МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

 

Завхан аймаг дахь Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч Ч.Цэнд-Очир даргалж, тус шүүхийн танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаанаар

Нэхэмжлэгч:  ийн                     

Хариуцагч: Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг дарга нарын хооронд үүссэн газрын маргааныг хянан хэлэлцэв.

Гуравдагч этгээд: Ц., Ц.

Шүүх хуралдаанд нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ч. түүний өмгөөлөгч Б., хариуцагч Идэр сумын Засаг даргын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С., гуравдагч этгээд Ц., Ц. тэдгээрийн өмгөөлөгч Б., гэрч С., Ж. /цахимаар/, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга Э.Бямбасүрэн нар оролцов.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1. Нэхэмжлэлийн шаардлага: Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 04 дүгээр сарын 22-ны өдрийн А/44 дүгээр захирамжийн хавсралтын хэсэгт байх Ц., Ц. нарт холбогдох хэсгийг (газар эзэмших эрх, гэрчилгээг) хүчингүй болгуулах.

2. Хэргийн нөхцөл байдал: Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 04 дүгээр сарын 22-ны өдрийн А/44 дүгээр захирамжийн хавсралтаар тус сумын багийн ын гэх газрыг нэхэмжлэгч В., гуравдагч этгээд Ц., Ц. нарт 15 жилийн хугацаагаар эзэмшүүлсэн ба нэхэмжлэгч В. нь ын ний газрыг Ц., Ц. нар эзэмшиж байгаагүй байхад хамтран эзэмшүүлсэн нь хууль бус гэж маргаан үүссэн байна.

3. Нэхэмжлэгч нь гуравдагч этгээд нар ын буюу миний нд эзэмшилгүй байж 2019 онд хамтран эзэмшигчээр орсон байна. Идэр сумын Засаг даргын зүгээс тухайн нд нэг ч банзгүй, өмч хувьчлалаар аваагүй гуравдагч этгээд нарыг хамтран эзэмшигчээр оруулж захирамж гаргасанд гомдолтой гэж, гуравдагч этгээд Ц. нь өөрийн эхнэр Д. чнаар илл байгаад ын ний хашааг өмч хувьчлалаар авсан. Манай ээжийг Б. гэдэг. Ээжийн нэр дээрх хувьцааг манай дүү Ц. авсан. ын нд 1997 онд газар эзэмших эрхтэй болсон гэж, гуравдагч этгээд Ц. би 1989 онд 8 дугаар анги төгсөөд ээжтэйгээ хамт ласан. 1992 онд ягаан тасалбараар манай ээж н. г авсан. 2017 онд хүртэл байнгын өвөлжиж татвараа төлдөг байсан марг байна.

4. Нэхэмжлэгч шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлдээ:...Нэхэмжлэгч ийн миний бие 1958 оны 01 сарын 25-нд Завхан аймгийн Идэр сумын бригадын гэдэг газар төрсөн. Төрсөн цагаасаа хойш төрсөн нутгаасаа гараагүй, 1974-1977 онд ын ын ээр төгсөж ирээд Завхан аймгийн сумын бригадад ын бага ээр илл байгаад 1979 онд цэрэгт татагдсан. 1982 онд цэргээс халагд ирээд төрсөн нутагтаа буюу Завхан аймгийн Идэр сумын , бригадад ын , илгээ тэжээлийн , , , хийж байгаад 2014 онд тэтгэвэрт гарсан. 1990 оноос ын нь миний илл байсан Эмчилгээ тэжээлийн байсан бөгөөд 1992 оны бага хувьчлалын үеэр хувьчилж авснаас хойш 33 жил тасралтгүй өвөлжиж, ний төлбөрөө жил бүр төлж одоог хүртэл лан амьдарч байна. ын нь 2 саравчтай хашаатай, төлийн байр 1, Эмчилгээ тэжээлийн нядалж үхсэн ын түүхий эдийг боловсруулж хадгалдаг агуулах 1 ширхэг, хоёр тийшээгээ хаалгатай 2 айлын сууц 1, өвсний хашаа 1 ширхэг хөрөнгүүд байсан. 1 саравчтай г Эмчилгээ тэжээлийн чин нь хүргэн тай цуг ягаан тасалбараар авсан. 1 саравчтай г нь би болон миний эхнэр ын , түүний ээж гийн , миний эхнэрийн эгч ын , ийн хүргэн, охин ын нарын ягаан тасалбараар тухайн ын г худалд авах гэсэн боловч өмнөх нь шатаад дахиж барьсан шинэ байсан учраас үнэ ихтэй эдгээр хүмүүсийн ягаан тасалбаруудыг нийлүүлсэн ч ний үнэ 3100 төгрөг дутаад байсан. Тэгээд С ахын ягаан тасалбарын илүү гарсан 2000 төгрөгийн тасалбарыг 4 хониор худалдан авч, нэмээд найз гаас тасалбараас нь илүү гарсан 1100 төгрөгийн тасалбарыг авч тухайн ний тасалбарыг гүйцээж хувьчлалаар худалдан авч байсан. Тухайн ний 2 айлын орон сууцыг Нэгдлээс ад бэлэглэсэн. ЭТЦэгийн чин , түүний хүргэн нар нь ын 2 ний нэгийг мөн түүхий байшин, төлийн байрыг хувьчилж авсан. хүргэнтэйгээ түүхий байшинг түлшинд хэрэглэсэн. нь нас барснаас хойш ийн хүү нь тухайн 1 г ын д зарсан байсныг 2003 онд С.гээс 600.000 төгрөгөөр худалд авсан. Төлийн байрыг нь *******ийн ийнх 2 жил дамнуулаад түлшинд хэрэглэсэн. ийн эд ханд гээс авсан 1 г 600.000 төгрөгөөр авах уу гэхэд гүй хэцүү байна авна гэж хэлээд өвөлжиж эхэлсэн. Тэгээд 600.000 төгрөгөө өгөхгүй явсаар өдий хүрсэн. Гэтэл Ц., Ц. нар нь надаас худалдан аваагүй байж 2019 онд ын нд буюу миний нд нэг ч банзгүй байж г хамтран эзэмшигчээр орсон байгаад зогсохгүй 25.000.000 төгрөгөөр гэх айлд зарсан байна. Өнгөрсөн жил тэр худалдан авсан хүмүүс нь манай нд өвөлжиж хаваржаад нүүсэн. Худалд авсан хүмүүс энэ бол манай гээд болохоо байсан. Миний гөө чөлөөтэй эзэмших эрхийг дээрх Ц., Ц. нар зөрчиж байна. Идэр сумын Засаг даргын зүгээс тухайн ндөө нэг ч банзгүй, өмч хувьчлалаар аваагүй хүмүүсийг хамтран эзэмшигчээр оруулж миний өмч хувьчлалаар авсан хөрөнгөө эзэмших эрхийг хясан боогдуулсан захирамж гаргасанд гомдолтой байна гэжээ.

5. Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ч. шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: гэх г манай ээж, нагац эгч, нагац эгчийн хүргэн, аавын найз, ээжийн төрлийн хүмүүс ягаан тасалбараа нийлүүлж шинэ хашаа авсан. Хашаа бууцаа зас сэлбэн арчилж өнөөдрийг хүрсэн. гэх нэршилтэй нь 2 ын хашаатай байсан.  Нэг хашааг нь н., түүний хүргэн н.******* нар авсан. Хуучин хашаа байсан болохоор хямд байсан. ын нд Идэр сумын багийн муудсан ыг өвөлжүүлдэг багийн ын , багийн дарга нар нь өвөлждөг байсан. Өмч хувьчлал дуусах үед Б. гэх айл өвөлжсөн. Б. гуайнх төлийн хашааг 2 жил дараалаад түлсэн. гэх нэршилтэй г хамтран эзэмшдэггүй хэр нь яагаад төлийн хашааг түлээд байгаа талаар яригд байсан гэсэн. Гуравдагч этгээд Ц., Ц. нарынх манай аавынхтай айл саахалт ын нд өвөлжиж, хаварждаг байсан. Нэг нь эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас сумын төвд амьдардаг болсон. Нөгөө нь өндөр насны тэтгэвэртээ гараад аа тууштай лах болсон. Манай нд 2000 оноос хойш Ц., Ц. нар бууж гүй. Намар болохоор Ц.ийнхээс г нь худалдан авсан. Ц.н ний хувьцааг авсан гээд айлууд ирж намарждаг. Нөөцөлж байсан бэлчээрт ирж буудаг. Өвөлжөөнийхөө бэлчээрийг манай аав, ээж, ах 3 хамгаалж ирсэн. Өвөлжөөний бэлчээр лүү маш их адуу ордог байсан. Сүүлийн үед багассан. Өнгөрсөн жил манай н дээр нэг айл ирж буусан. Манайх 25.000.000 төгрөгөөр Ц., Ц. нарын ний хувьцааг худалдан авсан. Үлдсэн танай хувьцааг худалд авмаар байна. Танайх хэдэн төгрөгөөр зарах вэ? гэж асууж байсан. Ц. нь манайх гөө зарна. Танайх энэ г авахаар бол 5.000.000 төгрөг өг гэж 4 жил нэхсэн. Манай аав энэ нд танай хувьцаа байхгүй гэж хэлдэг байсан. Манай ах эгч нар хоорондоо ярилцаад ах дүүс шиг болсон хүмүүс хэл ам хийгээд яах вэ? нэхээд байгаа мөнгийг нь өгье. Намар болохоор бэлчээрийг нь идэж, хадаад явчихдаг хүмүүсээс салъя гэж бодоод 10.000.000 төгрөг өгсөн. 10.000.000 төгрөг өгсөн нь гуравдагч этгээдүүдийн хувьцаа нд байгаа гэдгийг нотолж байгаа баримт биш. Дараа нь 20.000.000 төгрөг нэхэхээр нь бид нар хувьцаа байхгүй хүмүүст 20.000.000 төгрөг өгч чадахгүй, хуулийн дагуу шийдвэрлүүлье гэж зорьсон.  Өмнө жил манай нд өвөлжсөн айл энэ жил манай нөөс 1 километр хүрэхгүй зайд буусан байгаа гэв.

6. Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Б. шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 04 дүгээр сарын 22-ны өдрийн Б/44 дүгээр захирамжаар ын г 3 хүнд эзэмшүүлэх захирамж гаргасан.  Газар эзэмшүүлсэн 3 хүн газар эзэмших талаар өргөдөл өгсөн эсэх асуудал яригд байна. Мөн газрыг тухайн оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгасан эсэх асуудал эргэлзээтэй байна. 0.7 га талбайгаас их хэмжээгээр гэр бүлийн хэрэгцээнд газар олгож байгаа тохиолдолд дуудлага худалдаагаар сонгон шалгаруулах журамтай. Дээрх шаардлагууд хангагдаагүй байна. Захирамжийн агуулгыг харахад зориулалттай ний доорх газрыг эзэмшүүлэх зорилготой байна. Бодит байдал дээр байсан эсэх нь эргэлзээтэй байна. Захиргааны байгууллага захиргааны акт гаргахдаа бодит байдал болон хууль зүйн үндэслэлийг шалгах хэрэгтэй. Өвөлжөөний газрыг өвөлжих зориулалтаар олгож байгаа. 2002 оноос хойш тухайн нд гүй хүнийг газрын төлбөрөө төлж байсан тул газар эзэмших боломжтой байна гэж дүгнэсэн байна. Газрын тухай хуульд заасны дагуу эрх олгогдсон байх ёстой. Эрх нь хууль журмын дагуу олгогдсон байх ёстой. Хууль журмын дагуу газар эзэмших эрх олгогдсоны дараа газрыг зориулалтын дагуу ашиглах, газрын төлбөрөө зохих журмын дагуу төлөх 2 үүрэг үүсдэг. Газрыг хууль журмын дагуу эзэмших эрх нээгдээгүй байна. Хөдөө зориулалтаар газар эзэмшээгүй тул газар эзэмших эрх олгосон захирамж хууль бус шинжийг агуулж байна. Нэхэмжлэгчийн эрх ашиг хөндөгдөж байна. Нэг бууцыг 3 хүнд эзэмшүүлсэн нь учир дутагдалтай байна. Нэхэмжлэлийн шаардлагаа дэмжиж байна гэв.

7. Хариуцагч Б. шүүхэд ирүүлсэн хариу тайлбартаа: Танай байгууллагаас ирүүлсэн 2025 оны 08 дугаар сарын 06-ны өдрийн 118/АБ2025/0161 дүгээр албан бичгийг хүлээн авч танилц холбогдох бичиг баримтыг явууллаа. Иргэн овогтой гийн гаргасан нэхэмжлэлийн дагуу В. , Ц. Ц. нарын ний хувийн хэргийг судалж холбогдох бичиг баримтыг хуулбарлан нотариатаар батлуулан хүргүүлж байна. 2017 оноос өмнө албан ёсны эзэмшиж байсан иргэдийг цахим системд оруулж эхэлсэн боловч энэ нь 2019 онд нөхөн бүрдүүлэлтээр цахим системд бүртгүүлсэн. 2019 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд ын тусгагдаагүй тул ИТХ-ын хуралдааны тэмдэглэл байхгүй. Албан ёсны нөхөн бүрдүүлэлтийн ил байсан тул газрын даа зар хүргэж эзэмшигчдээс иргэний үнэмлэх болон бусад бичиг баримтыг хүлээн авч нөхөн бүрдүүлэлт хийж байсан. ын эзэмшигч В., Ц., Ц. нарын бага хувьчлалын үеийн бичиг баримт байхгүй гэжээ.

8. Хариуцагч С. шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Тухайн захирамжийг  гаргахад В., Ц., Ц. нар нь газрыг хамтран эзэмшиж байсан хүчин төгөлдөр гэрээ байгуулсан байсан. Гэрээнд гуравдагч этгэ нэрс орсон байсан. 1997 оноос хойш хувьчлалаар авсан байсан. Гэрээг үндэслэн газрын төлбөрөө төлдөг байсан тул 2019 онд захирамж гарган гэрчилгээ олгоход ямар нэгэн маргаан байгаагүй. 2020 онд өгсөн өргөдөлдөө гуравдагч этгээдүүдийн нэрсийг мөн дурдсан байсан. Нотлох баримтад үндэслэн 2019 оны захирамжийг гаргасан гэв.

9. Гуравдагч этгээд Ц.  шүүхэд болон шүүх хуралдаанд гаргасан хариу тайлбартаа: ...Миний бие Ц. нь ээж, эгч дүү нарын хамт амьдарч байгаад 1972 онд Идэр сумын 8 жилийн сургуульд орж 1980 онд төгсөөд илгээлтээр л эхэлсэн. 1982 онд цэрэгт явж 1985 онд цэргээс халагд ирээд Идэр суманд илл байгаад 1988 онд Баянтэс сумын Нисэх бригадад хүний ээр очиж иллаад 1990 онд Идэр суманд ирж багийн ээр илл байгаад 2024 онд тэтгэвэртээ гарсан. 1990 оноос ын нд өвөлжиж эхэлсэн. 1992 онд Л.тэй гэр бүл болж т өвөлжиж байгаад ягаан тасалбар буюу өмч хувьчлалаар г 1992 онд авсан. 1992 оноос 2003 он хүртэл т өвөлжиж байгаад 2003 оноос хойш т гүй болно. ын ний намаржаанд В.той хамт хэд хэдэн удаа цуг намаржиж байсан. т манай өвөө, ээж, ах нар нутагл байсан тул зарах бодолгүй байсан. Манай 2 хүүхэд Б., Б. нар нь одоо хүртэл үе залг л байгаа. 2025 оны намраас В. айл буулг түрээсэлж байгаа бөгөөд 2024 оны намар Загастай багийн чин гөө зараач гэж ирсэн. тай хамт В.ийн гэрт очиж уулзсан өөрөө мэд гэсэн боловч эхнэр нь шүүхдэнэ гэсэн. 2025 оны хавар В.ийн том охин , *******, ******* эхнэрийн хамт ирж г зараач гэсэн. Та нар үнэ өртгөө өгөөд аваарай гэсэн боловч 10.000.000 төгрөг дүүгийн дансанд хийсэн байсан. 1992 оноос ний газрын татвар жил бүр төлж байсан болно. Иймд нэхэмжлэлийн шаардлагыг зөвшөөрөхгүй байгаа тул нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү. гэжээ.

10. Гуравдагч этгээд Ц. шүүхэд болон шүүх хуралдаанд гаргасан хариу тайлбартаа: ...Миний бие Ц. нь 1989 оноос хойш чин болж л байсан. 1992 оны бага хувьчлалаар 3500 төгрөгийн ягаан тасалбараа хувьцаа оруулж энэ г авсан ээж, бид нар авсан. 1992 оноос хойш 25 жил өвөлжсөн одоог хүртэл эзэмшиж байна. Ээж *******ийн нь 1933 онд төрсөн өрх толгойлсон эмэгтэй байсан. Ээжтэй хамт амьдарч байгаад миний бие нь 1996 онд эхнэр *******тай гэр бүл болж үүнээс хойш мөн л энэ ндөө өнөөг хүртэл татвар тооцоогоо бүрэн төлж ирсэн. В. нь өвөлжих болгонд хөөж тууж хувь хувьцаа байхгүй гэдэг байсан. ын н 3 хашаа, нэг төлийн байр байдаг байсан. Хамтран эзэмшиж байсан нь ид зарсан. ******* нь газрын төлбөр төлөөгүй улмаас хасагдсан байдаг. Ингээд 2019 оноос газрын шинэчлэгдсэн гэрчилгээ олгож кадастрын зураг хийлгэсэн. Ц., Ц., В. нар эзэмшиж байгаа газрын гэрчилгээ гарг өгсөн. 2019 оны 6 сараас хойш миний бие нь хүнд өвдөж маш том зүрхний хагалгаанд орж үүний улмаас ахуйгаа л чадахгүй хөдөлмөрийн чадвараа алд ндөө өгч айл өвөлжүүлэх гэхээр танай хувиар байхгүй гээд сүүлийн жилүүдэд өвөлжүүлэхгүй болсон. Тэгээд гөө зарна гэж хэлсэн чинь нь өөрөө авна гээд 3 жил хүлээлгэсэн. Дараа нь той ирг нийтийн хурал дээр уулз ярилцахад би авах боломжгүй гэж хэлсэн. 2024 оны 10 дугаар сард болсон багийн хурал дээр авах хүнээ аваад ир гэхээр нь авах хүнд нь зарах гэтэл хүүхдүүд нь ирээд манайх авна гэсэн. За ав гэхэд ахтайгаа нийлээд авъя гэсэн бөгөөд 10.000.000 төгрөгийг тоот дансанд хийсэн байсныг дараа нь буца өгсөн. Иймд нэхэмжлэлийн шаардлагыг зөвшөөрөхгүй байгаа тул нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү гэжээ.

11.  Гуравдагч этгээд нарын өмгөөлөгч Б. шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Өнөөдрийн шүүх хуралдаанд гуравдагч этгэ өмгөөлөгчөөр оролцож байна. ...Нэхэмжлэгч талын нэхэмжлэлийн шаардлагаас харахад 3 хүнд 2019 онд газар эзэмшүүлэхээр эрх олгосон байхад Ц., Ц. нарт олгосон эрх нь хууль бус, манай эрх хууль ёсны гэж тайлбарл байгаа нь зарчимд нийцэхгүй байна. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд заасны дагуу нэхэмжлэл гэж юуг хэлэх талаар хуульд зохицуулсан. Өөрөөр хэлбэл тус хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3-д зааснаар “нэхэмжлэл” гэж хүн, хуулийн этгээдээс захиргааны хууль бус үйл иллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд, хуульд тусгайлан заасан бол захиргааны байгууллагаас нийтийн эрх зүйн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон үүссэн маргааныг шийдвэрлүүлэхээр захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан өргөдлийг хэлнэ гэж заасан. Нэхэмжлэгчийн эрх өөрөө хууль ёсны байх ёстой. Хууль ёсны эрх зөрчигдсөн байхыг шаарддаг. 2019 онд нэхэмжлэгч газар эзэмшүүлж өгөөч гэсэн хүсэлт гаргаагүй. Тэгсэн хэр нь Ц., Ц. нарын өмчлөх эрх хууль ёсны бус, миний эрх хууль ёсны гэж байгаа нь хуульд нийцэхгүй байна. Хэрэгт авагдсан баримтын хүрээнд гэрээг дүгнэсэн протокол дээр 1997 оны цагаан гэрчилгээг 3 айлд буюу Ц.,Ц. В. нарын нэр дээр гэрчилгээ бичигдсэн талаар маргахгүй байна. Ц., Ц. нар газрын цагаан гэрчилгээг солиулахаар газрын даад өгсөн байна.  1997 онд г хамтран эзэмшихээр гэрчилгээ олгогдож байсан нь хэрэгт авагдсан баримтаар тогтоогдож байна. Ц., Ц., В.  нар гэрээг байгуулсан байна. Нэгт газар эзэмших эрх, хоёрт газар эзэмших гэрчилгээ, гуравт газар эзэмших гэрээг байгуулна.1998 онд гэрээ байгаа нь эдгээр хүмүүст гэрчилгээ байсан гэдэгт маргахгүй байна. Гуравдагч этгэ бие даасан шаардлага гаргаагүй нэг шалтгаан нь бид бүхэнд хамтран эзэмшүүлсэн газар дээр В. гуайн эзэмшлийн хууль бус гэж үзэх боломжгүй гэж үзсэн. ын г эзэмших эрх нь 1997 оны захирамжаар үүссэн. 1998 онд байгуулсан гэрээ, протокол дээр газрыг эзэмшсэн нь тогтоогдож байна. Газрын төлбөрийг тухай бүр төлөөд явж байна. Дээрх баримтуудад тулгуурлан захиргааны байгууллага буюу Идэр сумын Засаг дарга маргаан бүхий захирамжийг гаргасан нь хуульд нийцээгүй гэж үзэх боломжгүй байна. Өөрөөр хэлбэл захиргааны актыг бодит нөхцөл байдлыг тогтоох, сонсох иллагаа явуулж, нотолбол зохих байдлаа бүрэн тогтоосны дараа захиргааны актыг гаргадаг. 2017 онд газрын даамлуудад  цахим бүрдлийг хангуулах үүднээс чиглэл өгсөн байна. Өвөлжөө эзэмших эрх бүхий айлуудад 2019 оны захирамжаар эзэмших эрх олгосон нь хуулийг буруу хэрэглэсэн, Газрын тухай хуульд заагаагүй, эзэмших эрхгүй хүнд газрыг шинээр эзэмшүүлсэн зүйл байхгүй байна. Газрын төлбөрийг төлсөн нь эзэмшигч болохгүй гэж нэхэмжлэгч талаас марг байна. Газрын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1-д газар эзэмшигч, газар ашигл байгаа иргэн газрын төлбөрийг төлнө гэж заасан. Газрыг эзэмшиж байгаа хүн, захиргааны байгууллага энэ г эзэмшиж байгаа этгээдүүдийг тодорхойлж мэдэж байгаа учраас төлбөрийг төлүүлж байна. Газар эзэмшүүлэх харилцааг Газрын тухай хуульд заасан. Газрын тухай хуульд ний газрыг хамтран эзэмшиж болохгүй гэсэн зохицуулалт байхгүй. Газар эзэмших хүсэлт гаргах, газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгуулах талаар Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлд аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг дарга дараах тохиолдолд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох талаар зохицуулсан. Үүнд эзэмших эрхийн гэрээг удаа дараа зөрчсөн, эрүүл мэнд, байгаль хамгаалал, үндэсний аюулгүй байдалд харшаар ашигласан, шилжүүлэн авсан мөн газрын байгаль орчны нөлөөлөх байдлын үнэлгээнд тавигдах шаардлагыг биелүүлээгүй, газрын төлбөрийг төлөөгүй, хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр гэрээнд заасан зориулалтын дагуу 2 жил ашиглаагүй бол газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгохоор хуульд зохицуулсан...Хэрэгт авагдсан баримтаар төлбөрөө хува төлж байгаа нь хуульд нийцэж байна. Нэхэмжлэгчийн шаардлагыг хангах хууль зүйн үндэслэлгүй байна. Хууль ёсны эрх ашиг зөрчигдсөн гэж үзэх боломжгүй байна. 2019 онд нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээдүүд хэн аль нь газар эзэмших талаар хүсэлт өгөөгүй. Захиргааны байгууллага өөрөө санаачлан газар эзэмших эрх олгосныг хууль бус гэж үзэх боломжгүй. Нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээдүүдэд газрыг хамтран эзэмшиж байна. Нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангах хууль зүйн үндэслэлгүй байна гэв.

ҮНДЭСЛЭХ  нь:

1. Нэхэмжлэгч нь Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 4 дүгээр сарын 22-ны өдрийн “Газар эзэмшүүлэх тухай” А/44 дүгээр захирамжаас Ц., Ц. нарт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шаардлага гаргээ.

2. Шүүх дараах үндэслэлээр нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэлээ.

3. Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 4 дүгээр сарын 22-ны өдрийн “Газар эзэмшүүлэх тухай” А/44 дүгээр захирамжаар Монгол Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 29.1.3, Газрын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.4.3, 29 дүгээр зүйлийн 29.1.3, 33 дугаар зүйлийн 33.1.2 дахь заалтыг үндэслэн Хөдөө барилга байгууламж ний хашааны зориулалтаар хавсралтад заагдсан нэр бүхий иргэдэд газар эзэмшүүлсэн байна.

3.1 Дээрх Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны А/44 дүгээр захирамжийн хавсралтын 18, 19, 20 дугаарт нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээд нарт Идэр сумын багийн нутагт ын гэх 10000 м/кв хэмжээтэй ний зориулалттай газрыг 15 жилийн хугацаатай хамтран эзэмшүүлэхээр шийдвэрлэж гэрээ байгуулж, гэрчилгээ олгон, газрын кадастрын зургийг нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээд нарын нэрээр үйлдсэн байна.

3.2 Маргаан бүхий А/44 дүгээр захирамжийн үндэслэл болох Газрын тухай хуулийн 21.4 “Сумын Засаг дарга газрын харилцааны талаар дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ”, 21.4.3 “энэ хуулийн 21.3.2-т зааснаас бусад газрыг сумын Ирг Төлөөлөгчдийн Хурлаас баталсан тухайн жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөний дагуу …эзэмшүүлэх, ашиглуулах…”, 33.1.2 “энэ хуулийн 33.1.1-д зааснаас бусад зориулалтаар болон энэ хуулийн 29.1, 29.2, 29.3-т заасан хэмжээнээс илүү газар эзэмших хүсэлт гаргасан иргэн, нэгж, байгууллагад  үйлдвэрлэл эрхлэх зориулалтаар чдын хоршоонд нэг удаа 5 га хүртэлх газар эзэмшүүлэх асуудлыг аймаг, сум, нийслэлийн Засаг дарга дуудлага худалдаа, төсөл шалгаруулах зарчмаар шийдвэрлэнэ…” гэж заээ.

3.3 Хэдийгээр хариуцагч сумын Засаг дарга нь маргаан бүхий А/44 дүгээр захирамжийг гаргахдаа Газрын тухай хуульд байхгүй 29 дүгээр зүйлийн 29.1.3 гэх заалтыг үндэслэсэн боловч хэргийн оролцогчид энэ талаар маргаагүй ба хариуцагчаас Захиргааны ерөнхий хуулийн 45.1-д зааснаар Захиргааны актын бичилт болон тооцооны алдаа, түүнтэй адилтг болохоор өөр бусад илэрхий алдааг захиргааны актын үндсэн зохицуулалт, утга, агуулгыг өөрчлөхгүйгээр захиргааны байгууллага өөрөө, эсхүл оролцогчийн хүсэлтээр засах эрхтэй байна.

3.4 Нэхэмжлэгч нь гуравдагч этгээд нарыг 2019 онд ын ний газрын хамтран эзэмшигчээр бүртгэсэн нь миний гөө чөлөөтэй эзэмших эрхийг зөрчиж байна гэж, гуравдагч этгээд Ц. “миний эхнэр Л. ягаан тасалбараар уг нд хувь эзэмшсэн” гэж, Ц. “миний ээж Б. уг нд хувь эзэмшдэг байсан”. Би ээжтэйгээ амьдардаг байсан тул бидний эзэмшил ба газрын төлбөрөө жил бүр төлж ирсэн. 2019 онд газрын гэрчилгээ шинэчилж гэрээ хийж кадастрын зураг гаргуулсан гэж марг байна.

3.5 Хариуцагч “...2017 оноос өмнө албан ёсоор газар эзэмшиж байсан иргэдийг цахим системд оруулж эхэлсэн боловч энэ нь 2019 онд нөхөн бүрдүүлэлтээр цахим системд бүртгүүлсэн. Нөхөн бүртгэхдээ А/44 дүгээр захирамж гарг ын г эдгээр иргэд эзэмшдэг гэдгийг газрын төлбөр төлсөн баримт болон бусад баримтаар тодорхойлж бүртгэсэн” гэж тайлбарл байх ба газар эзэмшигчдийг цахим системд нөхөн бүртгэх зорилгоор ний газрыг бодит байдалд болон хууль ёсоор эзэмшиж байсан ирг эрхийг баталгауулж гаргасан А/44 дүгээр захирамжийн нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээдэд холбогдох хэсэг Газрын тухай хуульд заасан ний доорх газрыг Монгол иргэн хот айлаар дундаа хамтран эзэмшиж болно гэж заасантай нийцэж байна.

4. Хэрэгт авагдсан баримтаас үзэхэд багийн ын г нэхэмжлэгч гуравдагч этгээд нарт анх эзэмшүүлсэн гэх Идэр сумын Засаг даргын 1997 оны 91 дүгээр захирамж аймаг, сумын архивд байхгүй байх ба нэхэмжлэгч В. нь 2008 оны 5 дугаар сарын 14-ний өдрийн ******* дугаар газар эзэмших эрхийн гэрчилгээгээр ын г эзэмшдэг гэж тайлбарл байх ба уг гэрчилгээ нь Идэр сумын Засаг даргын 1997 оны 91 дүгээр захирамжийг үндэслэж 11 жилийн дараа нэхэмжлэгчид олгогдсон байна. Гэвч 2008 оны 5 дугаар сарын 14-ний өдрийн ******* дугаар гэрчилгээнд холбогдох газар эзэмшүүлэх гэрээ нэхэмжлэгч, хариуцагч нарын хэн алинд байхгүй байна.

4.1 Газрын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1-д “Газрыг энэ хуульд заасан зориулалт, хугацаа, болзолтойгоор гэрээний үндсэн дээр зөвхөн эрхийн гэрчилгээгээр эзэмшүүлнэ”, 34 дүгээр зүйлийн  34.1-д “…газар эзэмшүүлэх тухай шийдвэрийг үндэслэн сумын газрын даа, …тухайн иргэн, нэгж, байгууллагатай газар эзэмших гэрээ байгуулж, эрхийн гэрчилгээ олгон, улсын бүртгэлд бүртгэнэ” гэж зааснаас үзэхэд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээ нь дангаар газар эзэмших эрхийг тодорхойлохгүй ба газар эзэмшигчийн эрх гэрээг үндэслэж улсын бүртгэлд бүртгэгдэхээр байна.

4.2 Газрын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3-т "газар эзэмших" гэж газрыг гэрээнд заасан зориулалт, нөхцөл, болзлын дагуу хуулиар зөвшөөрсөн хүрээнд өөрийн мэдэлд байлгахыг, 52 дугаар зүйлийн 52.7-д “Өвөлжөө, хаваржааны доорх газрыг Монгол иргэн хот айлаар дундаа хамтран эзэмшиж болно” гэж заээ.

4.3 Хэрэгт авагдсан шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн баримт болох 1998 оны 2 дугаар сарын 2-ны өдрийн 274 улсын бүртгэлийн дугаартай Монгол улсын иргэний газар эзэмших гэрээ нь Идэр сумын Засаг даргын 1997 оны 10 дугаар сарын 27-ны өдрийн 91 дүгээр захирамжийг үндэслэж газрын асуудал хариуцсан албан тушаалтан ******* овогтой *******, газар эзэмшигчээр В., Ц., Б., Ц., Б. Ц.******* нарын хооронд ын ний газрыг эзэмшүүлэхээр байгуулагд  байсан ба 2002 оны 3 дугаар сарын 19-ний өдрийн Газар эзэмшиж, ашиглах гэрээг дүгнэсэн протоколд В., Ц., Б., Ц., Б. нарын нэр дээрх 274 улсын бүртгэлийн дугаартай газар эзэмшүүлэх гэрээг дүгнэж байсан байна.

4.4 Түүнчлэн 2002 оны 12 дугаар сарын 13-ны өдрийн Идэр сумын багийн ирг эзэмшлийн газрын бүртгэл, газрын төлбөр төлсөн баримтууд, 274 дүгээр газар эзэмшүүлэх гэрээг байгуулж дүгнэж байсан гэрч Ж.*******ын “нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээд нар нь ын г хамт эзэмшиж байсан. ын нд нар газрын гэрчилгээтэй байсан” гэх мэдүүлэг, гуравдагч этгээд нарт “ний мөнгө шилжүүлэв ” гэх утгатайгаар 10.0 сая төгрөг шилжүүлсэн мөнгөн төлбөрийн баримт зэргээс үзэхэд Идэр сумын багийн ын ний газрыг нэхэмжлэгч, гуравдагч этгээд нар хамтран эзэмшиж ирсэн болох нь тогтоогдож байх тул гуравдагч этгээд нарыг ын ний газрыг эзэмших эрхгүй этгээдүүд гэж үзэх үндэслэлгүй байна.

4.5 Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгчийн зүгээс маргаан бүхий захирамжийн үндэслэлээр Идэр сумын 2019 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд ын ний газрыг эзэмшүүлэх асуудал тусгагдаагүй, уг газрыг дуудлага худалдаа төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгоогүй гэж тайлбарл байна. Гэвч энэхүү үндэслэлээр маргаан бүхий А/44 дүгээр захирамжийг хүчингүй болгох боломжгүй. Учир нь А/44 дүгээр захирамж нь бодит байдалд нэхэмжлэгчийн эрх хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөөгүй болох нь дээр дурдсанаар тогтоогдож байна. Шүүх хууль зөрчсөн гэх үндэслэлээр захиргааны актыг хүчингүй болгох боломжгүй ба зөвхөн нэхэмжлэгчийн өөрт хамаарах эрхийг зөрчсөн тохиолдолд боломжтой болохыг дурдах нь зүйтээ байна.

4.6 Иймд Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 4 дүгээр сарын 22-ны өдрийн “Газар эзэмшүүлэх тухай” А/44 дүгээр захирамжийн хавсралтын хэсгээс Ц., Ц. нарт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгох хууль зүйн үндэслэлгүй байх ба А/44 дүгээр захирамжаар нэхэмжлэгчийн өөрт хамаарах эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол буюу ын ний газрыг дангаар эзэмших эрх болон дангаар эзэмшиж байсан гэх нөхцөл байдал тогтоогдоогүй тул зөрчигдөөгүй гэх үндэслэлээр нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх үндэслэлтэй байна.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3.14, 107 дугаар зүйлийн 107.5 дахь хэсгийг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1. Газрын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3, 52 дугаар зүйлийн 52.7 дахь хэсэгт заасныг баримтлан “Завхан аймгийн Идэр сумын Засаг даргын 2019 оны 4 дүгээр сарын 22-ны өдрийн “Газар эзэмшүүлэх тухай” А/44 дүгээр захирамжийн хавсралтын ын хэсэгт байх Ц., Ц. нарт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэгч В.ийн нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосугай.

 2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1 дэх хэсэгт заасныг баримтлан нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөс улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70.200 төгрөгийг төсвийн орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

3. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1 дэх хэсэгт заасны дагуу шүүхийн шийдвэрийг гардан авсан өдрөөс хойш хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.

ДАРГАЛАГЧ ШҮҮГЧ                                  Ч.ЦЭНД-ОЧИР