хоёр талын хувийн хэрэгцээ шаардлагын үндсэн дээр харилцан тохиролцож хийгддэг байна. Өөрөөр хэлбэл бизнесийн болон ашиг олох зорилго агуулаагүй байна. Харин түрээсийн гэрээг компани иргэдэд түрээслэх нь ашгийн төлөө үйл ажиллагаа юм.                       

Иргэнийн хуулийн 318 дугаар зүйлийн 318.1-т “Түрээсийн гэрээгээр түрээслүүлэгч нь түрээслэгчийн эзэмшил, ашиглалтад аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах болон дүрэмд заасан зорилгоо биелүүлэхэд нь зориулж тодорхой хөрөнгө шилжүүлэх, түрээслэгч нь гэрээгээр тохирсон түрээсийн төлбөрийг төлөх үүргийг тус тус хүлээнэ” энэхүү хуулийн заалтаас харахад “Түрээсийн гэрээ”-г аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах, ашиг хүртэх зорилгоор хийгддэг нь тодорхой харагдаж байна. Иргэний хуулийн 318 дугаар зүйлийн 318.2-т “Түрээслэгч нь гэрээнд заасан хугацааны туршид тухайн хөрөнгийг зориулалтын дагуу ашигласны үр дүнд бий болсон үр шимийг олж авах эрх эдэлнэ” гэсэн нь ашиг хүртгэх, үр шим олж авах зорилгоор хэрэгждэг болохыг хуульчилсан байна. 

“*******-*******” ХХК нь өөрийн компанийн өмчлөл болох дүүргийн 1 дугаар хороо, Олимпийн гудамж, 25 хаягт байрлах нийт 13 айлын 12.468 м.кв талбай бүхий амины орон сууцыг гадаадын элчин сайдын яамны ажилчид, төлөөлөгчдтэй удаан хугацааны түрээсийн гэрээ байгуулан ашиг олох зорилгоор аж ахуйн үйл ажиллагаа (тус компанийн үндсэн эрхлэх үйл ажиллагаа нь орон сууцны барилгыг түрээслүүлэх) юм. Энэ нь Улсын бүртгэлийн гэрчилгээнд 70100 кодтой орон сууцны барилгыг түрээслүүлэх үйл ажиллагаа хэмээн бүртгэгдсэн байдаг. Түрээсийн гэрээ байгуулж олсон түрээсийн орлого нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2015.07.09/-ийн 13 дугаар зүйл. “Албан татвараас чөлөөлөх”, 13.5.8-д “орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ” гэсэн заалтад хамаарахгүй байна. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2015.07.09/- ийн 4 дүгээр зүйл. Хуулийн нэр томьёоны тодорхойлолт, 4.1.7-д “орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр” гэж хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдан уг зорилгоор, аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа бөгөөд энэ хуулийн дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулсан нийтийн болон амины орон сууцны барилгыг” гэж заасан байдаг.                                       

Тодруулбал орон сууцны зориулалтаар нь ашиглуулж ашиг олох зорилгоор, түрээсийн гэрээний дагуу түрээсийн орлого олж байгаа тул энэхүү орлого нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2015.07.09/-ийн 13.5.8. “орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ” гэсэн заалтад хамаарахгүй байна.

            Иймд “*******-*******” ХХК-ийн иргэдтэй байгуулсан орон сууц “түрээслүүлэх гэрээ”-ний дагуу олж байгаа түрээсийн орлого нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2015.07.09/ -ийн 7 дугаар зүйл “Албан татвар ногдох бараа, ажил, үйлчилгээ” 7.1-т “Хуульд өөрөөр заагаагүй бол доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээнд албан татвар ногдуулна” 7.1.1-т “Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт борлуулсан бүх төрлийн бараа, ажил, үйлчилгээ;” 7.2.9-т “үл хөдлөх, хөдлөх эд хөрөнгө түрээслүүлэх, бусад хэлбэрээр эзэмшүүлэх, ашиглуулах гэж” заасныг үндэслэн Нэмэгдсэн өртгийн албан татварт хамрах бүрэн үндэслэлтэй байна. Өөрөөр хэлбэл тус компанийн үндсэн үйл ажиллагааны орлого нь үл хөдлөх хөрөнгө түрээслүүлсний орлого байх бөгөөд орон сууц, үйлчилгээний зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийг түрээслүүлж орлого олох зорилгоор өмчилсөн байх тул нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх хуулийн зохицуулалтад хамаарахгүй байна” гэжээ.

            4.1.Хариуцагч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Татварын улсын байцаагч бид нар тус компани дээр 2,3 төгрөгийн нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлбөр төлүүлэхээр акт тогтоосон байдаг. Нэгдүгээрт нэхэмжлэгч талаас ярьж байгаатай холбогдуулаад хэлэхэд тус компани өмнө нь нэг иж бүрэн буюу хянан шалгах бүх төрлөөр нь татварын хяналт шалгалтад хамрагдаж байгаагүй. Татвар төлөгч өөрөө тухайн тайлангаар чөлөөлөгдөх борлуулалтаа тайлагнаад явчихсан. Хоёрдугаарт, өмнөх шүүх хуралдаанаар татвар төлөгч 2007 онд нэмэгдсэн өртгийн албан татварын үлдэгдэл баталгаажуулах шалгалтад орж байсан, зөвхөн үлдэгдлээ хүртэл гэрээний байна гэдэг шатад орж байсан. Өмнө нь иж бүрэн шалгалтад орж байгаагүйг  хэлмээр байна. Бид бол нөхөн ногдуулалтын актыг үндэслэхдээ хууль эрх зүйн үндэслэл дээр Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийг барьсан. Орон сууцны зориулалтаар баригдсан байраа түрээсэлсэн байна. Гэхдээ түрээсэлсэн гэдэг дээр нь нөхөн ногдуулалтын акт үйлдсэн. Тэгэхээр иргэний хуулийн эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ гэж байгаа. Энэ хуулийн заалт дээр болохоор эд хөрөнгөө бусдад түрээслэхдээ, хөлслөхдөө өөрийн компанийн нэр дээр тухайн “******* *******” ХХК-аас өөрийн дүрэмдээ заасан үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байгаа. Тэгээд өөрийнхөө компанийн нэр дээр үл хөдлөх нь орон сууцны өмнө үйлчилгээ гэж байгаа. Ганцхан орон сууцаар ашиглахгүйгээр орон сууцны болон үйлчилгээний гэсэн 2 зориулалттайгаар 13 ширхэг гэрчилгээ дээр зориулалт нь ийм байгаа. Тус гэрээгээ тус үл хөдлөхийг бусдад түрээслэх, хөлслөхдөө хөлслөх гэсэн заалтыг авч чөлөөл гэсэн байгаа. Татварын улсын байцаагчид бол иргэний хууль дээр түрээсийн гэрээ гэж юу юм бэ гээд 318.1-ийг үндэслээд түрээсэлж байгаа тохиолдолд аж ахуйн нэгж байгууллагууд дүрэмдээ заасан үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ ашиг олох зорилгоор олсон орлогоо нэмэгдсэн өртөг нь албан татвар төлөөгүй, тайлагнаагүй, төлөөгүй гэж үзсэн байгаа. Хөлслөх тохиолдолд жишээ хэлэхэд н.Батболд өөрийн гэсэн 2 өөр орон сууцтай үүнийгээ бусдад түрээслэх, хөлслөх тодорхой хэсэг юм уу бүхэлд нь хөлслөх тохиолдолд хувийн ашиг сонирхол үүсэж байна. Тодорхой хэмжээний ашиг олж байгаа ч гэсэн энэ нь цаанаа бизнесийн ашиг гэдэг зүйл байхгүй гэж бид нар үзсэн. Түрээсийн гэрээний хувьд тухайн компани зүгээр иргэн биш компани бол төрийн бус биш ашгийн төлөө үүсгэн байгуулагдсан нь дүрэмдээ заагдсан. Түүнийгээ хэрэгжүүлэхдээ энэ үл хөдлөх хөрөнгийг орон сууц болон үйлчилгээний зориулалт, үл хөдлөх рүүгээ бусдад түрээслээд түүнээсээ орж ирсэн орлогоо НӨАТ-аар чөлөөлөгдсөн байна. НӨАТ ногдуулах ёстой гэж үзсэн байгаа. Мөн үзлэгийн хувьд ч гэсэн бид хяналт шалгалтын явцад бүгдийг нь үзэж, аль аль талд нь хүн амьдарч байгаа бизнесээр ашиг олж байгаа юм уу гэдгийг нь тодорхойлох боломжоор бүрэн хангагдаагүй нь шалгалтын хувьд энэ нөхцөл байдал үүссэн байдаг. Тус гэрээг судалж үзэхэд ихэвчлэн гадаадын төлөөлөгчийн газар байгаа. Гэхдээ энэ түрээсийн гэрээнд Америкийн нэг гэрээг аваад үзэхэд Америкийн Нэгдсэн Улсын хоорондын түрээсийн гэрээ гэж байгаа. Тэгэхээр Америкийн Нэгдсэн Улсын ажилтнуудаа тухайн орон сууцдаа амьдруулахдаа тухайн Элчийн сайдыг төлөөлж албан ёсны төлөөлөгч нь гэрээг байгуулдаг. Хоёрдугаарт тухайн амьдарч байгаа иргэд, ажилтан нь ямар нэгэн гэрээн дээр гарын үсэг зураагүй байгаа гэдгийг хэлмээр байна.” гэв.

            4.2.Хариуцагч Б.С шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Америкийн Нэгдсэн улстай хийсэн хоорондын түрээсийн гэрээн дээр Америкийн Нэгдсэн улсын дипломат албаны байрны зориулалт болон түрээслэгчийг хүсэж буй зориулалтаар ашиглахыг зөвшөөрч байгаа гэж байгаа. Амьдран суухаас бусад зориулалтаар тухайн дипломат байгууллага өөр зориулалтаар ашиглаж болно гэж энэ түрээсийн гэрээн дээрээ бас тусгачихсан байгаа. Үнэхээр орон сууцаараа тухайн Америкийн Нэгдсэн улсын ажилтан ашиглаж байгаа юм уу, үгүй юү гэдгийг тодруулахаар бид нар ажлын байран дээр зураг авалт хийхээр очоод тэрийг боломжгүй гээд 2 удаагийн үйлдлээр л тодорхойлоогүй. Үндэс гэрээн дээр бүр хамгийн сүүлийн ажлын байрны зураг авалт дээр А.Ганзориг шүүгчтэй очиход бас энэ бол Дипломат албаны байгууллага учраас оруулах ч эрхгүй, гадна талаас нь зураг авах ч эрх байхгүй гээд ажлын байрны зураг авалт хийгдээгүй. Тэгээд нягтлан бодогчоос тэр доор нь оруулсан гадна талын зургийг ирүүлсэн байгаа.” гэв.

            4.3.Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Манайх хөлслөөд хүмүүсээ байрлуулж байгаа гээд байдаг. Тэгэхээр энэ компани зориудаар анх энэ барилгыг барьсан гэдгээ сая ч өөрсдөө хэлж байна. Элчин сайдын яамдын байр гээд үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ аваад үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа гэдэг. Хэдий Элчин сайдын яамдыг байлгадаг ч байна уу, түрээсэлдэг ч байна уу, хөлсөлдөг ч байна уу, Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа учраас Монгол Улсын хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөх ёстой. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хуулийн 4.1.7 дээр орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр гэдгийг нэр томьёогоор нь тайлбарласан байна. Энэ байрыг яаж ашиглаж байгаа вэ гэдэг дээр л гол асуудал яваад байгаа юм. Эднийх бол хэлээгүй л дээ. Энэ урьд нь хэдэн жил болсон ч манайх татвар төлдөггүй байсан гэдэг. Тэгэхээр энэ бас хууль хэрэглээнээсээ хамаараад тухайн үеийн хяналт шалгалтууд орж байгаа үеэсээ хамаараад янз бүр байсныг үгүйсгэхгүй. Хамгийн гол нь энэ хөнгөлөлт чөлөөлөлт дээр хамрагдахдаа 13 дугаар зүйл дээр нэхэмжлэгч тал манай 2 байцаагчийг шалгаж байх явцад Элчин сайдын яамтай гэрээ байгуулдаг, ажилтай нь байгуулдаггүй, төлбөр мөнгийг нь цаад 2 байгууллага хоорондоо тооцоогоо хийчихээр хоорондоо аж ахуйн нэгж, бизнес нар дээр ч юм уу тэр хуулийн этгээдийн орлого дээрээ аж ахуйн нэгж дээрээ тайлагнадаг даа гэж байгаа шүү дээ. Тэгэхээр энэ утгаараа нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдох ёстой юм байна. Энэ бол түрээсийн хэлбэртэй шинжтэй агуулгыг илэрхийлж байгаа учраас үндэслэж нэмэгдсэн өртгийн албан татвараа ногдуулсан л акт гарсан юм. Тэгээд үүнийг л хүлээн зөвшөөрдөггүй, манайх угаасаа л төлдөггүй гээд л явж байгаа болохоос биш бусад байгууллагууд манай Монгол Улсад өөрсдөө оюутны байртай ч юм уу тэрийгээ түрээсэлж байгаа хэлбэрүүд дээр нь татвар ногдож болоод байдаг. Тэгэхээр ийм баримт нь ямар байна гэдгээсээ хамаараад манай 2 байцаагч энэ нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөх, ногдуулах нь зөв юм байна гэсэн үндэслэлээр акт ногдуулсан. Тэр актын үндэслэлээ дэмжиж байгаа.” гэв.

ҮНДЭСЛЭХ нь:

            1.Нэхэмжлэгч “******* *******” ХХК-аас Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нарт холбогдуулан “Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн улсын байцаагч Б.С, Б.Ц нар нь төлөвлөгөөт бус иж бүрэн хяналт шалгалтын ажлыг хийж 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр НА-222400001******* тоот “Нөхөн ногдуулалтын акт”-аар 2 төгрөгийн төлбөрийг төлүүлэхээр тогтоосон хэсгийг хүчингүй болгуулах”-аар тус шүүхэд нэхэмжлэл гаргажээ.

            1.1.Шүүх хуралдааны явцад нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Г.Ж цахимаар оролцож, хэргийн материалтай танилцах хүсэлт гаргасан бөгөөд уг хүсэлтийн дагуу хэргийн материалаас танилцаагүй хэсгийг шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргаас түүнд илгээсэн, энэ хэрэгт нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгчөөр Г.О, түүнчлэн нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Н итгэмжлэлийн үндсэн дээр хууль зүйн туслалцаа үзүүлж байх тул шүүхээс өмгөөлөгч Г.Жын танилцаагүй гэх сүүлд ирсэн баримтуудтай одоо танилцаж шүүх хуралдааныг үргэлжлүүлэх боломжтой гэж үзсэн, Г.Ж өмгөөлөгчийн зүгээс мөн шүүхэд тайлбар гаргаж, мэтгэлцэх эрхээ хэрэгжүүлснийг дурдах нь зүйтэй.

            1.2.Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч нарын нотлох баримт гаргуулах хүсэлтийн тухайд, хэргийн оролцогчид татварын хяналт шалгалтын явцад татварын улсын байцаагч нарт болон татварын маргаан таслах зөвлөлд үл хөдлөх хөлслүүлэх гэрээг бүрэн гаргаж өгсөн болохоо тайлбарлаж энэ талаар маргаан байхгүйгээ илэрхийлсэн, гагцхүү шүүхэд нотлох баримтаар ирүүлсэн гэрээг дутуу гэх боловч энэ хэргийн тухайд хэд хэдэн удаа урьдчилсан хэлэлцүүлэг хийж талуудын хүсэлтүүдийг шийдвэрлэсэн бөгөөд хэргийн оролцогчдын хэн алинд байгаа нотлох баримт болохын хувьд талууд шүүхэд гаргаж өгөх үүрэгтэй, өөрт байгаа баримтаа гаргаж өгөөгүй нь шүүхийг буруутгах үндэслэл болохгүй юм. Мөн маргаан бүхий татварын нөхөн ногдуулалтын актын хувийн хэргийг бүрэн ирүүлээгүй тул гаргуулах шаардлагатай гэж нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч нараас хүсэлт гаргах боловч хариуцагч нар маргаан бүхий акт, түүний хувийн хэргийг шүүхэд бүрэн гаргаж өгсөн талаараа тайлбарлаж байх тул шүүх өөр шаардан гаргуулах зүйлгүй байх тул хэрэгт цугларсан баримтын хүрээнд хэрэг маргааныг шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж үзэж хүсэлтүүдийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн бөгөөд ийнхүү шийдвэрлэсэнд гомдол гаргах эрхгүй тул шүүх хуралдааныг үргэлжлүүлсэн болохыг тэмдэглэв.

            2.Шүүх хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цуглуулсан нотлох баримт, нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэл болон нэхэмжлэгч, хариуцагчийн бичгээр болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар зэрэгт дүгнэлт өгч нэхэмжлэгчийн гаргасан нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.

            3.Энэ хэрэг маргааныг шийдвэрлэхэд нэхэмжлэгч “******* *******” ХХК өөрийн өмчлөлийн орон сууцуудыг бусдад хөлслүүлсэн үйлчилгээ нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулиар татвараас чөлөөлөхөөр заасан үйлчилгээнд хамаарах эсэхийг тогтоох буюу хуулийн урьдчилсан нөхцөл нь хэргийн бодит байдалд нийцэж байгаа эсэх талаар дүгнэх шаардлагатай байна.

            3.1.Ингэхдээ маргаан бүхий үйл баримтад холбогдох хуулийн хэм хэмжээг түүхчлэн тайлбарлах аргыг ашиглав.

            4.Хариуцагч Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нар нь Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2024 оны 08 дугаар сарын 02-ны өдрийн 128/ШШ2024/ дугаартай шийдвэрийг биелүүлж “******* *******” ХХК-ийн 2019 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж, ******* тоот томилолтоор эрсдэлд суурилсан-бүрэн шалгалтыг 2024 оны 09 дүгээр сарын 11-ний өдрөөс 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийг дуусталх хугацаанд хийж гүйцэтгэсэн байх ба 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн НА-222400001******* тоот нөхөн ногдуулалтын актаар “*******-*******” ХХК-д 1, төгрөгийн нөхөн татвар, 5 төгрөгийн торгууль, 2 төгрөгийн алданги, нийт 2, төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр шийдвэрлэжээ.

            4.1.Татварын хяналт шалгалтын удирдамж, томилолтын талаар нэхэмжлэгч болон хариуцагч талаас маргаагүй бөгөөд энэхүү хяналт шалгалтыг дээр дурдсан хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэх зорилгоор хийж, хариуцагч нар шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэн дахин шинэ акт гаргасан, нөгөөтэйгүүр нэхэмжлэгчээс “нөхөн ногдуулалтын актаар төлбөр төлүүлэхээр шийдвэрлэхдээ Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн, орон сууцуудыг ямар зориулалтаар түрээсэлж байгаа талаар бүрэн шалгаж тогтоогоогүй” гэх агуулгаар маргаж байх тул хэрэгт авах шаардлагагүй гэж үзсэнийг дурдах нь зүйтэй.

            5.Нэхэмжлэгч “*******-*******” ХХК-аас “... НӨАТ-аас чөлөөлөгдөхөөр тайлагнасан 1 /2020-2023 онд хамаарах/ төгрөгийн орлогууд нь өөрсдийн өмчлөлийн орон сууцуудыг хүн амьдрах зориулалтаар хөлслүүлэх замаар олсон орлого ба бид Монгол улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаагаа явуулах бүхий л хугацаанд дээрх үйл ажиллагааны орлогыг чөлөөлөгдөх орлогоор тайлагнаж, үүнийг татварын албанаас хүлээн зөвшөөрч хуулийн дагуу баталж байсан.

... Чөлөөлөгдөх орлогоор тайлагнасан 1 /2020-2023 онд хамаарах/ төгрөгийн нийт орлого нь өөрсдийн өмчлөлийн орон сууцыг Иргэний хуулийн 302-р зүйлд заасан Орон сууц хөлслөх гэрээний дагуу гагцхүү хөлслөх замаар олсон орлого бөгөөд үүнд хөлслөхтэй холбоотой бусад үйлчилгээний орлогыг оруулаагүй болно.

... түрээсийн гэрээнээс ялгаатай нь эд хөрөнгийг хөлслөн авсан этгээд нь аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулах зорилгоор биш гэж ойлгож байна. Үүгээр НӨАТ-ын тухай хуулийн эд хөрөнгө түрээслэх болон хөлслөх ойлголтуудыг ялгаатай хэрэглэж байгаа юм.

... гэрээ, хэлцлүүдийн ялгаатай байдал, нэр томьёоны тодорхойлолтуудад гагцхүү түрээсэлж, хөлслөн авсан этгээдийг буюу тухайн эд хөрөнгийг ашиглаж байгаа этгээдийн орон сууцыг ашиглаж буй хэлбэрээр нь ялган тодорхойлсон ...” гэж тус тус маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгох ёстой гэх шаардлагын үндэслэлээ тайлбарлан маргаж байна.

5.1.Харин хариуцагчаас “... Тус компани нь үл хөдлөх хөрөнгө түрээслэх түүнтэй холбоотой бусад үйл ажиллагаа эрхлэх, гадаад худалдаа, зочид буудлын үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулахаар үүсгэн байгуулагдсан. ... Өөрөөр хэлбэл тус компанийн үндсэн үйл ажиллагааны орлого нь үл хөдлөх хөрөнгө түрээслүүлсний орлого байх бөгөөд орон сууц, үйлчилгээний зориулалттай үл хөдлөх хөрөнгийг түрээслүүлж орлого олох зорилгоор өмчилсөн байх тул нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх хуулийн зохицуулалтад хамаарахгүй.

... энэ компани зориудаар анх энэ барилгыг барьсан гэдгээ сая ч өөрсдөө хэлж байна. Элчин сайдын яамдын байр гээд үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ аваад үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа гэдэг. Хэдий Элчин сайдын яамдыг байлгадаг ч байна уу, түрээсэлдэг ч байна уу, хөлсөлдөг ч байна уу, Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа учраас Монгол Улсын хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөх ёстой. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хуулийн 4.1.7 дээр орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр гэдгийг нэр томьёогоор нь тайлбарласан байна. Энэ байрыг яаж ашиглаж байгаа вэ гэдэг дээр л гол асуудал яваад байгаа юм. Эднийх бол хэлээгүй л дээ. Энэ урьд нь хэдэн жил болсон ч манайх татвар төлдөггүй байсан гэдэг. Тэгэхээр энэ бас хууль хэрэглээнээсээ хамаараад тухайн үеийн хяналт шалгалтууд орж байгаа үеэсээ хамаараад янз бүр байсныг үгүйсгэхгүй. Хамгийн гол нь энэ хөнгөлөлт чөлөөлөлт дээр хамрагдахдаа 13 дугаар зүйл дээр нэхэмжлэгч тал манай 2 байцаагчийг шалгаж байх явцад Элчин сайдын яамтай гэрээ байгуулдаг, ажилтай нь байгуулдаггүй, төлбөр мөнгийг нь цаад 2 байгууллага хоорондоо тооцоогоо хийчихээр хоорондоо аж ахуйн нэгж, бизнес нар дээр ч юм уу тэр хуулийн этгээдийн орлого дээрээ аж ахуйн нэгж дээрээ тайлагнадаг даа гэж байгаа шүү дээ. Тэгэхээр энэ утгаараа нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдох ёстой” хэмээн маргаж нэхэмжлэлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байна.

6.Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1-д “Хувь хүн, хуулийн этгээдийн Монгол Улсад импортоор оруулсан, эсхүл Монгол Улсаас экспортод гаргасан болон Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт борлуулсан бараа, ажил, үйлчилгээнд албан татвар ногдуулахад энэ хууль үйлчилнэ.”, 4 дүгээр зүйлийн 4.1.“Энэ хуульд хэрэглэсэн дараах нэр томьёог доор дурдсан утгаар ойлгоно:4.1.5. “аж ахуйн үйл ажиллагаа” гэж ашиг олох зорилготой болон тийм зорилгогүй, бүхэлд нь буюу хэсэгчлэн бараа борлуулах, ажил гүйцэтгэх, үйлчилгээ үзүүлэх үйл ажиллагааг; 4.1.7.“орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр" гэж хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдан уг зорилгоор, аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа бөгөөд энэ хуулийн дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулсан нийтийн болон амины орон сууцны барилгыг;” гэж, 5 дугаар зүйлийн 5.1-д “Бараа, ажил, үйлчилгээг аливаа хэлбэрээр борлуулахгүй, аж ахуйн үйл ажиллагааны бус, хувийн хэрэглээнд худалдан авч, импортоор оруулсан хувь хүнийг албан татвар төлөгч гэнэ.”, 5.2-т “Үйл ажиллагааны борлуулалтын орлогын хэмжээ нь 50 ба түүнээс дээш төгрөгт хүрч, албан татвар ногдуулан суутган авч, төсөвт төвлөрүүлэх үүрэг бүхий дараах этгээд албан татвар суутган төлөгч байна:5.2.1.Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт бараа, ажил, үйлчилгээний борлуулалт хийсэн;”, 7 дугаар зүйлийн 7.3-т “Энэ хуулийн 7.1, 7.2-т заасан бараа, ажил, үйлчилгээнд албан татвар ногдуулахад доор дурдсан нөхцөлийг хангасан байна: 7.3.1.тухайн этгээд нь энэ хуулийн 5, 6 дугаар зүйлд заасны дагуу албан татвар суутган төлөгч байх; 7.3.2.борлуулалтыг аж ахуйн үйл ажиллагааны хүрээнд хийсэн байх.”, мөн хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.5-д “Дараах үйлчилгээг албан татвараас чөлөөлнө:13.5.8.орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ;” гэж, түүнчлэн Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.1 дэх хэсэгт ““аж ахуйн нэгж” гэж улсын бүртгэлд бүртгэгдэж, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа компани, нөхөрлөл, хоршоо, төрийн болон орон нутгийн өмчит аж ахуйн тооцоотой үйлдвэрийн газар, тэдгээртэй адилтгах орлогын албан татвар төлөх үүрэг бүхий хуулийн этгээд, хуулийн этгээдийн эрхгүй этгээд болон үндсэн үйл ажиллагаа нь ашгийн бус боловч бараа борлуулах, ажил гүйцэтгэх, үйлчилгээ үзүүлж орлого олсон дотоод, гадаадын хуулийн этгээдийг;” гэж тус тус хуульчлан тогтоожээ.

6.1.Хэрэгт авагдсан баримтаас үзвэл нэхэмжлэгч “*******-*******” ХХК нь хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн 9011009023 дугаарт бүртгэлтэй, өөрийн үл хөдлөх хөрөнгийн түрээслэх түүнтэй холбоотой бусад үйл ажиллагаа, орон сууцны барилгыг түрээслэх, гадаад худалдаа, зочид буудлын үйлчилгээг эрхэлдэг /хэргийн 1 дүгээр хавтас, 113-114 дэх тал/, эрхийн улсын бүртгэлийн Ү-, Ү-, Ү-, Ү-, Ү-*******, Ү-, Ү-, Ү-, Ү-, Ү-, Ү-, Ү-******* дугаартай үл хөдлөх эд хөрөнгүүдийг өмчилдөг /хэргийн 1 дүгээр хавтас, 127-140 дэх тал/ бөгөөд эдгээр үл хөдлөх хөрөнгийн эрхийн улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн орон сууцуудыг бусдад хөлслүүлэх нь нэхэмжлэгч компанийн эрхэлдэг аж ахуйн үйл ажиллагаа байх бөгөөд энэхүү үйлчилгээнд Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1, 7.3 дахь хэсэгт тус тус заасны дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулахаар байна.

6.2.Нэхэмжлэгч компани нь нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгдөх үйлчилгээ эрхэлдэг гэж маргаж байх тул тэрээр нэмэгдсэн өртгийн албан татвар суутган төлөгч бөгөөд борлуулалтыг аж ахуйн үйл ажиллагааны хүрээнд хийсэн гэдэгтэй маргаагүй гэж үзнэ.

6.3.Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2006 он/-ийн (цаашид “хуучин хууль” гэх) 4 дүгээр зүйлийн 4.1.9-д ““орон сууцны зориулалтаар ашиглагдаж байгаа орон байр” гэж орон сууцны зориулалтаар ашиглалтад оруулсан бөгөөд энэ хуулийн дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулсан барилгыг;” гэж заасан байх боловч уг зохицуулалт бүхий хууль хүчингүй болсон, харин Улсын Их Хурлаас шинэчлэн баталсан Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2015 он/-ийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.7-д ““орон сууцны зориулалтаар ашиглаж байгаа байр” гэж хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдан уг зорилгоор, аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа бөгөөд энэ хуулийн дагуу нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулсан нийтийн болон амины орон сууцны барилгыг;” гэж тодорхойлсноос үзвэл одоогийн хуулийн өөрчлөлтөөр орон сууцны зориулалтаар ашиглалтад оруулсан л бол орон сууцны зориулалтаар ашиглагдаж байгаа орон байр гэж шууд ойлгохооргүй байна.

Өөрөөр хэлбэл, нэгдүгээрт хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдсан, хоёрдугаарт уг зорилгоор ашиглагдаж байгаа, гуравдугаарт аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа, дөрөвдүгээрт нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулсан нийтийн болон амины орон сууцыг ойлгохоор байх ба хуулийн урьдчилсан нөхцөл өмнөх хуулийн зохицуулалтаас өөрчлөгджээ.

6.4.Мөн хуучин хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.6.“Дараахь үйлчилгээг нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлнө:орон сууцны зориулалтаар баригдсан байр болон түүний тодорхой хэсгийг түрээслэх үйлчилгээ;” гэснийг шинэчилсэн найруулгаар буюу Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль /2015 он/-ийн 13 дугаар зүйлийн 13.5.“Дараах үйлчилгээг албан татвараас чөлөөлнө:13.5.8.орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ;” гэж өөрчилснөөр энэхүү зохицуулалтын хэрэгжих урьдчилсан нөхцөл нь нэгдүгээрт орон сууцны зориулалтаар баригдсан байр байх, хоёрдугаарт орон сууцны зориулалтын дагуу ашиглагдаж байх, гуравдугаарт дээрх хоёр шаардлага хангасан байрыг хөлслүүлэх үйлчилгээ нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгдөхөөр байна.

6.5.Тодруулж тайлбарлавал хуучин хуулийн зохицуулалтаар нэгдүгээрт орон сууцны зориулалтаар баригдсан байх, хоёрдугаарт уг байрыг түрээсэлсэн нөхцөл шаардлага зэрэг хангагдсанаар нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгддөг байсан бол одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй хуулийн зохицуулалтын дагуу “орон сууцыг түрээслүүлж байгаа” тохиолдолд болон “орон сууцны зориулалтын дагуу ашиглагдаагүй” тохиолдолд, түүнчлэн “тухайн орон сууцыг аж ахуйн үйл ажиллагааны хэлбэрээр ашиглаж” байвал нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгдөхгүйгээр албан татварыг төлнө гэж ойлгохоор байна.

6.6.Өөрөөр хэлбэл шинэ болон хуучин хуулиудын нэр томьёоны тодорхойлолт, түүнчлэн чөлөөлөх зохицуулалтын урьдчилсан нөхцөлийг ялгаатай хуульчилснаас үзвэл “нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас орон сууцны зориулалтаар баригдсан зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа байрыг болон түүний тодорхой хэсгийг хөлслүүлэх үйлчилгээ”-г чөлөөлөх хуулийн зохицуулалтыг тайлбарлан хэрэглэхдээ хуучин хуулиар “түрээслэх үйлчилгээ” байсан нь “хөлслүүлэх үйлчилгээ” болж өөрчлөгдсөн гэдэг дээр анхаарал хандуулахаас гадна энэ шийдвэрийн 6.5-д тайлбарласанчлан “хүн суурьшин амьдрах зориулалттай баригдан уг зорилгоор ашиглагдаж байгаа”, “аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглагдаж байгаа” гэх урьдчилсан нөхцөлүүдийг хангасан эсэхийг шалгах ёстой гэж үзлээ.

6.7.Тухайлбал, “түрээслэх үйлчилгээ” мөн бол татвараас чөлөөлөх зохицуулалтын бусад урьдчилсан нөхцөлийг шалгах шаардлагагүй, энэ хэргийн тухайд гэрээ болон Элчин сайдын яамдаас ирүүлсэн албан бичгийн агуулгаас үзвэл эдгээр гэрээнүүд нь орон сууц хөлслөх гэрээний шинжийг агуулсан буюу түрээсийн гэрээ биш байх ба Улсын дээд шүүхийн 2016 оны 09 дүгээр сарын 05-ны өдрийн 3 дугаартай “Гэрээний зарим эрх зүйн маргааны хууль хэрэглээ болон гэрээг цуцлах, гэрээнээс татгалзахад анхаарах асуудлууд” зөвлөмжид “Түрээсийн болон эд хөрөнгө хөлслөх гэрээгээр бусдын эзэмшил ашиглалтад эд хөрөнгө шилжүүлдэг адил шинж бий боловч түрээсийн гэрээний хувьд гэрээгээр шилжүүлсэн эд хөрөнгийг түрээслэгч зориулалтын дагуу ашиглаж, үр шимийг олж авах эрхтэй байдаг бол эд хөрөнгө хөлслөх гэрээгээр хөлслөгч нь эд хөрөнгийг ашиглах эрхтэй байна. Эд хөрөнгө хөлслөх гэрээний зүйл нь хөлслөгчийн ашиглах хэрэгцээг хангах зорилготой байдаг. Хэрэв тухайн эд хөрөнгийг тодорхой зориулалтаар шилжүүлсэн бол түүнээс гарах үр шимийг түрээслэгч олж авах эрхтэй, тийм учраас түрээсийн зүйлийн зориулалт эд хөрөнгө хөлслөх гэрээнээс ялгаатай нь анхнаасаа тодорхой байдаг байна.” гэснийг үндэслэн гэрээний төрлийг тодорхойлсон болно.

6.8.Хэдийгээр нэхэмжлэгч нь орон сууцаа түрээслүүлээгүй харин хөлслүүлсэн болох нь холбогдох нотлох баримтаар тогтоогдож байгаа ч “*******-*******” ХХК нь орон сууцаа аж ахуйн үйл ажиллагааны бус хэлбэрээр ашиглаагүй байх хуулийн урьдчилсан нөхцөлийг хангаагүй байна. Тодруулбал, хэрэгт авагдсан баримтууд болон хэргийн оролцогчдын тайлбараар нэхэмжлэгч компани нь орон сууцны өмчлөгч болохынхоо хувьд тэдгээр орон сууцнуудыг аж ахуйн үйл ажиллагааны зорилгоор ашиглаж, ашиг олохоор бусдад хөлслүүлж байгаа тул “хөлслүүлэх үйлчилгээ” мөн гэх ганц үндэслэлээр бусад урьдчилсан нөхцөлүүдийг шууд үгүйсгэх үндэслэлгүй, албан татвараас чөлөөлөгдөх ёстой гэж үзэх боломжгүй байна.

6.9.Аж ахуйн орлогын албан татварын тухай хуульд зааснаар улсын бүртгэлд бүртгэгдэж, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа компанийг аж ахуйн нэгж гэж тодорхойлсон, нэхэмжлэгч “*******-*******” ХХК-ийн хувьд эрхэлж буй аж ахуйн үйл ажиллагаа нь өөрийн үл хөдлөх хөрөнгийг түрээслэх, түүнтэй холбоотой бусад үйл ажиллагаа байх бөгөөд өөрийн өмчлөлийн орон сууц, үйлчилгээний зориулалттай үл хөдлөх эд хөрөнгүүдийг хөлслүүлж ашиг олох зорилгоор ашиглаж байгааг Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.5.8-д заасан “зориулалтын дагуу ашиглагдаж байгаа” гэж үзэхгүй.  

7.Нөгөөтэйгүүр Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.23-т зааснаар “Монгол Улсаас гадаад улсад суугаа дипломат төлөөлөгчийн болон консулын газрын албан ажлын болон тэдгээрт ажиллагсдын хувийн хэрэгцээнд зориулан худалдаж авсан бараа, ажил, үйлчилгээг тухайн улсад албан татвараас чөлөөлдөг бол тэр улсаас Монгол Улсад суугаа дипломат төлөөлөгчийн болон консулын газрын албан ажлын болон тэдгээрт ажиллагсдын хувийн хэрэгцээнд зориулж Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт худалдан авсан бараа, гүйцэтгэсэн ажил, үзүүлсэн үйлчилгээ;” нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгдөх бөгөөд энэ хэргийн тухайд мөн хуулийн 5.1-д заасан албан татвар төлөгч нь орон сууцыг хөлслөн сууж байгаа дипломат албаныхан учир тэдгээрт зориулж худалдан авсан бараа, гүйцэтгэсэн ажил, үзүүлсэн үйлчилгээ нь 13.1.23 дахь хэсэгт зааснаар албан татвараас чөлөөлөгдөх зохицуулалттай тул “хөлслүүлэх үйлчилгээ”-г дипломат албаныхан худалдаж авснаараа татвараас чөлөөлөгдөхөөр бол мөн зүйлийн 13.13 дахь хэсэгт “Гадаадын дипломат төлөөлөгчийн болон консулын газар, тэдгээрт ажиллагсдад энэ хуулийн 13.1.23-т заасан албан татварын чөлөөлөлтийг эдлүүлэхдээ төлсөн албан татварыг буцаан олгох зарчмыг баримтална.” гэж заасан үндэслэл журмын дагуу татварын чөлөөлөлтийг эдлэх хуулийн зохицуулалттай байна гэж шүүх дүгнэлээ.

8.Хариуцагч нар нь нөхөн ногдуулалтын актад холбогдох материал буюу хувийн хэрэг, хяналт шалгалтын ажлын картаа нотлох баримтаар ирүүлсэн байх ба 2024 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрийн Татварын ногдлыг тодорхойлох, татвар хураах зорилгоор хэрэгжүүлэх нийтлэг ажиллагаа явуулах удирдамж, томилолтын дагуу “*******-*******” ХХК-ийн өмчлөлийн орон сууцанд ажилласан тухай ажлын хэсгийн тайланд “... түрээсийн байранд татварын албанаас албан хаагчийг нэвтрүүлэх боломжгүй, түрээслэгч нар зөвшөөрөхгүй байгаа талаар мэдэгдсэн. ...Татварын албанаас томилогдсон ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүн тус компанийн 13 ширхэг орон сууцны зөвхөн гадна талын хэсэгтэй танилцсан бөгөөд орон сууц түрээслэгчийн хаалгаар нэвтэрч ороогүй болохыг тэмдэглэв.” гэж дурдсанаас үзвэл хариуцагч нар бодит байдлыг бүрэн шалгаж тогтоогоогүй буюу ажлаа бүрэн хийгээгүй гэх нэхэмжлэгч талын гомдлыг үндэслэлтэй гэж үзэхгүй, хариуцагч нарыг үүргээ гүйцэтгэхэд саад болсон нөхцөл байдал нь нэхэмжлэгч нар хуульд заасан үүргээ хэрэгжүүлж хамтран ажиллагаагүйгээс шалтгаалжээ.

9.Эдгээр үндэслэлээр нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3, 106.3.14 дэх хэсэгт заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1.Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1, 4 дүгээр зүйлийн 4.1.5, 4.1.7, 5 дугаар зүйлийн 5.1, 5.2.1, 7 дугаар зүйлийн 7.3, 7.3.1, 7.3.2, 13 дугаар зүйлийн 13.5, 13.5.8, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.1 дэх хэсэгт заасныг тус тус баримтлан нэхэмжлэгч “******* *******” ХХК-ийн Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Б.Ц, Б.С нарт холбогдуулан гаргасан “Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн улсын байцаагч Б.С, Б.Ц нар нь төлөвлөгөөт бус иж бүрэн хяналт шалгалтын ажлыг хийж 2024 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдөр НА-222400001******* тоот “Нөхөн ногдуулалтын акт”-аар зөрчлөөр тогтоосон 2, төгрөгийн төлбөртэй холбоотой хэсгийг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосугай.

2.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1 дэх хэсэгт зааснаар нэхэмжлэгчээс улсын тэмдэгтийн хураамжид урьдчилан төлсөн 70,200 /далан мянга хоёр зуу/ төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

3.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1 дэх хэсэгт зааснаар шүүхийн шийдвэрийг хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

ДАРГАЛАГЧ ШҮҮГЧ                                   Г.УРАНГУА