2025        12           03                                     128/ШШ2025/0893

 

                           МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

 

Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүх хуралдаанаар хэргийг шийдвэрлэсэн шүүх бүрэлдэхүүн:

Даргалагч: Шүүгч А.Мөнх-Өлзий

 

Хэргийн оролцогчид:

Нэхэмжлэгч: “Т*******” ХХК /РД:*******/,

Хариуцагч: Сонгинохайрхан дүүргийн татварын хэлтсийн татварын хяналт шалгалтын тасгийн татварын улсын байцаагч Б.О*******, Б.Б*******,

 

Нэхэмжлэлийн шаардлага:

1. “Сонгинохайрхан дүүргийн татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- тоот “Нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах”

 

Шүүх хуралдаанд оролцогчид: Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.Г*******, нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Э.М*******, Ш.Э*******, хариуцагч Б.О*******, Б.Б*******, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ж.Н*******.

Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга: Б.Бөртэ-Үжин.

Танхимын дугаар: 2

 

ТОДОРХОЙЛОХ НЬ:

 

Нэг. Нэхэмжлэгч, түүний итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч бичгээр болон шүүх хуралдааны явцад гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэл:

1.1. Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.Г*******эс шүүхэд бичгээр гаргасан нэхэмжлэлдээ: “Манай "Т*******" ХХК нь мах, махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, худалдаа, төлбөр, гэрээний үндсэн дээр хийгдэх бөөний худалдааны чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхлэхээр 2012 онд үүсгэн байгуулагдаад КОВИД-ын цар тахлын үеэс бусад үед үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулж байна.

1.2. Сонгинохайрхан дүүргийн татварын хэлтсээс 2020 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамжийн дагуу 2024 оны 1 сарын 09-ний өдрөөс 2024 оны 9 сарын 26-ний өдрийг дуусталх хугацаанд хийж, 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн                         НА- тоот "Нөхөн ногдуулалтын акт" тавьсныг үл зөвшөөрч, Нийслэлийн Татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд 2024 оны 11 дүгээр сарын               08-ны өдөр гомдол гаргасныг уг Маргаан таслах зөвлөл нь 2025 оны 04 дүгээр сарын 25-ны өдөр хуралдаад 28 тоот тогтоолоор" Нөхөн ногдуулалтын акт"-ыг хэвээр үлдээж шийдвэрлэснийг эс зөвшөөрч Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 52 дугаар зүйлд зааснаар нэхэмжлэл гаргаж байна.

1.3. Сонгинохайрхан дүүргийн татварын хэлтсийн улсын байцаагч нь нөхөн ногдуулалтын актаа Татварын албаны хөндлөнгийн мэдээллийн санд тус компанитай холбоотой давхардсан дүнгээр 17,711,111,243.75 төгрөгийн 20 ширхэг экспортын гаалийн мэдээ, худалдан авалтын 125,381,002.0 төгрөгийн 34 ширхэг, борлуулалтын 10,000,000.00 төгрөгийн 2 ширхэг төлбөрийн баримтын мэдээллийг тулган шалгав. Татварын хяналт шалгалтаар Татварын Ерөнхий хуулийн 28, 29 дүгээр зүйл болон татварын хууль тогтоомжийн холбогдох заалтыг дараахь байдлаар зөрчсөн нь тогтоогдлоо.

1.4. 2020 онд 1,446,110,446.00 төгрөгийн, 2021 онд 5,463,999,530.00 төгрөгийн, 2022 онд 10,791,601,267.00 төгрөгийн борлуулалтын орлогыг аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн тайланд тусгалгүй, татвар ногдох орлогод тооцоогүй нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.“Энэ хуулийн 5.3-т заасан албан татвар төлөгчийн тухайн татварын жилд Монгол Улсад болон Монгол Улсаас эх үүсвэртэй олсон, түүнчлэн гадаад улсаас олсон орлогод албан татвар ногдоно”, 7.4.“Албан татвар төлөгчийн дараахь орлогод татвар ногдоно”, 7.4.1.“үйл ажиллагааны орлого, мөн хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.1. “үйл ажиллагааны дараах орлогод албан татвар ногдоно”, 8.1.1.“бараа, ажил үйлчилгээний борлуулалтын орлого гэж заасан”,

1.5. 2020 онд 986,122,981.41 төгрөгийн баримтаар нотлогдоогүй зардлыг аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар ногдох орлогоос хасагдах зардал хэсэгт тусган, татвар ногдуулах орлогоо бууруулсан нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.1.“дараах зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасахгүй”, 16.1.1. “энэ хуулийн 13. 1,13.2-т заасан нөхцөл хязгаарыг хангаагүй зардал, 13.1.4. доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээний зардал Татварын Ерөнхий хуулийн 28.5-д заасан дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримт, импортын бараанд татвар ногдуулж гаалийн байгууллагад төлсөн тухай баримтаар баталгаажсан байх”, 13.1.4.а “энэ хуулийн 5.5.2-т зааснаас бусад албан татвар төлөгчийн үзүүлсэн ажил, үйлчилгээний зардал...” гэж заасан Татварын ерөнхий хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн ... зүйлийг удирдлага болгон Татварын Ерөнхий хуулийн 42 дугаар зүйлийн 42.1, 79 дүгээр зүйлийн 79.1, 79.4.3 дүгээр заалтыг үндэслэн "нөхөн ногдуулалтын акт"-ыг тавьсан.

1.6. Нөхөн ногдуулалтын актыг дараах үндэслэлээр эс зөвшөөрч байна. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.1-д "албан татвар төлөгчийн татварын жилийн албан татвар ногдох орлогод ногдуулах"- аар, 18 2-т “энэ хуулийн 8.1.1...-т заасан албан татвар ногдох орлогын нийт дүнгээс энэ хуульд заасан зардлыг хасаж албан татвар ногдох орлогыг тодорхойлох"-оор хуульчилсан. Гэтэл татварын улсын байцаагч нар хуульд заасан зардлыг огт хасалгүйгээр татвар ногдох орлогыг тооцсон нь хууль зүйн үндэслэлгүй байна. Манай компани малчдын гар дээрээс болон ХАА-н биржээр 2020-2022 онд нийт 17,039,078.00 төгрөгийн ноос, ноолуур болох малын түүхий эд худалдан авсан нь нотлох баримтаар тогтоогдсон. Гэтэл уг зардлыг огт хасаагүйн дээр ямар ч зардал гаргалгүйгээр 17,711,711,243.0 төгрөгийн орлого олсон мэтээр акт тавьсан нь бодит байдалтай нийцээгүй, хууль зөрчсөн акт гэж үзэж хүлээн зөвшөөрөхгүй.

1.7. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 19.2-д “Харьяалах татварын албаар баталгаажуулсан ирээдүйд шилжүүлэн тооцох алдагдлыг тухайн алдагдал гарсан татварын жилийн дараах дараалсан дөрвөн жил бүр албан татвар ногдуулах орлогын нийт дүнгийн 50 хувиар хязгаарлан хасаж тооцно” гэж, 19.4. “Нэгээс илүү татварын жилд алдагдал гарсан тохиолдолд алдагдал гарсан жилийн дарааллаар албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно” гэж заасныг зөрчиж, алдагдал гарсныг тайлагнасан, татварын албаар баталгаажсан алдагдлыг хасаж тооцоогүй.

1.8. Татварын хяналт шалгалтаар илэрсэн буюу 2020-2022 онд экспортод ноос, ноолуур гаргаж 17,711,711,243 төгрөгийн орлого олсон гэх зөрчилд шууд хамаарах буюу үүнийг олохтой холбогдож гаргасан зардлын тооцоо, холбогдох нотлох баримтыг хяналт шалгалт хийсэн татварын улсын байцаагчид гаргаж өгсөн байдаг. Тухайлбал манай компани нь ноос, ноолуурын бөөний худалдаа эрхэлдгийн хувьд Хөдөө аж ахуйн гаралтай бараа, түүхий эдийн биржийн тухай хуульд заасны дагуу" Х*******” ТӨХХК-аас зохион байгуулсан биржийн арилжаанд оролцож, 2021 онд 2,932,800,000.0 төгрөгийн ноос ноолуур, 2022 онд 5,221,840,0000 төгрөгийн ямааны ноолуур, 54,264,000.0 төгрөгийн хонины ноос, 204,130,800.0 төгрөгийн тэмээний ноос нийт 8,413,034,800.0 төгрөгийн малын түүхий эд худалдан авсан болох нь "Х******* ТӨХХК-ийн 2024 оны 11 дүгээр сарын 29-ний өдрийн 354 дугаартай тодорхойлолт, арилжааны хэлцэл, хэлцлийн дагуу төлбөрийг шилжүүлсэн баримтууд зэргээр нотлогдсон.

1.9. Түүнчлэн малчдаас /гар дээрээс/ 2020 онд 1,578,000,000.0 төгрөгөөр, 2021 онд 2,932,800,000, 2022 онд 5,480,410,008 төгрөгийн нийт 8,229,457,350.0 төгрөгөөр ямааны ноолуур, хонины ноос, тэмээний ноос, ямааны зумласан ноос зэргийг худалдан авсныг нотлох баримтуудыг хяналт шалгалт хийсэн байцаагч нарт өгсөн. Гэвч татварын улсын байцаагч нар манай компанийн гаргаж өгсөн холбогдох зардлын баримтуудыг огт үнэлж, дүгнэж үзээгүй, энэ асуудлаар гаргасан манай гомдлыг нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх маргаан таслах зөвлөл хянахдаа уг маргаантай харилцаанд хэрэглэх ёсгүй. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.4 дэх хэсгийг баримталж, улмаар Татварын Ерөнхий хуулийн 28 дугаар зүйлийн 28.5 "татвар төлөгч борлуулалт хийх тухай бүрд хэрэглэгчийн системээс дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримтыг хэвлэж өгөх, эсхүл цахимаар илгээх үүрэгтэй" гэснийг биелүүлээгүй гэж үзсэн буюу ноос ноолуурыг худалдан авсан манай компанийг буруутгасан нь хууль зүйн үндэслэлгүй. Манай компанийн гаргаж өгсөн баримтуудаар 17,039,078.0 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах бодитой гаргасан зардал юм.

1.10. Гагцхүү малчдаас ноос, ноолуурыг худалдан авахдаа гаргасан зардлын хувьд Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 13 дугаар зүйлд заасан анхан шатны баримт, бүртгэлээр хангалттай нотлогдохгүй байна гэж үзвэл "хангалттай нотлогдсон" хэсэгт үнэлэлт өгч, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13 1.1, 13.1.2, 13.1.3-т заасан нөхцөлийг зэрэг хангасан "зардлыг" хасах бүрэн боломжтой байна. Иймээс 17,711,711,243.0 төгрөгийн орлогыг олсон гэх үндэслэлээр №НA- дугаар актаар нөхөн татвар, торгууль, алданги 3,915,262,108.95 төгрөгийн төлбөр тогтоогдохдоо баримтаар нотлогдсон зардлыг хасаж, татвар ногдуулах орлогыг бодитойгоор тодорхойлоогүй нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.2-т заасныг зөрчсөн тул Захиргааны Ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйл, 15 дугаар зүйл, 24 дүгээр зүйлд заасан Нөхцөл байдлыг тогтоох, 25 дугаар зүйлд заасан нотлох баримт цуглуулах, 26 дугаар зүйлд заасан оролцогчийг сонсохтой холбоотой үүргийг биелүүлээгүй. Татварын Ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.12-т заасан тодорхой байх, 5.1.3-т заасан шударга байх зарчмыг хангаагүй тул хууль бус акт гэж үзэж байна.

1.11. Манай компани Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайлангаар 2020 онд татвар ногдох орлогогүй 986,122,981.41 төгрөгийн зардалтай, мөн төгрөгийн алдагдалтай, 2021 онд 10,000,000 төгрөгийн татварын ногдох орлоготой 27,346,252.0 төгрөгийн зардалтай, 17,346,252.0 төгрөгийн алдагдалтай тайланг тус тус үйлдэж харьяа Сонгинохайрхан дүүргийн татварын хэлтэст тушаасан байдаг. Татварын Ерөнхий хуулийн 30 дугаар зүйлд татварын тайлан хүлээн авах, тайлангийн боловсруулалт хийх" журмыг хуульчилсан байх бөгөөд үүнд тайлангийн хавсралт баримт, мэдээлэл бүрэн эсэх, тайлан нь нягтлан бодох бүртгэл, холбогдох бусад баримтыг үндэслэсэн эсэх, татварын тайлан хоорондын үзүүлэлтийн орлого, зарлагын дүн болон тайланд хавсаргасан баримт, мэдээлэл дүн тайлагнасан дүнтэй тохирч байгаа эсэх, алдаа байгаа эсэх, тухайн тайлангийн хугацаанд хамаарах татварын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн сангийн хөндлөнгийн мэдээлэлтэй тохирч байгаа эсэх зэрэгт тогтоосон хугацаанд боловсруулалт хийж, мэдээллийн зөрүүг залруулах, шаардлагатай тохиолдолд анхан шатны болон холбогдох бусад баримтыг шаардах эрхтэй бөгөөд шаардлагыг биелүүлээгүй бол тайлангийн хугацаанд хамаарх татварын ногдуулалт, төлөлттэй холбоотой асуудалд татварын хяналт шалгалт хийж, тайлангийн ногдлыг тодорхойлох үндэслэл болохоор заасан. Харин 2020,2021,2022 оны Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайланг хүлээн авсан Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтэс нь дээрх тайланд ямар нэг "залруулга "хийх шаардлагагүй гэж үзсэн.

1.12. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан 2020 оны 4 дүгээр сарын 9-ний өдрийн "татварын алданги, торгуулиас чөлөөлөх тухай" хуулиар 2020 оны 02 дугаар сарын 1-ээс 2020 оны 09 дүгээр сарын 1-ний өдрийг хүртэлх хугацаанд албан татвар төлөгчийн хуулийн дагуу ногдуулан тайлагнасан төлбөл зохих татварыг хуульд заасан хугацаанд төлөөгүй тохиолдолд уг хугацаанд ногдуулах татварын алданги, торгуулиас тухайн албан татвар төлөгчийг нэг удаа чөлөөлөх"-өөр 2020 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн Татварын алданги торгуулиас чөлөөлөх тухай хуулиар 2020 оны 09 дүгээр 01-ээс 2021 оны 07 дүгээр 01-ний өдрийн хүртэлх хугацаанд албан татвар төлөгчийн хуулийн дагуу ногдуулан тайлагнасан төлбөл зохих татварыг хуульд заасан хугацаанд төлөөгүй тохиолдолд уг хугацаанд ногдуулах алданги, торгуулиас тухайн албан татвар төлөгчийг нэг удаа чөлөөлөх"-өөр тус тус заасан.

1.13. Дээр дурдсанаар Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтэс нь манай компанийн 2020, 2021 оны аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайланг аливаа зөрчилгүй гэж хүлээн авсан, мөн манай нягтлан бодогчийн мэдлэг, туршлагагүйн улмаас зөрүүтэй тайлан гаргаснаас шалтгаалж, НА- дугаартай "нөхөн ногдуулалтын акт"-аар 985,876,325.66 төгрөгийн торгууль, 464,694,969 төгрөгийн алданги төлүүлэх нөхцөлд хүрсэн байхад татварын улсын байцаагч нараас уг хуулийг хэрэгжүүлэхгүй татвар төлөгч манай компанийн эрх зүйн байдлыг улам дордуулсан үйлдэл гаргасан.

1.14. Татварын Ерөнхий хуулийн 73 дугаар зүйлийн 73.1-д "татвар төлөгчийн хуулиар тогтоосон хугацаанд төлөөгүй татварт алданги тооцохоор. 73.2-т алданги тооцох хугацааг доор дурдсанаар тодорхойлно: 73.2.1 татварын хууль тогтоомжид заасны дагуу тухайн татварыг төлбөл зохих өдрөөс түүнийг төлсөн өдрийг хүртэлх хоногийн тоогоор," гэж 82 дугаар зүйлийн 82.1-д "татвар төлөгч нь татвар төлөхгүй байх, төлөх татварын хэмжээг бууруулах, эсхүл татвар ногдох зүйлийг нуух зорилгоор татвар ногдуулалгүй буюу татварын ногдлыг бууруулсан бол татварын улсын байцаагч татварыг нөхөн төлүүлэх, дараахь хэмжээгээр торгоно" гэж тус тус заажээ.

1.15. Хуулийн эдгээр зүйл заалтын агуулгаас үзэхэд татвар төлөгчийн тайлагнасан бөгөөд хуулиар тогтоосон хугацаанд төлөөгүй татварт алданги ногдуулахаар, харин албан татвар ногдох орлогод татвар ногдуулаагүй бол зохих татварыг нөхөн төлүүлэх, төлбөл зохих татварын дүнг бууруулсан хувиас хамааруулж торгох хариуцлага хүлээлгэхээр ялгамжтай зохицуулсан байна. Иймээс НА- дугаар актаар 464,694,969,14 төгрөгийн алданги ногдуулсан нь хуульд нийцээгүй. Татварын улсын байцаагчид манай компанид хяналт шалгалтын удирдамжийг танилцуулаагүй, холбогдох мэдээллээр хангах үүргээ биелүүлээгүй, гаргах шийдвэрийн талаар урьдчилан танилцуулж тайлбар өгөх, хүсэлт гаргах боломжоор хангаагүй.

1.16. Маргаан таслах зөвлөл нь татварын улсын байцаагчийн нөхөн ногдуулалтын актыг хэвээр үлдээхдээ Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1, 13.1.3, 13.1.4, 16 дугаар зүйлийн 16.1, 16.1.1, 18 дугаар зүйлийн 18.2 дахь хэсгийг баримталсан байх ба энэ нь 13.1.3.“зардал бодитой гарсан бөгөөд Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 13 дугаар зүйлд заасан баримт болон холбогдох бүртгэлээр баталгаажсан байх”; 13.1.4.“доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээний зардал Татварын ерөнхий хуулийн 28.5-д заасан дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримт, импортын бараанд татвар ногдуулж, гаалийн байгууллагад төлсөн тухай баримтаар баталгаажсан байх”, 18 2.“Энэ хуулийн 8.1.1, 8.1.3, 8.1.4, 8 1.5, 9.1.1, 11.1.1, 11.1.4-т заасан албан татвар ногдох орлогын нийт дүнгээс энэ хуульд заасан зардлыг хасаж албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлж, уг орлогоос энэ хуулийн 19 дүгээр зүйлд заасан шилжүүлэн тооцох алдагдлыг хасаж тухайн жилийн албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлно” гэснийг үндэслэжээ.

1.17. Гэтэл манай компанийн хасагдах зардлыг тодорхойлохтой холбоотой Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлд заасан нөхцөл шаардлагыг хангасан байхад хангаагүй гэж дүгнэсэн нь бодит байдалтай нийцээгүй акт байна. Түүнээс гадна тухайн татварын байцаагчийн акт нь борлуулалтын орлогыг бодитой тогтоогоогүй, хасагдах зардлыг бүрэн, үнэн зөв тодорхойлж хасаагүй, орлогыг давхардсан дүнгээр тооцсон, гаалийн болон ХАА-н биржийн дүн зөрүүтэй байхад хамгийн ихээр тооцсон зэрэг нь хууль зүйн үндэслэлгүй болно.

1.18. ААНОАТ хуулийн 13.1.1. тухайн татварын тайлант хугацаанд хамаарсан байх гэсэн заалтыг зөрчсөн, Татварын Ерөнхий хуулийн 12.1.2. татварын хууль тогтоомжид заасан хөнгөлөлт эдлэх, татвараас чөлөөлөгдөх талаарх эрхийг эдлүүлээгүй зэрэг илт хууль зөрчиж гарсан байна. Иймд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- тоот "Нөхөн ногдуулалтын акт"-ыг хүчингүй болгож өгөхийг хүсье” гэжээ.

Хоёр. Хариуцагч, түүний итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч, өмгөөлөгчөөс шүүхэд бичгээр болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа:

2.1. Хариуцагч нараас шүүхэд бичгээр гаргасан тайлбартаа: “Т*******” ХХК нь ямар нэгэн борлуулалтаар орлого олоогүй учраас албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн тайлан гаргаагүй юм. Хэрэв манай компани малчдаас түүхий эд худалдан авч орлого олсон бол Монгол Улсын Засгийн газрын 2019 оны 09 дүгээр сарын 04-ний өдрийн 343 дүгээр тогтоолоор батлагдсан "Хонь, тэмээний ноос бэлтгэж, үндэсний үйлдвэрт тушаасан малчин, мал бүхий этгээдэд урамшуулал олгох журам"-д заасан нөхцөлийн дагуу худалдан авалт явуулж, худалдан авалт бүрийг Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яамнаас баталсан мал бүхий этгээдийн "Мал тооллогын А дансны бүртгэл", "Хонины ноос бэлтгэлийн орлогын падаан"-аар баталгаажуулан, тус яамны цахим бүртгэлийн системд бүртгүүлэн, эрх бүхий байгууллага хянан шалгаад урамшуулал олгодог. Гэтэл Манай компанийг орлого олсон гэж үзээд татварын улсын байцаагчид "Мал тооллогын А дансны бүртгэл", "Хонины ноос бэлтгэлийн орлогын падаан"-ыг шалгаж үзэлгүй бодит бус дүгнэлт хийсэн

2.2. "Т*******" ХХК-ийн Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын тайланд тусгаагүй борлуулалтын орлогоос холбогдон гарсан зардлыг хасахгүйгээр нийт борлуулалтын орлогын дүнгээс нөхөн татвар, торгууль, алданги тооцсон нь / ААНОАТ-ын хуулийн 18.1.18.2/8.1.1, 8.1.3, 8.1 4, 8.1.5, 9.1.1, 11.1.1, 11.1.4-т заасан албан татвар ногдох орлогын нийт дүнгээс энэ хуульд заасан зардлыг хасаж албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлж, уг орлогоос энэ хуулийн 19 дүгээр зүйлд заасан шилжүүлэн тооцох алдагдлыг хасаж тухайн жилийн албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлно гэснийг зөрчсөн. Дээрх орлогыг олохтой холбоотой түүхий эд худалдан авсан мөнгө шилжүүлсэн харилцах дансны хуулга болон бүтээгдэхүүн боловсруулах экспортод гаргах хүртэлх зардлыг хасаж тооцоогүй гэж 2025 оны 06 дугаар сарын 24-ний өдрийн Нийслэл дэх захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлд дурдсан байна.

2.3. Үүссэн нөхцөл байдлын хувьд: “Т*******” ХХК нь мах, махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, худалдаа, мал аж ахуй эрхлэх, арьс шир, зөөлөн эдлэлийн үйлдвэрлэл, ноос ноолууран эдлэлийн үйлдвэрлэл, ноос ноолууран эдлэлийн худалдаа, төлбөр эсвэл гэрээний үндсэн дээр хийгдэх бөөний худалдааны чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхлэхээр байгуулагдсан. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайлангаар: 2020 онд 00 төгрөгийн нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлоготой, 986,122,981.41 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалтай, 986,122,981.41 төгрөгийн алдагдалтай, 2021 онд 10,000,000.00 төгрөгийн нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлоготой, 27,346,252.00 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалтай, 17,346,252.00 төгрөгийн алдагдалтай, 2022 онд 00 төгрөгийн нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлоготой, 25,311,896.61 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалтай, 25,311,896.61 төгрөгийн алдагдалтай тайланг татварын албанд ирүүлсэн болов ч, Татварын албаны хөндлөнгийн мэдээллийн нэгдсэн санд тус компанитай холбоотой давхардсан дүнгээр 17,711,711,243.75 төгрөгийн 20 ширхэг экспортын гаалийн мэдээ, худалдан авалтын 125,381,002.00 төгрөгийн 34 ширхэг, борлуулалтын 10,000,000.00 төгрөгийн 2 ширхэг төлбөрийн баримтын мэдээллийг бүрэн гүйцэд татварын тайланд тайлагнаагүй байна.

2.4. Татвар ногдох орлогын тухайд: Тус компани нь малчин иргэдээс 2020-2022 онд малын түүхий эд болох ноос, ноолуурыг худалдан авч экспортод гаргасан иймд гомдол гаргагчийн дээр дурдсан 343 дүгээр тогтоолд зааснаар ямааны угаасан ноолуур урамшуулалд хамрагдахгүй болно. "Т*******" ХХК-нь мах, махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, худалдаа, мал аж ахуй эрхлэх, арьс шир, зөөлөн эдлэлийн үйлдвэрлэл, ноос ноолууран эдлэлийн үйлдвэрлэл, худалдааны чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхэлдэг бөгөөд Х*******ээр дамжуулан 2021 онд 46,250 кг 5,221,840,000.00 төгрөгийн ноолуур, 258,570,000.00 төгрөгийн 50800 кг ноос, 2022 онд 24000 кг 2,932,800,000.00 төгрөгийн ноолуурыг худалдан авч экспортод гаргасан байх тул үндсэн үйл ажиллагааны чиглэлтэй нийцэж байгаа болно.

2.5. Алдагдлыг шилжүүлэн тооцох тухайд.Албан татвар ногдох нийт орлогоос энэ хуульд заасан нөхцөл, шаардлагыг хангасан зардлыг хасаж, зардлын илүү гарсан хэсгийг татварын тайлангаар гарсан алдагдал /цаашид "алдагдал" гэх/ гэнэ. "Т*******" компанийн хувьд ААНОАТ-ын тухай хуулийн 13.1.4.доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээний зардал Татварын ерөнхий хуулийн 28.5-д заасан дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримт, импортын бараанд татвар ногдуулж, гаалийн байгууллагад төлсөн тухай баримтаар баталгаажсан байх... гэсэн нөхцөл шаардлагыг хангасан төлбөрийн баримтаар баталгаажсан худалдан авалт нь 2020-2022 оны хооронд 125,381,002.00 төгрөгийн 34 ширхэг төлбөрийн баримтаар баталгаажсан зардал гарсан байх тул тус зардлыг хасаж баримтгүй зардлаар тайлагнасан зөрчлөөр 2020-2022 онд алдагдлыг бууруулан ХШ-11 маягтаар баталгаажуулсан болно.

2.6. Татвар ногдох орлогоос хасагдах зардлын тухайд: Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.1.1.“энэ хуулийн 13.1, 13.2-т заасан нөхцөл, хязгаарыг хангаагүй зардал”, мөн хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.4. “доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээний зардал Татварын ерөнхий хуулийн 28.5-д заасан дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримтаар баталгаажсан байх”.... гэж заасан. Тус компани нь шалгалтын хугацаанд Татварын ерөнхий хуулийн 28.5-д заасан дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримтаар баталгаажсан худалдан авалтын 125,381,002.00 төгрөгийн 34 ширхэг баримт татварын удирдлагын нэгдсэн системд бүртгэгдсэн байна.

2.7. Хууль хэрэглээний тухайд: Татварын ерөнхий хууль/2019 он/-д 28 дүгээр зүйлийн 28.1. “Татвар төлөгч холбогдох татварын хуулиар төлбөл зохих татварын ногдлоо өөрөө тодорхойлж, хуулиар тогтоосон хугацаанд төсөвт төлнө”, 28.9.“Татвар ногдуулалт, төлөлттэй холбогдсон харилцааг тухайн төрлийн татварын хуулиар нарийвчлан зохицуулна”, 28.10.“Татвар төлөгч нь хууль тогтоомж болон татварын албанаас баталсан заавар. аргачлал, маягт, дүрэм, журмыг дагаж мөрдөх үүрэгтэй”, 29 дүгээр зүйлийн 29.1.1.“анхан шатны баримт бүрдүүлэх, нягтлан бодох бүртгэлийг тогтоосон журам, нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу төлбөрийн баримтад үндэслэн хөтөлж, татварын тайланг санхүү, аж ахуйн үйл ажиллагааны тайлан тэнцэлд үндэслэн үйлдэх”, 29.2.“Татварын тайлан тушаах, татвар төлөх хугацааг тухайн төрлийн татварын хуулиар тогтоох бөгөөд хуульд өөрөөр заагаагүй бол татвар төлөх, тайлагнах хугацаа адил байна.

2.8. Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ж.Н*******оос шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Сонгинохайрхан дүүргийн татварын хэлтэст бүртгэлтэй “Тэнүүн Хүсэл” ХХК нь 2020-оос 2022 оны хугацаанд татварын төлөлт ногдуулах хяналт шалгалт хийгдэж нийт 18,6 тэрбум төгрөгийн зөрчилд 3,9 тэрбум төгрөгийн нөхөн төлбөрийн акт ногдуулан, тогтоосон. “Т*******” ХХК-ийн гол зөрчлийн хувьд 2021, 2022 онуудад гаалиар экспорт хийсэн ноолуур, ноосны орлогыг татварын тайландаа тусгаагүй бөгөөд тухайн зөрчлөө татвар төлөөлөгч хүлээн зөвшөөрдөг. Нэхэмжлэгч талын зүгээс хасагдах зардлыг тогтоосонгүй гэх байдлаар эс зөвшөөрөн шүүхэд хандсан. 2019 онд батлагдсан Татварын ерөнхий хууль, 2020 оны 01 дүгээр сарын 01-ий өдрөөс хүчин төгөлдөр хэрэгжиж эхэлсэн Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын хуульд төлбөрийн баримтыг үндэслэж анхан шатны болон санхүүгийн баримтыг хөтлөх, тайлан гаргаж хасагдах зардлыг тооцохоор зохицуулахаар эдгээр хуулиудад тусгаж өгсөн байдаг.

2.9. Хасагдах зардалд тооцоогүй гол шалтгаан нь төлбөрийн баримт гэх ойлголт байгаа. Төлбөрийн баримт гэх ойлголтыг Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.14-т тодорхойлолтыг зааж өгсөн байдаг. Төлбөрийн баримт нь тухайн төлбөр тооцоо хийгдсэн болохыг нотлох дахин давтагдашгүй, төлбөрийн дугаар бүхий нэгдсэн системээр батлагдсан албан татвар суутган төлөгч буюу худалдан авагчийг таних нэр, хаяг, татвар төлөгчийн дугаар, худалдаа хийгдсэн бараа үйлчилгээний код, тоо хэмжээ, үнэ төлбөр, тооцооны болон татварын дүн зэрэг мэдээллийг агуулсан цаасан болон цахим баримтыг хэлнэ. Төлбөрийн баримт байгаагүй тул зөрчил ногдуулах үндэслэл болсон. Төлбөрийн баримтын хувьд 2016 оноос эхлэн Монгол Улсад хэрэгжин, ашиглаж эхэлсэн.

2.10. Төлбөрийн баримт нь татвар төлөгчийн худалдаа, борлуулалтыг тооцох боломж үүсгэдэг.  Худалдах, худалдан авагч хоорондоо хуйвалдаж НӨАТ-гүй үнэ гэх төлбөрийн баримтыг өгөхгүйгээр татвараас зайлсхийх тохиолдолд гардаг. Иймд хууль тогоочдын зүгээс 2019 оноос хэрэгжсэн татварын багц хуулиудад төлбөрийн баримтын зохицуулалтыг Татварын ерөнхий хуулийн 29 дүгээр зүйлд нарийн зохицуулж өгсөн бөгөөд уг заалтад татварын тайланг үйлдэх, тушаах гэх заалтууд бий. Тус хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 29.1-д татварын тайланг хуулиар тогтоосон хугацаанд батлагдсан заавар, загварын дагуу цахим, эсхүл цаасан хэлбэрээр үйлдэж харьяа татварын албанд тушаана гэж заасан. Үүргийн тухайд анхан шатны баримт бүрдүүлэх, нягтлан бодох бүртгэлийг тогтоосон журмын дагуу төлбөрийн баримтад үндэслэн татварын тайланг хүргүүлнэ гэж заасан.

2.11. Мөн тус хуульд хасагдах зарлалд тооцохгүй зардлуудыг зааж өгсөн байдаг бөгөөд 13 дугаар зүйлийн 13.1, 13.2-т заасан нөхцөлийг хангаагүй тохиолдолд хасагдах зардалд хамаарахгүй. Эдгээр заалтуудыг үндэслэн татварын улсын байцаагч нар хяналт шалгалтын хүрээнд 2024 онд 10-н сарын хугацаанд хяналт шалгалтыг хийсэн. Уг хугацаанд холбогдох баримтуудыг татвар төлөгчийн зүгээс гаргуулан авсан бөгөөд хуульд нийцсэн баримтуудыг үндэслэн 125,381,000 төгрөгийн хасагдах зардалд тооцон, бодсон. Тухайн шаардлагад нийцээгүй зардлыг хасагдах зардалд тооцоогүй актыг тавьсан байна. 2020 оноос хэрэгжин төлбөрийн баримтын үндэслэн 13 дугаар зүйл, мөн тус хуулийн 16 дугаар зүйлд нийцсэн зардлыг хасаж тооцож байгаа. Иймд байцаагчийн гаргасан шийдвэр нь хууль нийцсэн, зарчмын хүрээн гаргасан гэж үзэж байна.

2.12. Нэхэмжлэлийн шаардлагад тухайн онуудад тайлагнасан алдагдлыг хасаж тооцоогүй гэсэн байна. “Т*******” ХХК нь орлого тооцоогүй тул бүх тайлангаа алдагдалтай гаргачихсан байсан бөгөөд мөн торгууль, алданги буруу тооцсон. Татварын ерөнхий хуулийн 82 дугаар зүйлд татварын хэмжээг буруулсан этгээд хүлээлгэх хариуцлага гэх заалт бий. Үүний дагуу төлөх ёстой байсан татварыг төлүүлж, нөхөн төлөх татварын хэмжээгээр торгох бөгөөд тухайн татварыг хуулиар тогтоосон хугацаанд буюу тайлагнаж төлөх ёстой байсан. Татварын алданги тооцох хуулийн заалтыг хэрэгжүүлэх гэх шаардлагатай холбоотойгоор цар тахлын нөхцөл байдлаас хамааран Улсын Их Хурлаас хууль баталсан бөгөөд татвар төлөгчид хуулийн дагуу ногдуулах талаар заасан. Иймд хуульд тодорхой заасан тул шаардлагад нийцүүлэн шударга ёсны зарчмыг ханган акт тавьсан болно” гэв.

ҮНДЭСЛЭХ нь:

3. Шүүх нэхэмжлэл, түүний үндэслэл, хавсаргасан нотлох баримтууд, нэхэмжлэгч, хариуцагчийн тайлбар, хавтаст хэрэгт цугларсан нотлох баримтуудыг үнэлж, дараах үндэслэлээр хариуцагчаас дахин шинээр захиргааны акт гаргах хүртэл 4 сарын хугацаагаар Сонгинохайрхан дүүргийн татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- тоот “Нөхөн ногдуулалтын акт”-ыг түдгэлзүүлж шийдвэрлэлээ.

Тогтоогдсон үйл баримтын тухайд:

4. Маргаан бүхий актаар нэхэмжлэгч Т******* ХХК-ийн 2020 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын эрсдэлд суурилсан хяналт шалгалтыг 3424100257 дугаар томилолтоор 2024 оны 1 дүгээр сарын 09-ний өдрөөс 2024 оны 9 дүгээр сарын 26-ны өдрийг дуустал хугацаанд хийж, 2024 оны 9 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- дугаартай Нөхөн ногдуулалтын акт-аар 2020 онд 1,446,110,446.00 төгрөгийн, 2021 онд 5,463,999,530.00 төгрөгийн, 2022 онд 10,791,601,267.00 төгрөгийн борлуулалтын орлогыг аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар ногдуулалтад, төлөлтийн тайланд тусгалгүй, татвар ногдох орлогод тооцоогүй, 2020 онд 986,122,981.41 төгрөгийн баримтаар нотлогдоогүй зардлыг аж ахуй нэгжийн орлогын албан татвар ногдох орлогоос хасагдах зардал хэсэгт тусган,, татвар ногдох орлогоо бууруулсан зөрчил тогтоогдсон үндэслэлээр Татварын ерөнхий хуулийн 73 дугаар зүйлийн 73.2.1, 82 дугаар зүйлийн 82.1.2 дахь заалтыг тус тус үндэслэн 18,687,834,224.41 төгрөгийн зөрчилд 2,464,690,814.15 төгрөгийн нөхөн татвар, 985,876,325.66 төгрөгийн торгууль, 464,694,969.64 төгрөгийн алданги, нийт 3,915,262,108.95 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр тогтоосон.
5. Энэхүү актыг гаргахдаа 2024 оны 1 дүгээр сарын 09-ний өдрийн Татварын хяналт шалгалт хийх 3421100257 дугаар томилолт, хяналт шалгалт эхлэх хугацааг 2024 оны 01 дүгээр сарын 09-ний өдрөөс эхэлж ажлын 38 хоногт дуусгахаар тогтоож, 2024 оны 02 дугаар сарын 29-ны өдрөөс ажлын 65 өдөр, 2024 оны 05 дугаар сарын 31-ны өдөр ажлын 87 өдрөөр сунгасан байх ба Татварын нэгдсэн удирдлагын системээр уг сунгалт хийгдсэн болох нь тогтоогдсон.
6. Нэхэмжлэгч нь аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын  тайлангаа 2020 онд 00 төгрөгийн нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлоготой, 986,122,981.41 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалтай, 2021 онд 10,000,000.00 төгрөгийн нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлоготой, 27,346,252.00 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалтай, 17,346,252.00 төгрөгийн алдагдалтай, 2022 онд 00 төгрөгийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалтай, 25,311,896.61 төгрөгийн алдагдалтайгаар тайлагнасан.
7. Харин татварын албаны хөндлөнгийн мэдээллийн нэгдсэн санд тус компанитай холбоотой давхардсан дүнгээр 17,711,711,243.75 төгрөгийн 20 ширхэг экспортын гаалийн мэдээ, худалдан авалтын 125,381,002.00 төгрөгийн 34 ширхэг, борлуулалтын 10,000,000.00 төгрөгийн 2 ширхэг төлбөрийн баримтын мэдээллийг татварын тайландаа тусгаагүй байна.
8. Нэхэмжлэгч нь Х*******ээр дамжуулан 2021 онд 46,250 кг 5,221,840,000.00 төгрөгийн ноолуур, 50800 кг 258,570,000.00 төгрөгийн ноос, 2022 онд 24000 кг 2,932,800,000.00 төгрөгийн ноолуур, 28,894 кг 204,130,800.00 төгрөгийн тэмээний ноосыг худалдан авч экспортод гаргасан нь компанийн “мах, махан бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, худалдаа, мал аж ахуй эрхлэх, арьс шир, зөөлөн эдлэлийн үйлдвэрлэл, ноос ноолууран эдлэлийн үйлдвэрлэл, худалдаа” гэсэн үндсэн үйл ажиллагааны чиглэлтэй нь нийцсэн байна.
9. Гаалийн 2020 - 2022 оны экспортын мэдээгээр нийтдээ 17,711,711,243.75 төгрөгийн ямааны угаасан, зумалсан ноолуур, хонины угаасан ноос, тэмээний ноос зэргийг экспортод гаргаж, Зарим бараанд ногдуулах экспортын гаалийн албан татварын хэмжээ тогтоох тухай хуулийн 2016 оны 09 дүгээр сарын 09-ны өдрийн нэмэлт өөрчлөлтөөр экспортын татваргүй болгож, гааль, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар, онцгой албан татвар төлөлгүй худалдсан болох нь тогтоогдсон.
10. Х*******ийн 2020 – 2022 оны арилжааны мэдээ, худалдах худалдан авах гэрээ, төлбөр хийсэн баримт зэргээр тэмээний болон хонины угаасан ноос, ямааны угаасан ноолуур зэрэг нийтдээ 8,413,210,000 төгрөгийн бүтээгдэхүүн худалдан авсан болох нь тогтоогдсон.
11. Нэхэмжлэгч компанийн хувьцаа эзэмшигч нар нь үндсэн үйл ажиллагаандаа зориулж Хаан банкнаас 2020 – 2022 онуудын хооронд зээлийн гэрээгээр мөнгө зээлж хүү төлж байсан үйл баримтууд хэрэгт авагдсан Зээлийн гэрээ, компанийн дансны хуулга зэрэг баримтаар тогтоогдсон.
12. Нийслэлийн татварын газрын дэргэдэх маргаан таслах зөвлөлийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 25-ны өдрийн 28 дугаар тогтоолоор Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1, 13.1.3, 13.1.4, 16 дугаар зүйлийн 16.1, 16.1.1, 18 дугаар зүйлийн 18.2 дэх хэсгийг тус тус баримтлан улсын байцаагчийн 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг  хэвээр үлдээж шийдвэрлэсэн.

Шүүхээс хийсэн дүгнэлтийн тухайд:

13. Нэхэмжлэгчээс ...татварын улсын байцаагчаас нөхөн ногдуулалтын актыг үйлдэхдээ “...хасагдах зардалд орох худалдан авалт хийсэн нь санхүүгийн анхан шатны баримт, төрийн захиргааны байгууллагын албан бичгээр нотлогдож байхад хасаагүй, ...татварын хяналт шалгалтыг хуульд заасан томилолтын хугаанд явуулах журмыг зөрчсөн, бодит нөхцөл байдлыг шалгаж тогтоогоогүй, ...малчдын гар дээрээс дахин давтагдашгүй дугаар авч баталгаажуулах бодит боломжгүй, ... бусад анхан шатны баримтаар худалдан авалт хийж зардал гаргасанаа нотлосон байхад үүнийг анхаарч хасалгүйгээр, компанийг дампууруулах хэмжээгээр татвар ногдуулсан нь үндэслэлгүй...” гэж,
14. хариуцагчаас “...хуульд заасны дагуу хасагдах зардал нь төлбөрийн баримтаар баталгаажсан байх шаардлагыг хангаагүй тул нөхөн ногдуулалтын акт тавьсан нь үндэслэлтэй, ...төлбөрийн баримтыг нөхөн бүрдүүлэх 1 жилийн хугацаа байсан, ...хуулийн шаардлагыг нэгэн зэрэг хангасан тохиолдолд зардлыг хасна гэснийг хангаагүй.., ...татварын орлогоо тайландаа тусгаагүй..., ...татварын хяналт шалгалтыг хуульд заасан журмын дагуу явуулсан...” гэж тус тус тайлбарлан маргасан.
15. Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3-д анхан шатны баримт" гэж ажил, гүйлгээ гарсныг нотолж бүрдүүлдэг гэрээ, нэхэмжлэх, төлбөр төлсөн баримт болон бусад нотолгоог гэж, мөн хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1-д "Анхан шатны баримт нь нягтлан бодох бүртгэл хөтлөх, санхүүгийн тайлан, мэдээллийг үнэн, зөв гаргах үндэслэл болно" мөн зүйлийн 13.5. "Анхан шатны баримтад түүнийг үйлдсэн, зөвшөөрсөн буюу шалгасан ажилтан гарын үсэг зурж, тамга, тэмдэг дарснаар уг баримт хүчин төгөлдөр болно" гэж зааснаас үзэхэд нэхэмжлэгчээс нэхэмжлэлийн үндэслэл болгож буй хэрэгт өгсөн болон бусад байгууллагаас шүүхийн журмаар нотлох баримтаар цуглуулсан баримтууд нь тус аж ахуй нэгжийн үндсэн үйл ажиллагааны дагуу, татварын хяналт шалгалтаар шалгасан хугацаанд хамаарах ямааны ноолуур, хонины болон тэмээний ноос худалдан авахтай холбоотойгоор бий болсон анхан шатны баримтууд гэж үзэхээр байна.
16. Гэвч эдгээр баримтууд бүхэлдээ хуульд заасан шаардлагыг хангаж байгаа эсэх, аж ахуй нэгжийн орлогын албан татвар ногдох орлогоос хасагдах ёстой зардал мөн эсэхийг бүрэн дүүрэн хариуцагчаас шалгаж тогтоолгүйгээр маргаан бүхий актыг гаргасан нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2.5-д “зорилгодоо нийцсэн, бодит нөхцөлд тохирсон, шийдвэр нь үндэслэл бүхий байх”, 24 дүгээр зүйлийн 24.1-д “Захиргааны байгууллага захиргааны шийдвэр гаргах ажиллагаанд хамаарах бодит нөхцөл байдлыг тогтооно”, 24.2-т “Энэ хуулийн 24.1-д заасан бодит нөхцөл байдлыг тогтооход ач холбогдол бүхий шаардлагатай ажиллагаа хийх, нотлох баримт цуглуулах, үнэлэх үүргийг захиргааны байгууллага хүлээнэ”, 24.4-т “Тухайн захиргааны шийдвэр гаргах ажиллагаанд хамааралтай тохиолдол бүрийн үндэслэлийг захиргааны байгууллага нарийвчлан шинжлэн судлах үүрэгтэй бөгөөд оролцогчийн хувьд ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлыг тогтооно” гэж заасантай нийцээгүй.
17. Дээрх зохицуулалтуудаас үзэхэд захиргааны байгууллага, албан тушаалтнаас аливаа захиргааны акт гаргахдаа үндэслэл болгож буй нөхцөл байдлыг нотлох баримт цуглуулах эрхийн хүрээнд бүрэн тогтоох үүрэгтэй бөгөөд энэхүү маргааны хувьд бодит байдалд анхан шатны бусад баримтын хүрээнд татвар ногдох орлогоос хасах боломжтой зардалд хамаарах боломжтой зардлууд бодитоор нэхэмжлэгчээс гарсан байхад түүнийг шалгаж тогтоогоогүй, тодруулаагүй, үнэлээгүй нь үндэслэлгүй болсон байна.
18. Өөрөөр хэлбэл хэрэгт авагдсан баримтууд, талуудын тайлбар зэргээс үзэхэд, хариуцагч татварын улсын байцаагч нар нь татварын хяналт шалгалт явуулахдаа хэрэгт нотлох баримтаар авагдсан нэхэмжлэгч компанийн санхүүгийн анхан шатны баримтуудыг хянаж шалган, тодруулалгүйгээр зөвхөн цахим системд авагдсан баримт, дахин давтагдашгүй дугаар бүхий баримтаар нотлогдоогүй татварын системд орлогоо тайлагнаагүй үйл баримт тогтоогдсон гэж тайлбарлах боловч, Татварын ерөнхий хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 34.1-д “Татварын алба татвар төлөгчийн талаар хөндлөнгийн мэдээлэл цуглуулж, хөндлөнгийн мэдээллийн санг бүрдүүлж, мэдээллийг татварын хяналт шалгалт, татвар ногдуулалт, хураалт болон татвар төлөгчийн эрсдэл, бүртгэлийн үйл ажиллагаанд ашиглах бөгөөд энэ хуулийн 34.3, 34.4, 34.5, 34.6, 34.7, 34.8, 34.9, 34.10, 34.11, 34.12, 34.13, 34.14, 34.15, 34.16, 34.17, 34.18, 34.19, 34.20, 34.21, 34.22, 34.23, 34.24, 34.25, 34.26, 34.27, 34.28-д заасан байгууллага, албан тушаалтан татварын албанд шаардлагатай мэдээллийг гаргаж өгөх, татварын зорилгоор хамтран ажиллах үүрэг хүлээнэ”, 34.27-д “Төрийн байгууллага, төр, орон нутгийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд шаардлагатай мэдээллийг татварын албаны шаардсан даруйд гаргаж, хүргүүлнэ” гэж зааснаар татварын улсын байцаагч нь актыг гаргахад шаардлагатай баримт бичиг болох мэдээлэл баримт, яагаад зарим төрийн өмчит байгууллагаас  нэхэмжлэгчийн худалдан авалт хийснийг бусад байдлаар нотолж байгаа хэрнээ, дахин давтагдашгүй дугаар бүхий баримт олгоогүй, энэхүү нөхцөл байдлыг тогтоох ёстой байсан боловч үүнтэй холбоотой ажиллагааг хийгээгүй, мөн малчдын гар дээрээс бодитоор худалдан авалт хийсэн эсэх, тус малчин иргэдээс бодит байдалд дахин давтагдашгүй дугаар олгох боломжтой эсэх, зээлийн гэрээний дагуу төлөгдсөн хүү нь хуулийн дагуу хасагдах зардалд хамаарах эсэх нөхцөл байдлуудыг өөрийн албан тушаал, чиг үүрэг, хуулиар хүлээсэн үүргийнхээ хүрээнд шалган тогтоох ёстой боловч уг үүргээ бүрэн хэрэгжүүлээгүй байна.
19. Энэ нь татварын улсын байцаагч нар нэхэмжлэгчийн бүрдүүлсэн санхүүгийн анхан шатны баримтуудыг бүрэн гүйцэт шалгаж, холбогдох баримтуудыг тодруулалгүй, үнэлж дүгнэлгүйгээр Нөхөн ногдуулалтын акт тогтоосон нь Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.2-т заасан “тодорхой байх”, 5.1.3-д заасан “шударга байх”, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.4-т “үнэн зөв байх” гэж тус тус заасан зарчмуудад нийцээгүй байна.
20. Учир нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 18 дугаар зүйлд албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлох журмыг зохицуулсан ба 18.4-т Энэ хуулийн 8.1.2-т заасан албан татвар ногдох орлогын нийт дүнгээс уг орлогыг олохтой холбогдон гарсан энэ хуулийн 13.1-д заасан нөхцөлийг хангасан зардал, хонжворт олгосон мөнгөн хөрөнгө болон барааны үнийг хасаж, албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлно гэж заасан.
21. Хуулийн уг зохицуулалтын дагуу аж ахуйн нэгжийн хасагдах зардал нь агуулгын хувьд тухайн орлогыг олохтой холбоотой байх бөгөөд тухайн зардал нь хэлбэрийн хувьд дээрх хуулийн 13.1-д заасан шаардлагыг хангасан байхаар зохицуулсан байх бөгөөд нэхэмжлэгчийн үндсэн үйл ажиллагааныхаа дагуу явуулж зардал гаргасан нь бусад анхан шатны баримтуудаар тогтоогдож байхад зөвхөн дахин давтагдашгүй дугаар бүхий баримтуудаар баталгаажаагүй гэдэг үндэслэлээр шууд үгүйсгэн хасагдах зардал биш гэж үзэн орлогын дүнгээс нь нөхөн татвар, торгууль алданги ногдуулсан нь учир дутагдалтай.
22. Хэдийгээр Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1-д “Дараах нөхцөлийг нэгэн зэрэг хангасан зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно” гээд Татварын ерөнхий хуулийн 28 дугаар зүйлийн 28.5-д заасан дахин давтагдашгүй дугаар бүхий төлбөрийн баримтаар баталгаажсан байх шаардлага байгаа боловч нэхэмжлэгчээс гаргаж өгсөн санхүүгийн анхан шатны зардлын баримтууд нь маргаан бүхий актад дурдсан орлогыг олохтой холбогдож гарсан зардалд тооцогдох эсэх, нэхэмжлэгчийн буруутай үйл ажиллагаанаас болж дахин давтагдашгүй дугаар бүхий баримтууд авагдаагүй эсэх, эсхүл бусад этгээдийн үйл ажиллагаанаас болсон эсэхийг шалган тогтоох нь хэргийг нэг мөр шийдвэрлэхэд ач холбогдолтой.
23. Шүүхээс тухайн зөрчилд ногдуулах төлбөрийн хэмжээг захиргааны байгууллага, албан тушаалтны өмнөөс нөхөн ногдуулах эрхгүй, өөрөөр хэлбэл, зөрчлийн дүнг зөв тодорхойлж, тохирсон хариуцлага ногдуулах нь хуулиар татварын улсын байцаагч нарт олгосон эрх хэмжээ бөгөөд энэ нь шүүхийн шинжлэн судлах хүрээнээс хэтэрсэн байх тул хариуцагч улсын байцаагч нар нь нэхэмжлэгч компанийн бүрдүүлсэн санхүүгийн баримтууд нь маргаан бүхий актад дурдсан орлогыг олохтой холбогдож гарсан зардалд тооцогдох эсэхийг дахин шалган тогтоож, дүгнэсний үндсэн дээр холбогдох хууль, журмын дагуу тохирсон хариуцлагыг ногдуулах нь зүйтэй.
24. Түүнчлэн Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.3-д "зардал бодитой гарсан бөгөөд Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 13 дугаар зүйлд заасан баримт болон холбогдох бүртгэлээр баталгаажсан байх" гэж, Татварын ерөнхий хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 29.1-д Татвар төлөгч татварын тайланг хуулиар тогтоосон хугацаанд, батлагдсан загвар, зааврын дагуу цахим, эсхүл цаасан хэлбэрээр үйлдэж, харьяа татварын албанд тушаана. Татвар төлөгч дараах үүргийг хүлээнэ, 29.1.1-д анхан шатны баримт бүрдүүлэх, нягтлан бодох бүртгэлийг тогтоосон журам, нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу төлбөрийн баримтад үндэслэн хөтөлж, татварын тайланг санхүү, аж ахуйн үйл ажиллагааны тайлан тэнцэлд үндэслэн үйлдэх гэж зааснаар нэхэмжлэгч  нь холбогдох татварын тайлангаа хуульд нийцүүлж тайлагнах ёстой байсан боловч энэ үүргээ хэрэгжүүлээгүй.
25. Татварын хяналт шалгалт нь хэдийгээр зөрчлийг илрүүлж хариуцлага тооцох ёстой боловч энэхүү ажиллагаа нь хуульд нийцсэн бодит нөхцөлд тохирсон, үндэслэл бүхий байх, татварын байцаагч нарын зүгээс хууль, журамд заасан тодруулах, цуглуулах ёстой баримтуудыг бүрэн дүүрэн цуглуулсны үндсэн дээр татвар ногдох орлогыг тодорхойлох ёстой ба хэрэгт авагдсан баримтаар хариуцагчийн гаргасан маргаан бүхий актыг хуульд нийцсэн гэж шүүхээс дүгнэх боломжгүй, харин дутуу хийгдсэн ажиллагаанууд болох яагаад зарим төрийн өмчит байгууллагаас  нэхэмжлэгчийн худалдан авалт хийснийг бусад байдлаар нотолж байгаа хэрнээ, дахин давтагдашгүй дугаар бүхий баримт олгоогүй, мөн малчдын гар дээрээс бодитоор худалдан авалт хийсэн эсэх, тус малчин иргэдээс бодит байдалд дахин давтагдашгүй дугаар олгох боломжтой эсэх, зээлийн гэрээний дагуу төлөгдсөн хүү нь хуулийн дагуу хасагдах зардалд хамаарах эсэх, мөн бусад анхан шатны баримтуудаар тодорхойлогдсон зардлууд нь хасагдах ёстой зардал мөн эсэхийг дахин шалгаж тогтоосноор татварын байцаагчийн акт хууль ёсны болох боломжтой байна.
26. Иймд хариуцагч нь нэхэмжлэгч компанийн хуульд заасны дагуу бүрдүүлсэн санхүүгийн анхан шатны баримтуудыг нягтлан шалгаж, тодруулж, үнэлж дүгнэлгүйгээр маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын актыг тогтоосон байх тул шүүхээс энэхүү маргаан бүхий  актын үндэслэлд дүгнэлт хийх боломжгүй, шүүхийн шинжлэн судлах боломжийн хүрээнээс хэтэрсэн гэж үзэхээр байх тул Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.11-т шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг цаашид тодруулах шаардлагатай гэж үзсэн бөгөөд нэмж тодруулах зүйлийн цар хүрээ шүүхийн шинжлэн судлах боломжоос хэтэрсэн гэж үзвэл захиргааны байгууллагаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл захиргааны актыг зургаан сар хүртэл хугацаагаар түдгэлзүүлэх гэж зааснаар маргаан бүхий Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн Татварын хяналт шалгалтын тасгын татварын улсын байцаагч Б.О*******, Б.Б******* нарын 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- тоот нөхөн ногдуулалтын актыг дахин шинэ акт гаргах хүртэл дөрвөн сарын хугацаагаар түдгэлзүүлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн үзлээ.
27. Хэрэв энэхүү шүүхийн шийдвэр хуулийн хүчин төгөлдөр болсон тохиолдолд хариуцагчаас шүүхийн шийдвэрийг биелүүлэхдээ Татварын ерөнхий хуулийн тодорхой байх, шударга байх, үнэн зөв байх, Захиргааны ерөнхий хуулийн бодит нөхцөлд тохирсон байх, үндэслэл бүхий байх зарчимд нийцүүлэн нэхэмжлэгч аж ахуй нэгжийн татвар ногдох ногдлыг бодитоор үйл ажиллагаандаа зарцуулсан хасагдах зардлуудыг санхүүгийн анхан шатны баримт, бусад баримтуудаар тодруулан тодорхойлж, холбогдох зөрчлийн дүнг зөв тодорхойлох байдлаар биелүүлэхийг тэмдэглэв.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3, 106.3.11-д заасныг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1. Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.2, 5.1.3, 6 дугаар зүйлийн 6.1.11, 36 дугаар зүйлийн 36.2.1, 36.2.2, Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.3, 18 дугаар зүйлийн 18.4,  Захиргааны ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2.5, 24 дүгээр зүйлийн 24.1, 24.2, 24.4, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3, 5 дугаар зүйлийн 5.1.4, 13 дугаар зүйлийн 13.1-д заасныг тус тус баримтлан Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн Татварын хяналт шалгалтын тасгын татварын улсын байцаагч Б.О*******, Б.Б******* нарын 2024 оны 09 дүгээр сарын 26-ны өдрийн НА- тоот нөхөн ногдуулалтын актыг хариуцагчаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл дөрвөн сарын хугацаагаар түдгэлзүүлсүгэй.

2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1, 51 дүгээр зүйлийн 51.1 дэх хэсэгт заасныг баримтлан нэхэмжлэгчээс улсын тэмдэгтийн хураамжид урьдчилан төлсөн 70200 /далан мянга хоёр зуу/ төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

3. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1 дэх хэсэгт зааснаар хэргийн оролцогчид болон тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нар шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй.

4. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 107 дугаар зүйлийн 107.6-д зааснаар шүүхээс тогтоосон хугацаанд захиргааны байгууллагаас шинэ акт гаргаагүй бол маргаан бүхий захиргааны акт хүчингүй болохыг дурдсугай.

 

 

 

 

ДАРГАЛАГЧ ШҮҮГЧ                                  А.МӨНХ-ӨЛЗИЙ