МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Дорнод аймаг дахь Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч В.Давааням *******лж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны В танхимд хийсэн нээлттэй шүүх хуралдаанаар:

Гомдол гаргагч: “******* ******* *******” ХХК, /РД: *******^[1]/

Хариуцагч: Дорнод аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын ******* ******* ******* *******, Газар холбогдуулан гаргасан,

Гомдлын шаардлага: “Улсын ийн 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн №0048903 тоот “Зөрчилд шийтгэл ногдуулах тухай” шийтгэлийн хуудсыг хүчингүй болгуулах” тухай шаардлага бүхий зөрчил хянан шийдвэрлэх захиргааны хэргийг хянан хэлэлцэв.

Шүүх хуралдаанд: Гомдол гаргагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч , хариуцагч , шүүх хуралдааны нарийн бичгийн ******* Б.Саранчимэг нар оролцов.

                                        ТОДОРХОЙЛОХ нь:

Нэг. Маргааны үйл баримтын талаар:

1.1. Гомдол гаргагч нь “Дорнод аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын ******* ******* ******* *******, Газар гийн 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн “Зөрчилд шийтгэл оногдуулах тухай” 0048903 тоот шийтгэлийн хуудсыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий гомдол гаргасан.

1.2. Хариуцагч нь 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн №0048903 тоот “Зөрчилд шийтгэл ногдуулах тухай” шийтгэлийн хуудсаар^[2] “... “Улсын тусгай хэрэгцээний *******т дур мэдэн үйл ажиллагаа явуулсан” гэж үзэж, “******* ******* *******” ХХК-д Зөрчлийн тухай хуулийн 8.1 дүгээр зүйлийн 10.2-т заасны дагуу 5,000,000 /таван сая/ төгрөгийн торгууль ногдуулж, хохирол нөхөн төлбөрт 48,444,970,177 /дөчин найман тэрбум, дөрвөн зуун дөчин дөрвөн сая, есөн зуун далан мянга, нэг зуун далан долоо/ төгрөг, шинжилгээний зардалд 5,000,000 төгрөгийг тус тус зөрчил үйлдэгчээс гаргуулж, зөрчил үйлдэж олсон эд зүйл 2279 тонн өвсийг орлого болгохоор” тус тус шийдвэрлэсэн байна.

Хоёр. Процессын түүх:

2.1. Эрх бүхий албан тушаалтны 2025 оны 08 дугаар сарын 01-ний өдрийн “Зөрчлийн хэрэг нээх тухай” тогтоолоор “...“******* ******* *******” ХХК-ийн “Улсын тусгай хэрэгцээний ******* буюу Дорнод аймгийн сумын хил орчмын нутаг дэвсгэр, Дорнод *******т 22 гэр барьж, хадлан бэлтгэх үйл ажиллагааг эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүй тусгай хэрэгцээний *******т дур мэдэн үйл ажиллагаа явуулж байгалийн хадлан бэлтгэсэн үйлдэл /эс үйлдэхүй/”-д Зөрчлийн тухай хуулийн тусгай йн 8.1 дүгээр зүйлийн 10 дахь хэсгийн 10.2-т зааснаар зөрчлийн хэрэг нээж^[3], холбогдогчоос мэдүүлэгч авч^[4], холбогдох баримтуудыг цуглуулан^[5], үзлэг хийх^[6], шинжээч томилж, дүгнэлт гаргуулах^[7] зэрэг ажиллагааг хийж гүйцэтгэн, Зөрчилд шийтгэл ногдуулах тухай “Шийтгэлийн хуудас”-ыг үйлдсэн байна.

Гурав. Гомдлын үндэслэл:

3.1. Гомдол гаргагч “******* ******* *******” ХХК-аас шүүхэд ирүүлсэн гомдолдоо “...Манай компани Улсын тусгай хамгаалалттай ******* нутгуудын Дорнод хамгаалалтын захиргаа болон Хил хамгаалах газрын дугаар тай хамтран Дорнод *******, хилийн бүсэд түймрээс хамгаалах зурвас татах, хадлйн зориулалтаар ******* ашиглуулах, биотехникийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх тухай 01 тоот гэрээг 2025 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдөр байгуулсан. Уг гэрээ нь Монгол Улсын болон БНХАУ-ын Засгийн ******* хоорондын хилийн дэглэмийн тухай гэрээний дагуу хилийн зурвас *******т хил дамнасан тал хээрийн түймэр гарахаас урьдчилан сэргийлэх ажлын хүрээнд байгуулагдсан. Манай компани гэрээний дагуу ажлаа эхлүүлэн ажиллаж байх явцад Дорнод аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын ******* ******* ******* *******, Газар гомдлын дагуу хяналт шалгалт хийж 2025 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдөр тусгай хэрэгцээний ******* ашигласан, дур мэдэн үйл ажиллагаа явуулж гэх үндэслэлээр “Нуман Алтай” ХХК-ийн шинжээч шинжээчээр томилон ажиллуулж, улмаар 2025 оны 07 дугаар сарын 31-ний өдрийн шинжээчийн дүгнэлтийг үндэслэн Зөрчлийн тухай хуулийн 8.1 дэх зүйлийн 10.2 дахь хэсэгт зааснаар 5,000 нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгож шийтгэлийн хуудас бичсэн. Улсын нь хяналт шалгалтыг зохион байгуулахдаа манай компанийн Улсын тусгай хамгаалалттай ******* нутгуудын Дорнод хамгаалалтын захиргаа болон Хил хамгаалах газрын дугаар тай хамтран байгуулсан захиргааны гэрээний талаар ямар нэгэн эрх үнэлэлт өгөлгүйгээр зөвшөөрөлгүй ******* ашиглаж хадлан бэлтгэсэн гэж дүгнэсэн нь үндэслэлгүй юмаа.

Иймээс Дорнод аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын ******* ******* ******* *******, Газар гийн 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн Зөрчилд шийтгэл оногдуулах тухай 0048903 тоот шийтгэлийн хуудсыг хүчингүй болгож өгнө үү.

3.2. Гомдол гаргагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч аас шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “...“******* ******* *******” ХХК нь Улсын тусгай хамгаалалттай ******* нутгуудын Дорнод хамгаалалтын захиргаа болон Хил хамгаалах газрын дугаар тай хамтран Дорнод *******, хилийн бүсэд түймрээс хамгаалах зурвас татах, хадлйн зориулалтаар ******* ашиглуулах, биотехникийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх тухай 01 тоот гэрээг 2025 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдөр байгуулсан. Уг гэрээний зорилго нь Монгол, Хятад хил орчмын нутаг дэвсгэрт хил дамнасан ой, хээрийн түймэр гарахаас урьдчилан сэргийлэх ажлын хүрээнд аюулаас хамгаалах зурвас байгуулах зорилготойгоор байгуулсан. Хил хамгаалах ерөнхий газрын 2025 оны 07 дугаар сарын 18-ны өдрийн 1730 дугаартай хилийн зурвас, бүсэд нэвтрэх зөвшөөрөл олгосны дагуу түймрээс сэргийлэх зорилготой хадлан хадсан. Дорнод аймгийн Засаг ******* 2025 оны 07 дугаар сарын 25-ны өдөр “Ажлын хэсгийн удирдамж” баталсан байх бөгөөд ажлын хэсгийн бүрэлдэхүүнд “... аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын *******, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын ******* зэрэг төлөөлөл багтсан байдаг. Үүний дагуу Дорнод аймгийн Байгаль орчны газрын Байгаль орчны 2025 оны 07 дугаар сарын 26-ны өдрөөс 27-ны өдөр хяналт шалгалт “тогтоосон цэгээс бусад ******* хог хаягдлын төвлөрсөн цэг байгуулсан” гэх үндэслэлээр 01-022-01/724-/25/ дугаартай Зөрчлийн хэрэг нээн шалгаад хялбаршуулсан журмаар хянан шийдвэрлэсэн. Дорнод аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын ******* ******* ******* *******, Газар нь “Нуман Алтай” ХХК-ийг шинжээчээр томилж, шинжээчийн дүгнэлтийг үндэслэн 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн “Зөрчилд шийтгэл ногдуулах тухай” 0048903 тоот шийтгэлийн хуудсыг “******* ******* *******” ХХК-д холбогдуулан гаргасан. Манай компанийг хадлан хадах зориулалтын газрыг зөвшөөрөлгүй, дур мэдэн ашигласан гэх үндэслэлээр орчны хохирлын нөхөн төлбөрт 48,444,970,177 төгрөгийн нөхөн төлбөр ногдуулсан. Гэвч уг газрыг нэхэмжлэгч тал дур мэдэн ашиглаагүй бөгөөд гэрээ болон зөвшөөрлийн үндсэн дээр эхэлсэн ажил юм. Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын ******* ******* ******* *******, Газар нь Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэгт “Байгаль орчинд учруулсан хохиролд байгаль орчны нөхөн төлбөр ногдуулна” гэсэн заалтыг зөрчиж нөхөн төлбөр ногдуулсан нь үндэслэлгүй юм. Мөн “Нуман алтай” ХХК-ийн шинжээч нь Шүүхийн шинжилгээний тухай хуулийн 38 дугаар зүйлийн 38.2-т “Хүрээлэн байгаа орчны хохирлын үнэлгээг шинжээчдийн баг хийнэ” гэж заасныг зөрчсөн гэж үзэж байна.

Тус компани нь Төрийн захиргааны байгууллагатай гэрээ хийж хадлан хадах зөвшөөрөл авсан. Газар дээр нь ажилласан ажилчдын цалин хөлсийг төлсөн, техник төхөөрөмж гээд компанид нэлээд үлэмж хэмжээний хохирол учирсан нөхцөл байдал хүнд байгаа. Мөн 48 тэрбум гаруй төгрөгийн хохирлыг нөхөн төлөх боломжгүй байгаад байна. Тус компани 2279 тонн өвсийг хадаад хилээр авч гараагүй тухайн *******т нь үлдээсэн байдаг. Түүнчлэн тухайн компани нь төлбөрийг төлөхөөс гадна эдийн засгийн хувьд ажиллах хүчин оруулж ирсэн, хадлан хадах зөвшөөрөл авсан, тоног төхөөрөмж оруулсан, ажилчдыг хэсэг хугацаанд ажиллуулсан энэ хэмжээний санхүүгийн хохирол давхар учирсан байгааг хэлэх нь зүйтэй гэв.

Дөрөв. Хариуцагчийн тайлбар:

4.1. Хариуцагч шүүхэд ирүүлсэн хариу тайлбар болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Төрийн хяналт ******* тухай хуулийн 5².1 дүгээр зүйлд заасны дагуу төлөвлөгөөт бус хяналт шалтгалтыг Дорнод аймгийн Засаг даргын 2025 оны 07 дугаар сарын 25-ны өдөр баталсан удирдамжаар сумын хил орчмын нутаг дэвсгэр, Дорнод *******т хадлан хадаж байгаа үйл ажиллагаанд Төрийн хяналт ******* тухай, Газрын тухай, Тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн тухай хууль болон тэдгээрт нийцүүлэн гаргасан норм, норматив, дүрэм, журам, стандартын хэрэгжилтэд аймгийн ЗДТГ-ын Хууль эрх ******* ******* ахлуулсан ажлын хэсэг, сумын ажлын хэсэг, иргэдийн хамт хамтарсан хяналт шалгалтыг 2025 оны 07 дугаар сарын 25-ны өдрөөс 29-ний өдрүүдэд ******* дээр нь хяналт шалгалтыг хийсэн.

Шалгалтаар дараах зөвшөөрөл болон хүчингүй болгосон мэдэгдлүүд байсан. Үүнд: 1. Дорнод *******, хилийн бүсэд түймрээс хамгаалах зурвас татах, хадлйн зориулалтаар ******* ашиглуулах, биотехникийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх гэрээг,  .... газруудын Дорнод хамгаалалтын захиргааны ******* , Хил хамгаалах ерөнхий *******, дугаар йн захирагч хурандаа , “******* ******* *******” ХХК-ийн захирал нар харилцан тохиролцож 2025 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдрийн №01 дугаартай Мал, аж ахуйн өвөлжилтийн бэлтгэл ажлыг хангах ажлын хүрээнд цаг агаарын болзошгүй хүндрэлтэй нөхцөлд ашиглах, цагаан зээрэнд биотехникийн арга хэмжээ авах шаардлагатай өвсний нөөц бүрдүүлэх зорилгоор Дорнод газрын хязгаарлалтын бүсэд 10000 га талбайг 2025 оны 08 дугаар сарын 29-өөс эхлүүлэн 11 дүгээр сарын 15-ны өдрөөр дуусгаж, хутга зогсоож, талбайг цэвэрлэнэ гэсэн гэрээг байгуулсан байна. 2. Хил хамгаалах ерөнхий ******* 2025 оны 07 дугаар сарын 18-ны өдөр №1730 дугаартай “ зурвас, бүсэд нэвтрэх зөвшөөрөл”-ийг Монгол Улсын тухай хуулийн 25, 26, 30 дугаар зүйл, Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 8.2 дугаар зүйлийн 10.4, 10.5 дахь хэсэг, Дорнод дархан *******тай байгуулсан 2025 оны гэрээг үндэслэн олгосон. Тус зөвшөөрөлд 07 дугаар сарын 18-аас 11 дүгээр сарын 15-ыг хүртэлх 116 хоногийн хугацаанд хадлан бэлтгэх зорилгоор хилийн зурвас, бүсэд зөвхөн хилийн дугаар ас тогтоон өгөх хэсэгт түр нэвтрэхийг бүртгэж, Хавсралтаар ажилчдын жагсаалтаар 11 ажилтан /Монгол 3, Хятад 8/, 15 тээврийн хэрэгсэл, 38 трактор, хадлан бэлтгэх тоног төхөөрөмжийн жагсаалтыг хавсаргасан байна. 3.Сүхбаатар аймгийн сумын дугаар нь Хил хамгаалах ерөнхий ******* 2025 оны 07 дугаар сарын 18-ны өдөр №1730 дугаартай “ зурвас, бүсэд нэвтрэх зөвшөөрөл”, Монгол Улсын тухай хуулийн 25, 26, 30 дугаар зүйл, Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 8.2 дугаар зүйлийн 10.4, 10.5 дахь хэсэг, Дорнод дархан *******тай байгуулсан 2025 оны гэрээг тус тус үндэслэн Монгол Улсын 73, БНХАУ-ын 8 нийт 81 хүн, 74 тээврийн хэрэгсэлтэйгээр Дорнод аймгийн сумын нутагт 2025 оны 07 дугаар сарын 18-аас 10 дугаар сарын 15-ыг хүртэлх 90 хоног хадлан бэлтгүүлэхээр 2025 оны 07 дугаар сарын 21-ний өдөр 98 дугаартай “ зурвас, бүсэд нэвтрэх зөвшөөрөл” олгосон байна. 4. Хил хамгаалах Ерөнхий газрын 2025 оны 07 дугаар сарын 25-ны өдрийн 2/1411 тоот Мэдэгдэл хүргүүлэх тухай албан бичгээр “******* ******* *******” ХХК Газрын тухай хуулийн 53 дугаар зүйлийн 53.4-ийг зөрчиж хадлан бэлтгэсэн тул 2025 оны 07 дугаар сарын 25-ны өдрөөс хилийн зурвас, бүсэд түр нэвтрэх зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон байна. 5. Дорнод аймаг газруудын Дорнод хамгаалалтын захиргаа 2025 оны 07 дугаар сарын 24-ний өдрийн 84 тоот албан бичгээр 2025 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдрийн №01 дугаартай гэрээг Мал аж ахуйн өвөлжилтийн бэлтгэл ажлыг хангах ажлын хүрээнд цаг агаарын болзошгүй хүндрэлтэй нөхцөлд ашиглах, цагаан зээрэнд биотехникийн арга хэмжээ авах шаардлагатай өвсний нөөц бүрдүүлэх зорилгоор Дорнод ДЦГ-ын хязгаарлалтын бүсэд 10000 га талбайг 2025 оны 08 дугаар сарын 29-өөс эхлүүлэн 11 дүгээр сарын 20-ны өдрөөр дуусгавар болгохоор заасан. Гэвч хадлан бэлтгэх хугацаа эхлэх болоогүй, эргэлтийн цэг, координатыг тогтоож тэмдэгжүүлэх, хадлйн талбайн лалыг гаргаж өгөөгүй байхад хадлйн ажлыг эхлүүлж гэрээг зөрчсөн тул тус гэрээг цуцлах болсныг мэдэгдсэн байна. Холбогдох гэрээ, байгуулсан эрх бүхий хуулийн этгээдийн зөвшөөрөл, мэдэгдлээс үзэхэд хяналт шалгалт хийхээс өмнө ******* ашиглах гэрээ хүчингүй болсон байсан.

Шалгалтаар дараахь нөхцөл байдал тогтоогдсон болно. Үүнд:

Шалгалтын хэмжилтээр “******* *******” ХХК нь сумын хил орчмын нутаг дэвсгэр, Дорнод *******т 22 гэр барьж, 2426 га /хамгаалалтын бүсэд 1110.08 га, хягаарлалтын бүсэд 1316.16 га/ *******т хадлан бэлтгэх хугацаа болоогүй байхад байгалийн хадлан бэлтгэсэн нь Газрын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1, 27.4, Тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.12, Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 5.6 дугаар зүйлийн 1, 8.1 дүгээр зүйлийн 1.1, Монгол Улсын Засгийн газрын 1995 оны 169 дүгээр тогтоолын 1 дүгээр хавсралтаар батлагдсан “ газрын хамгаалалтын нийтлэг горим”-ын 13.в-д / хилийн дагуу орших дархан *******т хил залгаа гадаад улсаас мал отроор оруулах, гадаадын аж ахйн нэгж, байгууллага, иргэнээр өвс хадлан, давс хужир бэлтгүүлэх, ан амьтанд зохиомолоор мараа бэлтгэх, байшин барилга барих:/ хориглоно гэж заасныг тус тус зөрчсөн зөрчлийг илрүүлсэн.

“******* ******* *******” ХХК-ийн эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүй ******* ашигласан зөрчлийг арилгуулах тухай Газар, ийн 35-22-01/027/37 дугаартай албан шаардлагыг гарган сумын Засаг *******д хүргүүлж, сумын Засаг даргын 2025 оны А/96, А/97 дугаартай газрыг албадан чөлөөлөх тухай захирамжийг гаргуулсан. Засаг даргын шийдвэрийн дагуу 22 гэрийг буулгаж ачуулан, хэвийн ажиллагаатай байгаа 74 тракторыг сум руу цуваагаар хөдөлгөж 130 км туулах замд 20 тээврийн хэрэгсэл замд эвдэрч, 54 тракторыг сумын Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн хашаатай талбайд оруулан битүүмжлэх үйл ажиллагааг хийсэн.

Мөн зөвшөөрөлгүй ******* ашиглаж 2426 га талбайд байгалийн хадлан бэлтгэх зорилгоор өвс хадаж унагаасан өвсийг баглаж боогоогүй, преслээгүйгээс хэмжээг тогтоох боломжгүй байсан тул ******* дээр нь тогтоох шаардлага үүссэн тул Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 2-т “Байгаль орчинд учруулсан хохирол болох ургамалд учруулсан хохирол, ******* учруулсан хохирлыг ... байгаль орчны нөхөн төлбөр ногдуулна” гэж заасан тул Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийн 4.11 дүгээр зүйлийн 3-т “Эрх бүхий албан тушаалтан эд зүйл, хөрөнгөд үнэлгээ тогтоох, тусгай мэдлэг шаардагдах асуудлыг тодруулах зорилгоор хүсэлт гаргаж шинжилгээ хийлгэж болно” гэж заасныг үндэслэн 2025 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдөр Эрх бүхий албан тушаалтны тогтоол ЗХБ-49 “Хүнд холбогдуулан шинжилгээ хийлгэхээс бусад тохиолдолд шинжээч оролцуулах тухай”-ыг үйлдэн байгаль орчны үнэлгээ хийх зөвшөөрөлтэй “Нуман-Алтай” ХХК-ийг шинжээчээр томилон дараах асуултуудыг тодруулах арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсэн.

Байгаль орчны зөвлөх “Нуман-Алтай” ХХК 13/074 дугаартай Шинжээчийн дүгнэлт манай байгууллагад 2025 оны 08 дугаар сарын 01-ний өдөр баталгаажиж ирсэн. Тус дүгнэлтээр Улсын тусгай хамгаалалттай *******, хилийн зурвас *******, дархан газрын хязгаарлалтын бүс болон хамгаалалтын бүсэд дур мэдэн үйл ажиллагаа явуулсан байна.

Хүрээлэн буй орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээг Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын хамтарсан 2025 оны А/31, А/37 дугаартай тушаалаар батлагдсан аргачлал, Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 4.5 дахь хэсгийг үндэслэн хохирлыг 3 дахин нэмэгдүүлж тооцоход газрын хохирлын нөхөн төлбөр нь 9,428,710,527 төгрөг, 49 дүгээр зүйлийн 4.3 дахь хэсгийг 5 дахин нэмэгдүүлж тооцоход ургамлын хохирлын нөхөн төлбөр 39,016,259,650 төгрөг болж байна. Тус талбайн эдэлбэр *******т 3,142,903,509 төгрөг, ургамлын нөмрөгт 10,946,155,439 төгрөгийн хохирол учирсан байна. Хадагдсан өвсний хэмжээ нь 22788 центр буюу 2279 тн гэж тогтоогдсон.

Дээрх шинжээчийн дүгнэлтийг “******* ******* *******” ХХК-ийн хууль ёсны төлөөлөгч 2025 оны 08 дугаар сарын 04-ний өдөр хэргийн материалтай танилцах талаар мэдэгдэж, хууль ёсны төлөөлөгчийн хүсэлтийн дагуу цахим хэлбэрээр буюу . хаяг болон дугаартай viber чатаар тус тус хүргүүлсэн. Шинжээчийн дүгнэлтийг эс зөвшөөрвөл хуулийн хугацаанд хүсэлт гаргах эрхтэйг мөн танилцсан. Гэвч тус хуулийн хугацаанд ямар нэгэн санал хүсэлтийг манай байгууллагад гаргаагүй болно.

“******* ******* *******” ХХК 2025 оны 08 дугаар сарын 12-ны өдрийн А/19 тоот албан бичгээр хууль ёсны төлөөлөгчийг солих хүсэлтийг манай байгууллагад гаргасан. Уг албан хүсэлтэд тус компанийн захирал эрүүл мэндийн асуудлаас улбаатай хагалгаанд орж эмнэлгийн хяналтад байгаа тул хууль ёсны төлөөлөгчийг солих талаар хүсэлт ирүүлсэн. Манай байгууллагаас 2025 оны 08 дугаар сарын 13-ны өдрийн ЗХБ-42 “Хүсэлтийг хангахаас татгалзах” тухай эрх бүхий албан тушаалтны тогтоолыг гаргаж хүргүүлсэн. “******* ******* *******” ХХК 2025 оны 08 дугаар сарын 18-ны өдрийн 019 тоот албан бичгээр хууль ёсны төлөөлөгчийг солих хүсэлтийг Дорнод аймгийн Прокурорын *******т гаргасан. Уг албан хүсэлтийг бүрэн хангах тухай Дорнод аймгийн Прокурорын *******, Прокурорын 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн 64 дугаартай тогтоолыг гаргаж, “******* ******* *******” ХХК-ийн “...хууль ёсны төлөөлөгч өөрчилж, овогтой томилж өгнө үү...” гэсэн хүсэлтийг бүрэн хангасан болно. Тус тогтоолыг үндэслэн овогтой хууль ёсны төлөөлөгчөөр томилон холбогдогчийн мэдүүлэг авч, зөрчлийн хэргийн материалыг танилцуулж, Зөрчил шалган шийдвэрлэх ажиллагааг явуулсан. Хуульд заасан хугацаанд дахин шинжилгээ хийлгэх боломжтой байсан боловч хуулийн хугацаанд хүсэлтийг гаргаагүйгээс дахин шинжилгээг хийх боломжгүйг тайлбарлан, мэргэжлийн байгууллагын дүгнэлтийг үндэслэн хохирол, нөхөн төлбөр оногдуулж байгааг тайлбарлаж өгсөн.

Иймд шийтгэлийг хүчингүй болгох үндэслэлгүй байгаа тул нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү гэв.

ҮНДЭСЛЭХ нь:

1. Шүүхээс гомдлыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэлээ.

2. Гомдлын үндэслэлт байдал:      

2.1. Гомдол гаргагчаас, Дорнод дархан *******, хилийн бүсэд “дур мэдэн” нэвтрээгүй, Улсын тусгай хамгаалалттай ******* нутгуудын Дорнод хамгаалалтын захиргаа болон дугаар тай байгуулсан гэрээний дагуу, эрх бүхий этгээдийн зөвшөөрлөөр нэвтэрч үйл ажиллагаа явуулсан тул зөрчлийн шинжгүй, шинжээч зөрчлийг тогтоосон нь үндэслэлгүй, *******, ид байгаль орчны хохирлын нөхөн төлбөр төлүүлэхээр шийдвэрлэх эрх хэмжээ байхгүй зэргээр гомдлын шаардлагын үндэслэлээ тодорхойлдог.

2.2. Хариуцагчаас, Зөрчил үйлдсэнийг тогтоосон бөгөөд *******, ид хуулиар эрх хэмжээ олгогдсон, зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуульд заасан журмаар шинжээч томилж хохирлын үнэлгээг тогтоолгосон, гомдол гаргагчаас гэрээ байгуулсан хэдий ч уг гэрээнд зааснаар “хадлан бэлтгэх хугацаа нь 2025 оны 08 дугаар сарын 29-нөөс эхлүүлж, 11 дүгээр сарын 15-ны дуусгаж, хутга зогсоож, талбайг цэвэрлэх” заалтыг зөрчсөн гэж татгалзлаа тайлбарладаг.

2.3. Зөрчлийн тухай хуулийн 8.1 дүгээр зүйлийн 10 дахь хэсгийн 10.2-т “Хуульд заасныг зөрчиж тусгай хэрэгцээний *******т дур мэдэн үйл ажиллагаа явуулсан бол учруулсан хохирол, нөхөн төлбөрийг гаргуулж хүнийг таван зуун нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр, хуулийн этгээдийг таван мянган нэгжтэй тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр торгоно” гэж заасан байна.

Дээрх хэм хэмжээний хувьд, хуульд заасан хэм хэмжээг зөрчсөн байх, тусгай хэрэгцээний *******т үйл ажиллагаа явуулсан байх, дээрх үйл ажиллагааг “дур мэдэн” явуулсан байх урьдчилсан нөхцлийг агуулж байна.

2.4. Газрын тухай хуулийн 16.1-д “Монгол Улс тусгай хэрэгцээний *******тай байна. Улсын тусгай хэрэгцээний *******т дараахь ******* хамаарна: 16.1.1. тусгай хамгаалалттай *******” гэж, Тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1-д “Улсын тусгай хамгаалалттай ******* нутгийг дараахь байдлаар лна: 1/дархан ******* гэж тус тус заасан.

Гомдол гаргагч нь, “Дорнод аймгийн сумын 6 дугаар баг, хил орчмын нутаг дэвсгэр, Дорнод *******”-т нэвтрэн орж, хадлан бэлтгэсэн нь хэрэгт авагдсан баримтууд, талуудын тайлбараар тогтоогддог, энэхүү үйл ажиллагаа явуулсан нутаг дэвсгэрийн хувьд “ тусгай хэрэгцээний *******”-т хамаарч байгаа, энэ талаар талууд маргадаггүй.

2.5. Харин гомдол гаргагчаас, “Дур мэдэн” үйл ажиллагаа явуулаагүй, эрх бүхий этгээдийн зөвшөөрөл, гэрээгээр нэвтрэн үйл ажиллагаа явуулсан гэж маргаж байгаа тул шүүхээс “хуульд заасныг зөрчиж, дур мэдэн” үйл ажиллагаа явуулсан эсэхэд эрх дүгнэлт өгөхөөр байна.

2.5.1. газруудын Дорнод хамгаалалтын захиргааны ******* , Хил хамгаалах ерөнхий ******* дугаар йн захирагч , “******* ******* *******” ХХК-ийн захирал нар харилцан тохиролцож, “Дорнод *******, хилийн бүсэд түймрээс хамгаалах зурвас татах, хадлйн зориулалтаар ******* ашиглуулах, биотехникийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх гэрээ”-г 2025 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдөр байгуулсан байх бөгөөд уг гэрээний 7.1-д “Хадланг 2025 оны 08 дугаар сарын 29-ний өдрөөс эхлүүлж, 11 дүгээр сарын 15-ны өдрөөр дуусгаж, хутга зогсоож, талбайг цэвэрлэнэ” гэж заасан байна.

Гомдол гаргагчаас дээрх гэрээний дагуу нэвтэрч, үйл ажиллагаа явуулсан гэж тайлбарладаг бөгөөд хариуцагчаас дээрх гэрээний хугацааг зөрчсөн тул зөрчил үйлдсэн гэж маргасан.

2.5.2. Газрын тухай хуулийн 53 дугаар зүйлийн 53.2-д “Сум, дүүргийн Засаг ******* хадлан авах бололцоотой талбайг жил бүр иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад ашиглуулахаар баг, хорооны иргэдийн Нийтийн Хурлын саналыг үндэслэн хуваарилж, түүний хэрэгжилтийг зохион байгуулна” гэж заасан бөгөөд энэхүү зохицуулалт нь тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн тухайд хамаарахгүй тул нарийвчлан зохицуулсан хэм хэмжээг баримтлах нь зүйтэй.

2.5.3. Тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн тухай хуулийн 29¹ дүгээр зүйлд “Сум, дүүргийн Засаг ******* тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн талаар дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ: ... 2/ байгаль, цаг уурын хүндрэл тохиолдсон үед дархан , байгалийн цогцолборт газрын хязгаарлалтын бүс, байгалийн нөөц болон дурсгалт *******, тэдгээрийн орчны бүсэд хамгаалалтын дэглэм, горим, бэлчээрийн нөөц, даацад нийцүүлэн мал бэлчээрлүүлэх, хадлан бэлтгэх ажлыг гэрээний үндсэн дээр харьяалах хамгаалалтын захиргаатай хамтран зохион байгуулах” гэж зааснаас үзвэл тусгай хамгаалалттай ******* нутагт хадлан бэлтгэх ажлыг сум, дүүргийн Засаг ******* зохион байгуулах, энэ нь байгаль, цаг уурын хүндрэл тохиолдсон үед хэрэгжүүлэхээр тусгайлан зохицуулжээ.

Энэ тохиолдолд, тусгай хамгаалалттай ******* нутагт хадлан бэлтгэх урьдчилсан нөхцөл бүрдээгүй буюу, байгаль цаг уурын хүндрэл тохиолдсон үйл баримт тогтоогдоогүй бөгөөд дээрх үндэслэлээр хадлан бэлтгэх гэрээг сумын Засаг *******тай байгуулах хуулийн шаардлагыг хангаагүй байна.

2.5.4. Тусгай хамгаалалттай ******* нутагт ******* ашиглах үндэслэл, журмын тухайд: Тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.12-т  “Тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага нь дараахь бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ, Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 8.1 дүгээр зүйлийн 1.18-д зааснаар тусгай хамгаалалттай ******* нутагт ******* ашиглах зөвшөөрлийг мөн хуулийн 5.6 дугаар зүйлийн 1-д заасны дагуу сонгон шалгаруулалтаар олгох” гэж заасан.

Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 8.1 дүгээр зүйлийн 1-д “Байгаль орчны чиглэлээр доор дурдсан үйл ажиллагааг тусгай зөвшөөрөлтэйгөөр эрхлэх бөгөөд дараах этгээд олгоно” гээд, 1.18-д “тусгай хамгаалалттай ******* нутагт ******* ашиглах зөвшөөрлийг “тусгай хамгаалалттай ******* нутгийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага” олгохоор, мөн хуулийн 5.6 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар “…8.1 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1.18 дахь заалтад заасан тусгай зөвшөөрлийг сонгон шалгаруулалтын журмаар олгох”-оор зохицуулсан.

Дээрх 2025 оны 07 дугаар сарын 08-ны өдрийн “Дорнод *******, хилийн бүсэд түймрээс хамгаалах зурвас татах, хадлйн зориулалтаар ******* ашиглуулах, биотехникийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх” гэрээ нь Зөвшөөрлийн тухай хуулийн 8.1 дүгээр зүйлийн 1, 5.6 дугаар зүйлийн 1-д зааснаар сонгон шалгаруулалтын журмаар ******* ашиглах эрх олгох зохицуулалтад нийцээгүй бөгөөд ******* ашиглах, хадлан бэлтгэх эрхийг хуулийн дагуу үүсгээгүй байна.

Иймд, гомдол гаргагчийн тайлбарлаж буй “гэрээ байгуулсан”, “нэвтрэх зөвшөөрөл олгосон” үйл баримтаар тусгай хамгаалалттай ******* нутагт ******* ашиглах, хадлан бэлтгэсэн үйл ажиллагааг зөвтгөхгүй бөгөөд нарийвчлан зохицуулсан дээрх хуулийн заалтуудыг зөрчсөн гэж үзнэ.

2.6. Гомдол гаргагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөс, “байгаль орчинд учруулсан хохиролд байгаль орчны нөхөн төлбөр ногдуулах ёстой” гэж тайлбарлан маргасан.

Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийн 1.8 дугаар зүйлд Зөрчил шалган шийдвэрлэх ажиллагааны харъяаллыг хуульчилсан бөгөөд 1.8 дугаар зүйлийн 6-д Дараахь эрх бүхий албан тушаалтан доор дурдсан харьяаллын дагуу зөрчлийг шалган шийдвэрлэнэ, 6.40-д “*******, , Зөрчлийн тухай хуулийн 7.1 дүгээр зүйл, 7.2 дугаар зүйлийн 1.2, 1.3 дахь заалт, 8.1, 8.2, 10.14, 10.25, 10.27. 10.29, 11.2, 12.2, 12.3, 12.7 дугаар зүйл, 15.2 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан зөрчил” гэж заасны дотор Зөрчлийн тухай хуулийн 8.1 дэх хэсэгт заасан зөрчил хамаарч байгаа тул харъяаллын хувьд *******, , дээрх зөрчлийг шалган шийдвэрлэсэн нь хуульд нийцсэн гэж үзнэ.

2.7. Гомдол гаргагч талаас, “Байгаль орчны үнэлгээ хийсэн шинжээч зөрчлийг тогтоосон”, “Нуман-Алтай” ХХК-ийн шинжээч нь Шүүхийн шинжилгээний тухай хуулийн 38 дугаар зүйлийн 38.2-т “Хүрээлэн байгаа орын хохирлын үнэлгээг шинжээчдийн баг хийнэ” гэж заасныг зөрчсөн гэж тайлбарладаг.

2.7.1. Эрх бүхий албан тушаалтны 2025 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн “Хүнд холбогдуулан шинжилгээ хийлгэхээс бусад тохиолдолд шинжээч оролцуулах тухай” тогтоолоор[8] Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийн 4.11 дүгээр зүйлд заасны дагуу “Нуман-Алтай” ХХК-ийн шинжээч шинжээчээр томилж, “Нуман-Алтай” ХХК-аас “Дорнод аймгийн сумын Эрдэнэбадрах 6 дугаар багийн хил орчмын нутаг, Дорнод дархан *******т эвдэж орхисон 1899 га талбайн хүрээлэн буй орчинд учруулсан хохирлын үнэлгээ”-г гаргаж ирүүлсэн бөгөөд[9], үнэлгээний нэгдсэн дүгнэлтээр “Хохирлын нөхөн төлбөрийг Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 4.5 дахь хэсгийг үндэслэн хохирлыг 3 дахин нэмэгдүүлж тооцоход газрын хохирлын нөхөн төлбөр нь 9,428,710,527 төгрөг, 49 дүгээр зүйлийн 4.3 дахь хэсгийг үндэслэн хохирлыг 5 дахин нэмэгдүүлж тооцоход ургамлын хохирлын нөхөн төлбөр нь 39,016,259,650 төгрөг болж байна”[10] гэж ирүүлсэн байна.

2.7.2. Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 49.6-д “Энэ хуулийн 49 дүгээр зүйлийн 5 дахь хэсгийн 1, 2 дахь заалтад заасан хохирлыг шүүх шинжилгээний байгууллагаар, эсхүл байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээний эрх авсан мэргэжлийн байгууллагаар хөлсийг төлж тооцуулна” гэж заасанд нийцсэн бөгөөд “Нуман Алтай” ХХК-ийн “Байгаль орчны нөлөөллийн нарийвчилсан үнэлгээ хийх” эрхийн гэрчилгээ, сунгалтын хамт[11] хэрэгт авагдсан байна.

Иймд Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийн 4.11 дүгээр зүйлийн 3-т “Эрх бүхий албан тушаалтан эд зүйл, хөрөнгөд үнэлгээ тогтоох, тусгай мэдлэг шаардагдах асуудлыг тодруулах зорилгоор хүсэлт гаргаж шинжилгээ хийлгэж болно” гэж заасанд нийцсэн бөгөөд үнэлгээгээр хохирлын дүнг тогтоож, түүнийг үндэслэн эрх бүхий албан тушаалтан шийтгэл ногдуулсан байх тул шинжээч зөрчлийг тогтоосон байна гэж дүгнэх боломжгүй.

Мөн Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуулийн 4.11 дүгээр зүйлийн 5-д “Оролцогч шинжээчийн дүгнэлттэй санал нийлэхгүй бол эрх бүхий албан тушаалтан, прокурорт энэ хуульд заасан журмын дагуу гомдол гаргаж болно”, 4.11 дүгээр зүйлийн 6-д “Оролцогчийн хүсэлтээр дахин шинжилгээг нэг удаа хийж болно” гэж заасны дагуу шинжээчийн дүгнэлтэд гомдол гаргаагүй байгааг дурдах нь зүйтэй байна.

3. Дээрх үндэслэлүүдээр гомдлыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгон шийдвэрлэлээ.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3, 106.3.14 дэх хэсэгт заасныг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1. Зөрчлийн тухай хуулийн 8.1 дүгээр зүйлийн 10 дахь хэсгийн 10.2-т заасныг баримтлан, “******* ******* *******” ХХК-ийн “Газар, ийн 2025 оны 08 дугаар сарын 20-ны өдрийн №0048903 тоот “Зөрчилд шийтгэл ногдуулах тухай” шийтгэлийн хуудсыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий гомдлыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосугай.

2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 44 дүгээр зүйлийн 44.1, 47 дугаар зүйлийн 47.1, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2 дахь хэсэгт заасныг баримтлан, гомдол гаргагч “******* ******* *******” ХХК-ийн тэмдэгтийн хураамжид урьдчилан төлсөн 70200 төгрөгийг төсвийн орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 113 дугаар зүйлийн 113.2-т зааснаар гомдол гаргагч, хариуцагч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нар шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гардан авсан өдрөөс хойш 5 хоногийн дотор Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

ДАРГАЛАГЧ, ШҮҮГЧ                        В.ДАВААНЯМ