МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Увс аймаг дахь Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч О.Батдорж даргалж, Ховд аймаг дахь Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч С.Оюунгэрэл, М.Мянганбаяр нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаанаар,

            Нэхэмжлэгч: .............................. тоотод оршин суух, Ш овогт М-ын Б,

            Хариуцагч: Увс аймгийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал,

            Хариуцагч: Увс аймгийн Улаангом сумын Засаг дарга,

            Гуравдагч этгээд: Б.Б нарын хооронд үүссэн Улаангом сумын 12 дугаар багт зах дотор байрлах 91 м.кв газрыг нээлттэй дуудлага худалдаагаар эзэмшихээр тусгасан газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө, газар эзэмшүүлэх дуудлага худалдаа зохион байгуулах Засаг даргын захирамж, дуудлага худалдаа зохион байгуулсныг бүхэлд нь хүчингүй болгуулахтай холбоотой маргааныг хянан хэлэлцэв.

            Шүүх хуралдаанд: Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Цогзолмаа, нэхэмжлэгч М.Б, түүний өмгөөлөгч Т.Уянга, хариуцагч нарын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.П, Э.Б, гуравдагч этгээд Б.Б, шүүхийн иргэдийн төлөөлөгч Н.Пагма нар оролцов.

                                                      ТОДОРХОЙЛОХ нь:

            Нэг. Нэхэмжлэлийн шаардлага:

            1.1. Нэхэмжлэгч М.Б тус шүүхэд “2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр зохион байгуулагдсан газар эзэмших эрх олгох дуудлага худалдааг хүчингүй болгож, дахин дуудлага худалдаа зохион байгуулахыг Улаангом сумын Засаг даргад даалгах тухай” нэхэмжлэлийг гаргажээ.

            1.2. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэхэмжлэгч шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагаа “Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаар тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хууль бус болохыг тогтоолгож хүчингүй болгох, Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А/401 дугаар бүхий “Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай” захирамжийн маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг болон 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн дуудлага худалдааг хүчингүй болгуулах тухай” гэж өөрчилж тодорхойлсон.

            Хоёр. Хэргийн үйл баримт, процессын түүхийн талаар:

            2.1. 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын “2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлах тухай” 18/15 дугаартай тогтоолоор маргаан бүхий 0.009 га газрыг дуудлага худалдаагаар эзэмшүүлэхээр батлагджээ. (1 дүгээр хавтаст хэргийн 113-115 дугаар хуудас)

            2.2. 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгагдсаны дагуу 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн Улаангом сумын Засаг даргын “Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдаа явуулах тухай” А/401 дугаартай захирамж гарч  2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр Улаангом сумын 12 дугаар багт зах дотор байрлах 91 м.кв газрын эзэмших эрхийн цахим дуудлага худалдаа явагдаж, ялагчаар Б.Б тодорч газар эзэмших эрх олгогдсон. (1 дүгээр хавтаст хэргийн 18-95 дугаар хуудас)

            2.3. Нэхэмжлэгч нь захиргааны хэргийн шүүхэд 2024 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдөр шүүхэд нэхэмжлэл гаргасныг Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.1.1-д заасан хугацааны дотор гаргасан гэж үзэж захиргааны хэрэг үүсгэсэн байна.

            Гурав. Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгчийн тайлбар, түүний үндэслэл:

            3.1. Нэхэмжлэгч М.Б шүүхэд болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Би зах дээр худалдаа эрхлээд 30 гаруй жил болж байна. Тэр газарт гэрчилгээ авах гэсэн боловч захын том хаалга гаргаж байж үлдсэн хэсэгт нь гэрчилгээ гаргаж өгнө гэдэг байсан учраас би өдий хүртэл гэрчилгээ гаргуулж чадахгүй явсаар ирсэн. Улаанбаатар хотод эмчилгээтэй явж байхад миний үйл ажиллагаа явуулж байгаа газрыг дуудлага худалдаанд орох гэж байгааг хүнээс дамжуулж сонссон. Аргагүйн эрхэнд дуудлага худалдаанд ороод, нүдний хараа муутай хөгжлийн бэрхшээлтэй учраас гар утсаараа дуудлага худалдаанд орж байгаад товчлуур андуурч дараад авч чадаагүй. Би Б.Б-тай тохиролцъё гэж ярихдаа дуудлага худалдааны үнэ болох 54,840,000 төгрөг дээр 15,000,000 төгрөг нэмж өгөөд нийт 70,000,000 гэж тохирч, Б.Б нэр дээр гэрчилгээгээ гаргуулаад хот явсан. Түүнээс хойш одоо надаас 200,000,000 төгрөг нэхээд байгаа, тэр бол хаанаас ч олдохгүй. Цахилгаан, дулааны шугам сүлжээтэй газарт гэрчилгээ олгох боломжгүй газар гэсэн учраас би “...төрийн газрыг төрд нь буцаагаад өгчихье” гэсэн бодолтой байна. Иймд Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаар тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хууль бус болохыг тогтоолгож хүчингүй болгож, Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А/401 дугаар бүхий Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай захирамжийн маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг болон 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн дуудлага худалдааг хүчингүй болгож өгнө үү” гэв.

            3.2. Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Т.Уянга шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаар тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хууль бус болохыг тогтоолгож хүчингүй болгож, тухайн тогтоолыг үндэслээд гаргасан Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А/401 дугаар бүхий Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай захирамжийн маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах, тус захирамжийг үндэслээд 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр явуулсан дуудлага худалдааг хүчингүй болгуулах тухай 3 шаардлага гаргасан. Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдөр 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлахдаа Эрчим хүчний тухай хууль болон түүнд нийцүүлэн гаргасан холбогдох журмуудын заалтыг зөрсөн байна. Захиргааны ерөнхий хуулийн 60 дугаар зүйлд заасны дагуу Улаангом сумын газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө батлах тогтоол гарахдаа хуульд заасан шаардлага хангаж гарсан байх ёстой. Захиргааны ерөнхий хуулийн 60.1.1-д “Монгол Улсын Үндсэн хууль, энэ хууль болон бусад хуульд нийцсэн, хуулиар тогтоосон хязгаарлалтаас гадуур хүний эрх, эрх чөлөөг хязгаарлаагүй, иргэн, хуулийн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дордуулаагүй  байх” гэж заасан. Гэтэл Эрчим хүчний тухай хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.1 “Шугам сүлжээ нь аюулгүй байдлыг хангах хамгаалалтын зурвастай байна. Хамгаалалтын зурвасын дотор гэр, орон сууц, барилга байгууламж барих, шугам сүлжээ өмчлөгч, эзэмшигчийн зөвшөөрснөөс бусад үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно” гэж заасан. Энэ зохицуулалтад уялдуулаад Монгол улсын Засгийн газраас 2020 оны 97 дугаар тогтоолын 3 дугаар хавсралтаар “Эрчим хүчний шугам сүлжээний хамгаалалтын дүрэм гэх дүрэм”-ийг баталсан. Тус дүрмийн 2.1-д “Эрчим хүчний шугам сүлжээний аюулгүй ажиллагааг хангах, засвар үйлчилгээг саадгүй явуулах, хүн, амьтан осолдохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хамгаалалтын зурвас тогтооно”, 2.2-т хамгаалалтын зурвасын хэмжээг журамлаж өгсөн. Ингэхдээ хэдэн кВ цахилгаан дамжуулж байгаагаас шалтгаалаад хамгаалалтын зурвас нь өөр өөр байхаар заасан. 2.2.3-т дулааны шугамыг тухайн шугамын голч буюу хэдэн миллиметрийн голчтой шугам бэ гэдгээс хамаараад хамгаалалтын зурвас 5-7 метр хооронд харилцан адилгүй байхаар журамлаж өгсөн. Гэтэл нэхэмжлэгчийн одоо гуравдагч этгээдэд эзэмшүүлчхээд байгаа 91 м.кв газарт цахилгааны болон дулааны эрчим хүчний системийн үндсэн төв шугам дайрдаг. Мөн хажууд нь цахилгаан эрчим хүчний агаарын шугам байдаг гэдэг нь тухайн газар дээр үзлэг хийсэн үзлэгийн тэмдэглэл болон холбогдох албан бичгүүдээр нотлогдсон. Цахилгаан түгээх сүлжээ компаниас ирүүлсэн болон газар дээр үзлэг хийсэн үзлэгийн тэмдэглэл зэргээс харвал цахилгаан дамжуулах агаарын шугам нь 0,4 кВ-ын хүчин чадалтай агаарын цахилгаан дамжуулах шугам байна гээд заачихсан. Ингэхээр 0,4 кВ-ын шугамыг журмынхаа 2.2.1 дэх заалтаас харвал “цахилгаан дамжуулах шугам нь 1 кВ хүртэл байвал 1,5 метрийг нь хамгаалалтын зурвастай байна” гээд заагаад өгчихсөн. Үзлэгийн тэмдэглэлээс харахад цахилгаан дамжуулах агаарын шугамаас “нэхэмжлэгчийн объект хүртэлх хоорондын зай нь 1,14 метр  1,09 метр зайтай байна” гэдгийг тогтоочихсон. Өөрөөр хэлэх юм бол энэ журамд заасан 1,5 метр хамгаалалтын зурвас дотор байгаа ийм нөхцөл байдал тогтоогдсон. Өөрөөр хэлбэл, цахилгаан дамжуулах агаарын шугамын хамгаалалтын зурвас дотор багтсан асуудал гарч ирж байна. Хэрэгт авагдсан “Увс дулааны станц” ХХК-аас ирүүлсэн баримтаас харвал Дулааны станц 2 удаа хэмжилт хийсэн. Ингэхэд дулааны төвийн шугамаас нэхэмжлэгчийн объект хүртэлх зай 2,9 метрийн зайтай байна гэсэн хэмжилт ирсэн. Гэтэл газар дээр очоод шүүхээс үзлэг хийгээд хэмжилтийн мэргэжилтнийг оролцуулаад хэмжсэн үзлэгийн тэмдэглэлээр энэ хэмжээ өөр гарсан. Маргаан бүхий газар буюу нэхэмжлэгчийн объектын 5 дугаар эргэлтийн цэгээс дулааны шугам хүртэлх зай 6,04 метр, 4 дүгээр эргэлтийн цэгээс шугам хүртэлх хооронд 5,95 метр байна гэж тогтоогдсон. Гэхдээ энэ үзлэгийн тэмдэглэлд хавсаргаад байгаа баримтыг яг албан ёсны баримт гэж үзэх үү, үгүй юү гэдэг асуудал дээр миний хувьд эргэлзэж байна. Яагаад гэвэл албан ёсны байгууллагаас буюу тухайн дулааны шугам сүлжээг эзэмшиж, өмчилж байгаа хуулийн этгээдээс 2 удаа энэ хэрэг дээр албан бичиг ирсэн байдаг. Тухайн албан бичгээр “манайх хэмжилт хийж албан ёсоор энийг 2 удаа тогтоолгоход үл хөдлөх хөрөнгө шугам 2-ын хоорондох зай 2,9 метр байсан” гэсэн. Тэгтэл энэнээс илүү гарсан буюу 6,04 метр, 5,95 метр гэдэг байдлаар хариуцагч талын төлөөлөгчийг оролцуулаад хийж байгаа үзлэгийн тэмдэглэлээр тогтоогдсонд эргэлзэж байна. Хариуцагч талыг би энэ хэрэгт хувийн сонирхолгүй, хөндлөнгийн этгээд гэж харахгүй байна. Хариуцагч тал ер нь бол өмнөх шүүх хуралдаанууд дээр энэ хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад ирүүлж байгаа хариу тайлбар, шүүх хуралдаанд оролцож байгаа байр суурийг нь харахад нэхэмжлэлийн шаардлагыг үгүйсгэсэн буюу хэрэгсэхгүй болгуулах буюу Улаангом сумын Засаг даргын захирамж болон хурлын тогтоолыг хамгаалсан байр суурьтай оролцож байгаа учраас тухайн хариуцагч талын төлөөлөгч Э.П-ыг оролцуулж хэмжилтийг хийлгэж байгаа өөрөө хувийн сонирхолгүй, хөндлөнгийн байр суурьтай этгээдээр албан ёсоор тогтоолгосон хэмжээ гэж харахгүй. Албан ёсны буюу тухайн шугамыг эзэмшдэг, өмчилдөг хуулийн этгээдээс ирүүлсэн “2,9 метрийн зайтай байна” гэсэн тул хэмжээ бол үнэн байна гэж үзэж байна. Энэ нь Засгийн газрын 97 дугаар тогтоолын 3 дугаар хавсралтын 2.2 дахь заалтын 3 заасан “5 метрийн хамгаалалтын зурвастай байна” гэсэн зайнд багтчихсан. Өөрөөр хэлбэл хамгаалалтын зурвас газар дотор орчихсон газар байгаа учраас энэ нь Эрчим хүчний тухай хуулийн дагуу хамгаалалтын зурвас газар, иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагад эзэмшүүлэх, өмчлүүлэхийг хориглосон ийм газар байгаа тул тухайн газрыг газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгаж, иргэн, хуулийн этгээд, аж ахуйн нэгжид эзэмшүүлэхээр ингэж тусгаж байгаа процесс нь Эрчим хүчний тухай хууль болон холбогдох дүрэм журмуудыг зөрчсөн байна гэж үзэж байна. Мөн Газрын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.3.2-т “Аймгийн төвийн инженерийн шугам сүлжээ бүхий газарт аймгийн Засаг даргын захирамжаар газар эзэмшүүлнэ” гэж тухайн бүс нутаг маань өөрөө аймгийн Засаг даргын газар эзэмших, ашиглах эрх олгох бүрэн эрхийн хэмжээний газар байна гэдгийг хуульчилсан байна. Сумын Засаг даргын хувьд бол Газрын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.4.3-т 21.3.2-т зааснаас бусад газарт газар эзэмших, ашиглуулах асуудлыг шийдвэрлэх, зохион байгуулах гэдэг ийм бүрэн эрхийг олгож шийдвэрлэсэн. Тухайн маргаан бүхий 91 м.кв газрыг эзэмшүүлж байгаа процесс аймгийн төвийн инженерийн шугам сүлжээ бүхий газар гэдэг нь хэрэгт авагдсан баримтаар тогтоогдсон. Ийм учраас дуудлага худалдаа зохион байгуулж байгаа нь Газрын тухай хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.1.2-т заасан эрх хэмжээг сумын Засаг дарга биш, аймгийн Засаг даргын захирамжаар зохион байгуулах процесс явагдах ёстой. Гэтэл сумын Засаг дарга хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийг хэтрүүлж хэрэглэсэн, өөрт олгогдоогүй эрхийг хэрэгжүүлсэн учраас тухайн дуудлага худалдаа зохион байгуулах тухай захирамж болон тухайн захирамжийг үндэслэж явагдсан дуудлага худалдаа Газрын тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн асуудал байна. Хэрвээ энэ тогтоол хууль зөрчиж гарсан юм бол тогтоолыг үндэслээд дуудлага худалдаанд оруулж, төсөл сонгон шалгаруулалтын журмаар тухайн газрыг иргэнд эзэмшүүлж байгаа процесс нь тэр чигтээ хууль зөрчсөн процесс бол явагдсан гэсэн үг. Иймд маргаан бүхий тухайн тогтоолын холбогдох хэсэг болон захирамжийн холбогдох хэсэг мөн тухайн захирамжийг үндэслээд явагдсан дуудлага худалдааг хүчингүй болгуулъя гэх нэхэмжлэлийн шаардлагыг гаргасан” гэв.

            3.3. Хариуцагч Улаангом сумын Засаг дарга шүүхэд гаргасан тайлбартаа: “Увс аймгийн Улаангом сумын 12 дугаар багийн нутагт зах дотор байрлах худалдаа үйлчилгээний зориулалттай 91 м.кв газар нь 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр 09:00 цагаас дуудлага худалдаа зохион байгуулагдсан ба 3 оролцогч оролцон 15:03 цагт дууссан. Тус дуудлага худалдаа нь Улаангом сумын 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд иргэн санал өгч сумын ИТХ-ын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 тогтоолоор төлөвлөгөө батлагдсан. Тухайн газар нь Газрын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.4-д заасны дагуу дуудлага худалдааг 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А/401 тоот захирамжийн дагуу ажлын хэсэг байгуулагдаж цахимаар нээлттэй зарлан зохиох журмын дагуу зохион байгуулан ажилласан” гэжээ.

            3.4. Хариуцагч Улаангом сумын Засаг даргын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.П шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Журамд 0,4 к.вт хүртэлх цахилгааны агаарын шугамаас ерөнхийдөө 1 метр хүртэл заасан гэж байдаг. Хэмжилтийн дагуу тэр зайнаас гадагшаа байгаа гэж манайх үзсэн. Түүнчлэн цахилгааны агаарын шугамаас 1,9 метр байна гэдгийг бид газар дээр нь очиж хэмжиж үзсэн. Харин дулааны шугамын тухайд бол голчоосоо хамаараад 5 метрээс хол зай байршилтай байгаа болох нь манайд байгууллагын мэдээллийн дата санд 5 метр гэж өгөгдсөн байгаа учраас бид нар тэрнийх нь дагуу хэмжилт хийгээд 5 метрээс их гарч ирсэн. Тухайн дулааны шугамыг эзэмшигч байгууллагын гаргаж ирсэн хэмжилтийг нь алдаатай гэж үзэж байна. Яагаад гэвэл мэргэжлийн багажаар биш, метр бариад эндээс энэ хооронд байгаа байх гэдэг байдлаар хэмжилт хийсэн нь харагдаж байна. Тиймээс дулааны шугам болон нэхэмжлэгчийн дэлгүүрийн барилга хоорондын зайг буруу гаргасан гэж үзэж байна. Дуудлага худалдааг нэхэмжлэгч иргэний өөрийнх нь гарын үсэгтэй 2023 онд манай ГХБХБГ-т өгсөн хүсэлтийн дагуу явуулсан. Уг хүсэлтийг тухайн үеийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дээр нь бид танилцуулж газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгуулсан. Одоо Монгол Улсад хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа хуулийн дагуу бол худалдаа үйлчилгээний зориулалттай газрыг заавал дуудлага худалдаагаар эзэмшүүлэх ёстой. Хуулийн дагуу иргэний саналыг авч үзээд уг газрыг дуудлага худалдаанд оруулсан. Нэхэмжлэгч өрөө тухайн үед нь дэнчингийн мөнгөө төлөөд дуудлага худалдаандаа оролцсон. Нэхэмжлэгч талын миний утас гацсанаас болоод ийм асуудал үүссэн гэж тайлбарлаж байна. Иймд болсон үйл явдлыг бид буцааж чадахгүй” гэв.

            3.5. Хариуцагч Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын шүүхэд гаргасан тайлбартаа: “2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдөр Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын ээлжит 18 дугаар хуралдаанаар сумын 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлах асуудлыг хэлэлцэж баталсан. Тухайн өдрийн хуралдаанаар 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлах асуудлыг Улаангом сумын газрын даамал Б.А, М.Б нар танилцуулан батлуулсан. Хуралдаанд оруулж ирсэн дуудлага худалдааны газрын материалд цахилгааны болон дулааны шугам сүлжээний хамгаалалтын бүсэд хамаардаг талаар асуудал оруулагчдаас мэдээлэл өгөөгүй. Маргаан бүхий газарт мэргэжлийн байгууллагын дүгнэлт гаргуулах шаардлагатай гэж үзэж байна” гэжээ.

  3.6. Хариуцагч Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.Б шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Улаангом сумын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны 18/15 тоот тогтоолоор 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө батлагдсан. Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1-д “Сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын хороо, төлөөлөгч, тухайн нэгжийн Засаг дарга хуралдаанаар хэлэлцэх асуудлыг оруулах эрхтэй” байдаг. Энэ үүднээсээ сумын Засаг дарга газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлах асуудлыг оруулсан. Энэ асуудлыг Газрын тухай хуулийн 20 дугаар зүйлийн 20.2-т “тухайн шатны Засаг даргын өргөн мэдүүлсэн аймаг, нийслэлийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөө, түүнд нийцүүлэн боловсруулсан сум, дүүргийн тухайн жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг хэлэлцэн батлах” гэж заасны дагуу сумын Засаг дарга газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөний саналыг оруулж ирсэн. Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.2-т “Хуралдаанд одоо санал оруулж байгаа субъект саналд холбогдох тооцоо судалгаа, лавлагаа мөн гарах шийдвэрийн төслийг хавсаргаж, хуралдаанд асуудлаа ингээд оруулах эрхтэй”. Бид тухайн 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн хуралдаанаар орсон газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө нь холбогдох тооцоо судалгаа бүх юм нь хийгдээд ирсэн гэж үзээд энэ тогтоолыг баталж гаргасан. Засгийн газрын 2023 оны 92 дугаар тогтоол батлагдсан. Энэ тогтоолоор Газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг боловсруулах тухай журам батлагдсан. Энэ журмын хүрээнд сумын газрын даамал маань тухайн жилийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг иргэдээс цахимаар болон одоо цаасан хэлбэрээр хүлээн авч тухайн оны 9 сарын 15-ны дотор нэгтгээд, цахимаар болон албан бичгээр Монгол Улсын геодези зураг зүйн газар луу явуулж программд шивүүлдэг. Ингэж шивүүлж ирсэн газар маань давхцал байна уу, тэр газар дээр ундаргын усны эх үүсвэр байна уу, дуудлага худалдаа явуулахад өнөөдрийн гарч байгаа нөхцөл байдал шиг нөгөө эрчим хүчний болоод дулааны шугам сүлжээ орсон газар байна уу гэх мэт маш олон талын давхцалыг Геодези зураг зүйн газар болон Увс аймгийн Газар зохион байгуулалтын газар дээр ингээд давхар программд нь шивэгдсэн байдаг. Эдгээр давхцалуудыг үзээд сумын хурлаар батлагдсан газар маань олгогдох нөхцөл бүрддэг. Хэрвээ тухайн газар нь инженерийн шугам сүлжээ бүхий газар, ундаргын усны эх үүсвэр бүхий газар байх юм бол тэр газрыг олох боломжгүйгээр тухайн газрын даамал программдаа нэвтэрч цахимаар бүх процесс явдаг болчихсон. Давхцал үүссэн тохиолдолд программд орох боломжгүйгээр дээрээс автоматаар хаагдчихдаг. Иймд Улаангом сумын ИТХ-ын 2024 оны 01 сарын 23-ны өдрийн 18/15 тоот тогтоол нь газар зохион байгуулалтын тухайн жилийн төлөвлөгөөг батлахад ямар нэгэн зөрчил Геодези, зураг зүйн газраас гарч ирээгүй учраас газрын даамлууд болон сумын Засаг дарга бүрэн эрхийнхээ хэмжээнд дуудлага худалдааг зохион байгуулсан, энэ процесс нь алдаагүй зөв болсон байна гэж үзэж байгаа тул энэхүү 18/15 тоот тогтоол хүчин төгөлдөр гэж үзэж байна. Халаалтаар хангуулахын тулд журмын дагуу гэрчилгээтэй хүнд л олгодог, гэрчилгээ гараагүй хүнд халаалт дулааныг олгохгүй боломжгүй гэж ингэж үзэж байна” гэв.

3.7. Гуравдагч этгээд Б.Б шүүхэд болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: “Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 1.1-д “хуулийн зорилт нь хүн, хуулийн этгээдээс захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсвэл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд хуульд заасан бол захиргааны байгууллагаас гаргасан нэхэмжлэлийн дагуу захиргааны хэргийг шүүхэд хянан шийдвэрлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино” гэж заасан. Энд тэгэхээр хууль ёсны эрх ашиг сонирхол нь зөрчигдөж байгаа хүн хэн бэ гэхээр “би” л байгаа. Яагаад гэхээр уг газрын дуудлага худалдаанд газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд санал өгсөн хүн бол нэхэмжлэгч М.Б юм. Энэ нь Газрын тухай хуулийн 4.1.6-д “Газар зохион байгуулалтын төлөвлөлтөд иргэдийн оролцоог хангах” гэх заалтын хүрээнд иргэн М.Б-ын хүсэлтээр газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тухайн газрыг дуудлага худалдаанд эзэмшүүлэхээр тусгасан. Төрөөс газрын талаар баримтлах зарчмыг Газрын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.7-д “Газар дээрх үл хөдлөх хөрөнгө тухайн газрын бүрдэл хэсэг” гэж тодорхой заасан. Энэ зарчмыг одоо яаж хэрэгжүүлсэн бэ гэхээр тухайн газрыг нь чөлөөлүүлэхгүйгээр нэгэнт барилга байшин бариад үл хөдлөхийн гэрчилгээ авчихсан байхад Улаангом сумын Засаг дарга болон газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газраас дуудлага худалдаа явуулаад хэрвээ нэхэмжлэгч М.Б яллагчаар тодрох юм бол тухайн газар эзэмших эрхийн гэрчилгээгээ аваад дэлгүүрийн үйл ажиллагаагаа цааш нь аваад явах боломжтой гэдэг байдлаар Газрын тухай хуулийн холбогдох зарчмуудыг баримтлаад ингээд явсан гэж үзэж байгаа юм. Шүүх бүрэлдэхүүнээр хэргийг хэлэлцэж байгаа учраас эхнээс нь товчхон яръя гэж бодож байна. 2024 оны 12 сард дуудлага худалдаа нь зарлагдаад би цахимаар бүртгүүлээд оролцоод яллагчаар тодорсон. Дуудлага худалдаа болсон тэр өдөр М.Б над руу “наадах чинь миний газар юм байгаа юм, чи надад өгчих” гээд утсаар өдөр, шөнөгүй ярьж байсан. Би тухайн үед учир зүйг нь сайн ч ойлгоогүй, М.Б “надад зүгээр мөнгөөр нь зарчих” гэсэн тайлбарыг хэлж байсан. Би “Үгүй ээ, би зарах гэж энэ газрыг аваагүй, ажил төрөл юм хийе гэж бодоод ингээд оролцсон хүн байгаа юм гээд” гэхэд “надад зарчих аа” л гээд байсан. Тэгээд нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргаад өнөөдрийг хүртэл жил гаруйн хугацаа болж байна. Газрыг дуудлага худалдаанд оруулах, төлөвлөгөөнд санал тусгах тэр процесс бол яг хуулийнхаа дагуу явагдсан. Сая Газрын тухай хуулийн 4.1.6, 7 дугаар зүйлийг баримтлаад анхнаасаа үл хөдлөх хөрөнгийг нь чөлөөлөхгүйгээр иргэний гаргасан хүсэлтийнх нь дагуу төлөвлөгөөнд саналыг тусгаад Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаар батлаад баталсан төлөвлөгөөнийх нь дагуу Улаангом сумын Засаг дарга нь захирамжаа гаргаад ингээд бүх процесс дарааллын дагуу хууль журмынхаа хүрээнд явсан. Ингээд явж байгаад анхан шатын шүүх хурал болж үнэнд гүйцэгдэж ялагдаад ирэхээр нэхэмжлэгч цахилгаан шугам сүлжээний газраас авсан бичиг, нөгөө нь дулааны 1 дүгээр станцаас Улаангом сумын бусдад эзэмшүүлэх боломжгүй газар байдаг 5 метр орчимд хамгаалалтын зурвас байсан гэсэн утгатай учир битүүлэг нотлох баримт гаргаж ирээд давж заалдах шатны шүүх хурал дээр хамгаалалтын зурвас газар байсан. Энэ газар чинь ерөөсөө бусдад эзэмшүүлэх боломжгүй ийм газар байсан юм. Би энэ дуудлага худалдаанд бараг орох ч ёсгүй байсан. Ийм санал өгөөгүй гээд эргээд үгүйсгээд эхэлж байна. Энэ байдлаас юу харагдаж байна вэ гэвэл нэхэмжлэгчийн “хүний хүсэл, шунал гэдэг хязгааргүй, тэр газрыг боломжийн байдлаар авчихъя” л гэсэн тийм бодолтой л байсан гэдэг нь харагдаж байна. Одоо энэ хамгаалалтын зурвас газарт хамаарлаа гэхэд энэ хүн өөрөө тэр хамгаалалтын зурвас газар дээр байж байгаа дэлгүүрээ яагаад чөлөөлөхгүй байгаа юм. Зурвас газар биш гэдгийг нь үзлэгээр тогтоогдсон, хавтаст хэрэгт авагдсан нотлох баримтууд дээр тодорхой байж байна. Тодорхой зүйл дээр ингээд жил гаруйн хугацаанд маргаж байна. Хэрвээ ийм байдалтай ингээд яваад байж болдог юм бол би ч гэсэн хэн нэгний эзэмшил ашиглалтад байхгүй нэг газар дээр би нэг давхар нэг юм гялс аваачиж барьчхаад “надад гэрчилгээ гаргаж өг, би газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд чинь санал өгсөн дуудлага худалдаа явуулаад өг, би гэрчилгээтэй болмоор байна” гээд ингээд явж л баймаар байна. Энэ дураараа аашилж байгаа иймэрхүү байдлыг таслан зогсоох хэрэгтэй. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн зорилтын хүрээнд энэ шүүх хурлаар миний эрх ашиг сонирхол л зөрчигдөж байна. Нэхэмжлэгчийн ямар нэгэн эрх ашиг сонирхол хөндөгдөөгүй, харин ч төрийн өмчийн газрыг 20 гаруй жил дур ашиглаж дэлгүүрийн үйл ажиллагаа явуулж орлого олсон. Тэгсэн хэр нь газар эзэмших эрхээ хэрэгжүүлье гээд төлөвлөгөөнд саналаа өгөөд, дуудлага худалдаанд нь оролцоод ялагдчихаад, шударга эзэмшигч нь гараад ирэхээр “одоо энэ чинь бусдад эзэмшүүлэх ёсгүй газар байсан юм” гэсэн юмыг яриад зогсож байгаа чинь ёс зүйгүй хэрэг юм”. Газрын тухай хуулийн 33.1.2-д “Энэ хуулийн 33.1.1-д зааснаас бусад зориулалтаар болон энэ хуулийн 29.1 29.2 29.3-д заасан хэмжээнээс илүү газар эзэмших хүсэлт гаргасан иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагад төсөл шалгаруулах, дуудлага худалдаа явуулах Газар эзэмшүүлэх асуудлыг аймаг, сум, нийслэлийн Засаг дарга дуудлага худалдаа төсөл шалгаруулах зарчмаар шийдвэрлэнэ” гэж заасан. Зам, шугам сүлжээний газар гэдэгт ямар газар хамаарах вэ гэвэл Газрын тухай хуулийн 13.1-д “Зам шугам сүлжээний газарт цахилгаан, дулаан, хий, ус хангамж, ариутгах татуурга, зам замын зурвас газар, тээвэр, холбоо мэдээллийн зориулалтаар хот, тосгон, бусад суурины гадна олгогдсон газар хамаарна” гэж заасан. Ийм газар дээр аймгийн Засаг даргын захирамж гарч тухайн дуудлага худалдааны тухайн дуудлага худалдааг зарлаж явах ёстой. Үүнд сумын газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө гараад сумын Засаг дарга 33.1.2-т заасан бүрэн эрх хэмжээнийхээ хүрээнд сумын Засаг даргын захирамж гараад дуудлага худалдаа явагдсан нь үндэслэлтэй. Бусад суурины газар гэдэг нь хот, тосгон, бусад суурины барилга байгууламж, үйлдвэр уурхайн дэвсгэр газар, инженерийн дэд бүтэц, гамшиг ослоос урьдчилан сэргийлэх, энгийн болон инженерийн хийц бүтэц бүхий байгууламжийн газар, нийтийн эдэлбэрийн газар болон цаашид тэлж хөгжих нөөц газрыг одоо хот тосгон, бүс суурин, нийслэл хотын эдэлбэр газарт хамааруулдаг. 33.1-д “Газар эзэмшүүлэх шийдвэр гаргах гэдэг хэсэгт Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагад газар эзэмшүүлэх асуудлыг дараах журмыг баримтлан шийдвэрлэнэ”, 33.1.1-д “энэ хуулийн 29.1, 29.2, 29.3-д заасан болон төсөвт байгууллагад зайлшгүй хэрэгцээтэй газрыг эзэмшүүлэх тухай шийдвэрийг аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар баталсан газар зохион байгуулалтын ерөнхий болон тухайн жилийн төлөвлөгөөний дагуу аймаг, сум, нийслэлийн Засаг дарга гаргана” гэж байгаа юм. Сумын Засаг даргын захирамж гарч эзэмшүүлнэ. Яагаад гэвэл зах дээрх маргаан бүхий газар хуульд заасан зам шугам сүлжээний газарт хамаарахгүй” гэв.

3.8. Шүүхийн иргэдийн төлөөлөгч Н.Пагма шүүх хуралдаанд гаргасан дүгнэлтдээ: “...тухайн газар дээрээ олон жил ажилласан хүнд төрийн байгууллагын зүгээс хууль журам танилцуулах, ойлгуулах зүйл бараг хийгээгүй, дуудлага худалдааг ганц хүний хүсэлтээр шахам хийсэн нь маш учир дутагдалтай болсон байна. Төрийн байгууллагын уялдаа маш муу гэж үзэж байна” гэв.

ҮНДЭСЛЭХ нь:

            1.  Шүүх хэргийн оролцогчийн шүүхэд болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу авагдаж, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг харьцуулан үзэж нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн дүгнэв.

            2. Нэхэмжлэгч М.Б хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад  “Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаар тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хууль бус болохыг тогтоолгож хүчингүй болгож, Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн “Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай” А/401 дугаартай захирамжийн маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг болон 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн дуудлага худалдааг хүчингүй болгуулах тухай” гэж нэхэмжлэлийн шаардлагаа өөрчлөн тодорхойлсон.

            3. Нэхэмжлэгч талаас “Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлахдаа Эрчим хүчний тухай хууль болон түүнд нийцүүлэн гаргасан холбогдох журмын заалтыг зөрчсөнөөс гадна аймгийн төвийн инженерийн шугам, сүлжээ бүхий газрыг дуудлага худалдааны зарчмаар эзэмшүүлэхээр тусгасан, мөн тус маргаан бүхий газрын нээлттэй дуудлага худалдаагаар сумын Засаг дарга эзэмшүүлсэн нь Газрын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.3.2-т заасныг зөрчиж, өөрийн чиг үүрэгт үл хамаарах асуудлаар захиргааны акт гаргасан” гэж маргаж байна.

            4. Хариуцагч Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал  “Газрын тухай хуульд зааснаар сумын Засаг дарга газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөний саналд холбогдох тооцоо судалгаа, лавлагаа болон гарах шийдвэрийн төслийн хамт асуудлыг хуралдаанд оруулсан. 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн хуралдаанаар орсон газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө хуульд нийцсэн” гэж,

            5. Хариуцагч Улаангом сумын Засаг дарга “тухайн газрыг дуудлага худалдааны зарчмаар эзэмшүүлэхээр газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгагдсаны дагуу ажлын хэсэг байгуулагдан цахимаар холбогдох журмын хүрээнд зохион байгуулсан тул нэхэмжлэлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй” гэж тайлбарлав.

            6. Харин гуравдагч этгээд Б.Б зүгээс “...сумын Засаг дарга эрх хэмжээнийхээ дагуу дуудлага худалдааг холбогдох журмын хүрээнд зохион байгуулагдсан тул нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөхгүй” гэж тайлбар гаргасан.

            7. 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын “2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг батлах тухай” 18/15 дугаартай тогтоолоор маргаан бүхий 0.009 га газрыг дуудлага худалдаагаар эзэмшүүлэхээр баталжээ.

            7.1. Увс аймгийн Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А/401 дүгээр захирамжаар Улаангом сумын 12 дугаар багийн нутагт захын дотор байрлах 91 м.кв газрыг худалдаа үйлчилгээний зориулалтаар нээлттэй дуудлага худалдааны зарчмаар эзэмшүүлэхээр шийдвэрлэн, дуудлага худалдааг зохион байгуулахыг Улаангом сумын газрын даамал М.Б, Б.А нарт даалгаж, захирамжийн хавсралтаар 91 м.кв газрын дуудлага худалдааны анхны үнийг 728,000 төгрөгөөр тогтоосон байна. (1 дүгээр хавтаст хэргийн 18-19 дүгээр хуудас)

            7.2. Тус маргаан бүхий газарт нэхэмжлэгч М.Б нь 2003 онд “М Б” нэртэй гэр ахуй, жижиг барааны дэлгүүрийн барилга барьж үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ авч, 23 жил дэлгүүрийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа болох нь тогтоогдож байхаас гадна хэргийн оролцогчид энэ үйл баримтын талаар маргаагүй. (1 дүгээр хавтаст хэргийн 149 дүгээр хуудас)

            7.3. Маргаан бүхий газрыг 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр газар эзэмшүүлэх дуудлага худалдааг газрын биржийн МLE.MN цахим системээр зохион байгуулагдаж иргэн Б.М, Б.Б, М.Б нар оролцсон байна.

            7.4. Уг дуудлага худалдаанд нийт 3 оролцогч оролцож хамгийн сүүлд оролцогч Б.Б 54,978,000 төгрөгийн санал гаргаснаар ялагч болж Улаангом сумын Засаг даргын 2025 оны 01 дүгээр сарын 07-ны өдрийн А/06 дугаартай захирамжаар 91 м.кв газрыг худалдаа үйлчилгээний зориулалтаар түүнд 15 жилийн хугацаатайгаар эзэмшүүлжээ.

            7.5. Дуудлага худалдаанд оролцогч М.Б-оос Улаангом сумын Засаг даргад гомдол гаргаснаар Улаангом сумын Засаг даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 04-ний өдрийн 53 дугаартай албан бичгээр дуудлага худалдаа журмын дагуу явагдсан тухай хариуг өгсөн байна.

            8. Маргааны үйл баримтуудад хууль зүйн дүгнэлт хийвэл;

            8.1. Газрын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3-д ““газар эзэмших” гэж газрыг гэрээнд заасан зориулалт, нөхцөл, болзлын дагуу хуулиар зөвшөөрсөн хүрээнд өөрийн мэдэлд байлгахыг”, 6 дугаар зүйлийн 6.1-д “Газрыг Монгол Улсын 18 насанд хүрсэн иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэ хуульд заасны дагуу эзэмшиж ашиглана”, 20 дугаар зүйлийн 20.1-д “Аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал газрын харилцааны талаар дараахь нийтлэг бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ” гээд 20.1.7-д “аймгийн газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөө болон сумын тухайн жилийн төлөвлөгөөнд нийцүүлэн багийн иргэдийн Нийтийн Хурлын шийдвэрийг үндэслэн малчин өрхийн анхдагч холбоонд гэрээгээр ашиглуулах бэлчээрийн зааг, хэмжээ, байршлыг тогтоох”, мөн хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.3-т “Аймгийн Засаг дарга газрын харилцааны талаар дараахь бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ” гээд 21.3.2-т “аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас баталсан газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу аймгийн төвийн инженерийн шугам, сүлжээ бүхий газруудад газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах асуудлыг шийдвэрлэнэ. Уг асуудлыг шийдвэрлэхэд тухайн сумын Засаг даргын саналыг авсан байна”, газар эзэмшүүлэх шийдвэрийг гаргахдаа мөн хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.1.2-т “энэ хуулийн 33.1.1-д зааснаас бусад зориулалтаар болон энэ хуулийн 29.1, 29.2, 29.3-т заасан хэмжээнээс илүү газар эзэмших хүсэлт гаргасан иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэх зориулалтаар малчдын хоршоонд нэг удаа 5 га хүртэлх газар эзэмшүүлэх асуудлыг аймаг, сум, нийслэлийн Засаг дарга дуудлага худалдаа, төсөл шалгаруулах зарчмаар шийдвэрлэнэ”, 27 дугаар зүйлийн 27.1-д “Газрыг энэ хуульд заасан зориулалт, хугацаа, болзолтойгоор гэрээний үндсэн дээр зөвхөн эрхийн гэрчилгээгээр эзэмшүүлнэ” гэж тус тус заасан нь газар эзэмших эрхийн хууль зүйн үндсэн агуулгыг илэрхийлсэн зохицуулалт бөгөөд гагцхүү хуулийн дагуу газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгасан газрыг, хуулиар тогтоосон зохих зарчмын дагуу, эрх бүхий этгээдийн гаргасан шийдвэрт үндэслэж, эрхийн гэрчилгээ олгох замаар төрөөс баталгаажуулсан нөхцөлд энэ эрх хуулийн дагуу үүссэн, хууль ёсны байх зарчмыг хангасан гэж ойлгоно.

            8.2. Түүнчлэн, Барилгын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.35-д “инженерийн шугам сүлжээ” гэж ус хангамж, цахилгаан, дулаан, ариутгах татуурга, цэвэрлэх байгууламж, газрын тос болон төрөл бүрийн хий дамжуулах хоолой, харилцаа холбооны төвлөрсөн байгууламжийг”, Газрын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1-д “Зам, шугам сүлжээний газарт цахилгаан, дулаан, хий, ус хангамж, ариутгах татуурга, зам, замын зурвас газар, тээвэр, холбоо, мэдээллийн зориулалтаар хот, тосгон, бусад суурины гадна олгогдсон газар хамаарна” гэж тус тус заасан.

            9. Хэрэгт авагдсан баримтуудаас үзэхэд, маргаан бүхий Улаангом сумын 12 дугаар багийн нутаг зах дотор байрлах 91 м.кв газар нь инженерийн шугам сүлжээ буюу нэгдсэн дулааны шугам сүлжээ бүхий Улаангом сумын нэгдүгээр бүсчлэлд хамаарах газар болох нь хэрэгт авагдсан шүүхийн үзлэгийн тэмдэглэл болон кадастрын мэдээллийн сан, хэргийн оролцогчдын тайлбар зэрэг баримтаар тогтоогдож байна.

            10. Гэтэл маргаан бүхий Улаангом сумын 12 дугаар багийн нутаг зах дотор байрлах 91 м.кв газар нь инженерийн шугам сүлжээ буюу нэгдсэн дулааны шугам сүлжээ бүхий газар болохыг хариуцагч захиргааны байгууллагаас мэдсэн атлаа нэхэмжлэгч М.Б-ыг хүсэлтээр сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны “Улаангом сумын газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөө”-д нээлттэй дуудлага худалдааны зарчмаар бусдад эзэмшүүлэхээр тусгаж, улмаар сумын Засаг дарга 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн А/401 дүгээр захирамжаар нээлттэй дуудлага худалдаа зохион байгуулан бусдад эзэмшүүлсэн нь дээрх хуулийн зохицуулалттай нийцээгүй.

            10.1. Тодруулбал, инженерийн шугам сүлжээ бүхий газрыг бусдад эзэмшүүлэх асуудлыг аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас баталсан газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөнд тусгагдсаны дагуу Газрын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.3.2 дахь хэсэгт зааснаар аймгийн төвийн суурьшлын бүсийн инженерийн шугам, сүлжээ бүхий болон сүлжээнд холбогдохоор төлөвлөгдсөн газруудад газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах асуудлыг зөвхөн аймгийн Засаг дарга шийдвэрлэх ёстой байхад тус маргаан бүхий газрыг бусдад эзэмшүүлэх асуудлыг Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас сумын 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд тусгаж, сумын Засаг дарга нээлттэй дуудлага худалдаа зохион байгуулах замаар шийдвэрлэсэн нь хууль зүйн хувьд үндэслэлгүй, хууль бус байна.

            10.2. Өөрөөр хэлбэл, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан нь иргэн, хуулийн этгээдэд газар эзэмшүүлэх талаар шийдвэр гаргахдаа газар эзэмшүүлэхэд харшлах шалтгаан нөхцөл байгаа эсэх, хуульд заасан өөрийн эрх хэмжээнд хамаарч байгаа эсэхийг бүх талаас нь шалган тогтоож зөвхөн хуульд заасан шаардлага хангагдсан тохиолдолд эзэмшүүлэх шийдвэр гаргахаар хуульчлагдсан.

            11. Нөгөө талаас, Газрын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.7-д “газар дээрх үл хөдлөх хөрөнгө нь тухайн газрын бүрдэл хэсэг байх зарчмыг баримтлахаар”, 33 дугаар зүйлийн 33.1-д “Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгж байгууллагад газар эзэмшүүлэх асуудлыг дараах журмыг баримтлан шийдвэрлэнэ” гээд 33.1.2-т “энэ хуулийн 33.1.1-д зааснаас бусад зориулалтаар болон энэ хуулийн 29.1, 29.2, 29.3-т заасан хэмжээнээс илүү газар эзэмших хүсэлт гаргасан иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагад мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэх зориулалтаар малчдын хоршоонд нэг удаа 5 га хүртэлх газар эзэмшүүлэх асуудлыг аймаг, сум, нийслэлийн Засаг дарга дуудлага худалдаа, төсөл шалгаруулах зарчмаар шийдвэрлэнэ. Төсөл шалгаруулах, дуудлага худалдаа явуулах журмыг Засгийн газар тогтооно” гэж тус тус заасан.

            11.1. Хуулийн энэхүү заалтыг маргааны үйл баримтад холбогдуулан авч үзвэл, иргэн, хуулийн этгээдэд эзэмшүүлэх газар нь бусдын эзэмшил, өмчлөл, ашиглалт үүсээгүй, тус газар дээр бусдын ямар нэгэн барилга байгууламжгүй, эзэмших эрх олж авах этгээд нь тухайн эрхийг саадгүй хэрэгжүүлэх боломжтой газар байх ёстой.

            11.2. Өөрөөр хэлбэл, дуудлага худалдааны ялагчид эрхийн доголдолгүй, эрх зүйн ямар нэгэн маргаангүй, түүнчлэн бусдын эрх, ашиг сонирхол хөндөгдөөгүй газарт газар эзэмшүүлэхээс бус ийнхүү нэхэмжлэгч М.Б-ыг 2003 онд гэр ахуй, жижиг барааны дэлгүүрийн барилга барьж үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ авсан үл хөдлөх эд хөрөнгө байрлах газрыг нээлттэй дуудлага худалдаагаар бусдад эзэмшүүлсэн нь дээрх хуулийн зохицуулалттай нийцээгүйгээс гадна Газрын тухай хуульд заасан газар дээрх үл хөдлөх хөрөнгө нь тухайн газрын бүрдэл хэсэг байх зарчмыг зөрчсөн байна.

            12. Харин нэхэмжлэгч талын “...Эрчим хүчний тухай хууль болон түүнд нийцүүлэн гаргасан холбогдох журмын заалтыг зөрчсөн” гэх тайлбарыг хүлээн авах үндэслэл тогтоогдохгүй байна.

            12.1. Учир нь, Эрчим хүчний тухай хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.1-д “Шугам сүлжээ нь аюулгүй байдлыг хангах хамгаалалтын зурвастай байна. Хамгаалалтын зурвасын дотор гэр, орон сууц, барилга байгууламж барих, шугам сүлжээ өмчлөгч, эзэмшигчийн зөвшөөрснөөс бусад үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно” гэж заасан ба Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 97 дугаар тогтоолын 3 дугаар хавсралтаар эрчим хүчний шугам сүлжээний аюулгүй ажиллагааг хангах, засвар үйлчилгээг саадгүй явуулах, хүн, амьтан осолдохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор “Эрчим хүчний шугам сүлжээг хамгаалах дүрэм” батлагдсан.

            12.2. Тус дүрэмд зааснаар хамгаалалтын зурвасыг цахилгаан дамжуулах 1 кВ хүртэлх шугамаас 1-1,5 метр, 500 мм хүртэлх дулааны шугамаас 5 метр, 500 мм-ээс дээш голчтой бол 7 метр гэж тус тус тогтоосон бөгөөд шүүхээс маргаан бүхий газарт очиж үзлэг хийхэд цахилгаан дамжуулах 0,4 кВ агаарын шугам дамжин өнгөрч байгаа ба маргаан бүхий газраас 1,09-1,14 метр зайтай, харин газрын кадастрын мэдээллийн санд тусгагдсанаар дулааны шугамаас 5,9-6 метр зайтай буюу эрчим хүчний шугам сүлжээг хамгаалах дүрэмд заасан хамгаалалтын бүстэй давхцаагүй болох нь тогтоогдож байна.

            12.3. Түүнчлэн, нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгчөөс “...хариуцагч талын төлөөлөгч Э.Пыг оролцуулж хэмжилтийг хийлгэж байгаа нь хувийн сонирхолгүй, хөндлөнгийн байр суурьтай этгээдээр албан ёсоор тогтоолгосон хэмжээ гэж харахгүй. Албан ёсны буюу тухайн шугамыг эзэмшдэг, өмчилдөг хуулийн этгээдээс ирүүлсэн “2,9 метрийн зайтай байна” гэсэн хэмжээ үнэн” гэж маргаж байгаа боловч хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр томилогдсон Э.П нь Увс аймгийн Газрын харилцаа барилга, хот байгуулалтын газрын геодези кадастр хариуцсан мэргэжилтнээр ажилладаг, хэмжилтийн үнэн зөвийг тус газрын ахлах мэргэжилтэн давхар хянаж баталгаажуулан зургийг шүүхэд ирүүлсэн, хэрэгт авагдсан “Увс дулааны станц” ХХК-аас Увс аймгийн Засаг даргын тамгын газарт хүрүүлсэн албан бичигт “маргаан бүхий газраас дулааны шугам 2,9 метрийн зайтай” гэж тусгасан боловч аль цэгээс аль цэг хүртэл 2,9 метр зайтай болох тодорхойгүй, нотлох баримтын шаардлага хангаагүй байх тул дээрх тайлбарыг хүлээн авах үндэслэлгүй.

            13. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 1.1-д “Энэ хуулийн зорилт нь хүн, хуулийн этгээдээс захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, ...харилцааг зохицуулахад оршино”; 3 дугаар зүйлийн 3.1.3-т “…захиргааны хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар…”, 52 дугаар зүйлийн 52.5.1-д “захиргааны акт, захиргааны гэрээг хүчингүй болгуулах, ...нэхэмжлэлийн хувьд нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хэрхэн зөрчигдсөн”, 106 дугаар зүйлийн 106.3-т “Анхан шатны шүүхээс захиргааны хэргийг шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцээд дараахь шийдвэрийг гаргана” гээд 106.3.1-д “захиргааны акт, захиргааны гэрээ хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн болох нь тогтоогдвол түүнийг хүчингүй болгох” гэж тус тус зааснаар шүүх нэхэмжлэл гаргаж буй этгээдийн зөвхөн эрх төдийгүй хууль ёсны ашиг сонирхол хууль бус захиргааны актын улмаас зөрчигдсөн эсэхийг хянаж, зөрчигдсөн нь тогтоогдсон тохиолдолд сэргээх үүрэгтэй.

            13.1. Ийнхүү маргаан бүхий инженерийн шугам сүлжээ бүхий газрыг хариуцагч Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд дуудлага худалдаагаар бусдад эзэмшүүлэхээр тусгаж, улмаар Улаангом сумын Засаг дарга нээлтэй дуудлага худалдааг зохион байгуулж, гуравдагч этгээдэд эзэмшүүлсэн нь Газрын тухай хуульд заасантай нийцээгүй ба энэ нь төрөөс газар өмчлөх, эзэмших, ашиглахад шударга ёс, тэгш байдлыг хангах, газар дээрх үл хөдлөх хөрөнгө нь тухайн газрын бүрдэл хэсэг байх зарчмыг зөрчиж гаргасан шийдвэрүүд нь маргаан бүхий газарт 2003 оноос “М Б” нэртэй гэр ахуй, жижиг барааны дэлгүүрийн барилга барьж үл хөдлөх хөрөнгийн гэрчилгээ авч, 20 гаруй жил дэлгүүрийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа, хариуцагч талаас уг газарт нэхэмжлэгч бодитой эзэмшиж байсныг хүлээн зөвшөөрч, үйл ажиллагаа явуулах нөхцөл боломжоор хангаж байсан ба нэхэмжлэгч М.Б-ын уг газрыг шударгаар эзэмшиж, ашиглах хууль ёсны ашиг сонирхол хөндөгдсөн гэж үзэхээр байна.

            14. Нэхэмжлэгч М.Б нь нэхэмжлэлийн шаардлагаа “Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаар тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хууль бус болохыг тогтоолгож хүчингүй болгож, Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн “Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай” А/401 дугаартай захирамжийн маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг болон 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн дуудлага худалдааг хүчингүй болгуулах тухай” гэж тодорхойлж байх боловч нэгэнт шүүхээс маргаан бүхий газрыг Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас 2024 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд дуудлага худалдаагаар бусдад эзэмшүүлэхээр тусгасан, улмаар Улаангом сумын Засаг дарга нээлтэй дуудлага худалдаа зохион байгуулсан нь хууль бус болохыг тогтоосноор хууль бус шийдвэрийн эрх зүйн үр дагавар болох гуравдагч этгээд Б.Б-д маргаан бүхий газрыг эзэмшүүлсэн Улаангом сумын Засаг даргын 2025 оны 01 дүгээр сарын 07-ны өдрийн “Газар эзэмшүүлэх тухай” А/06 дугаартай захирамжийн эрх зүйн үйлчлэл дуусгавар болох үр дагаврыг үүсгэж байна.

            15. Иймд дээрх нөхцөл байдлыг нэгтгэн дүгнээд, нэхэмжлэгч М.Б-ын Увс аймгийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал болон Улаангом сумын Засаг дарга нарт холбогдуулан гаргасан “Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаар тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг хууль бус болохыг тогтоолгож хүчингүй болгож, Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн “Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай” А/401 дугаартай захирамжийн маргаан бүхий газарт холбогдох хэсгийг болон 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдрийн дуудлага худалдааг хүчингүй болгуулах тухай” нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн дүгнэлээ.

            16. Нэгэнт гуравдагч этгээдэд газар эзэмших эрх хуулийн дагуу үүсээгүй нь хариуцагч захиргааны байгууллагын буруутай үйл ажиллагаатай холбоотой байх тул өөрт учирсан хохирол буюу дуудлага худалдааны үнэд төлсөн төлбөрөө буцаан шаардах эрх нь нээлттэй бөгөөд энэхүү шийдвэр саад болохгүйг тэмдэглэх нь зүйтэй.

            17. Шүүхийн иргэдийн төлөөлөгчийн шүүх хуралдаанд гаргасан “...тухайн газар дээрээ олон жил ажилласан хүнд төрийн байгууллагын зүгээс хууль журам танилцуулах, ойлгуулах зүйл бараг хийгээгүй, дуудлага худалдааг ганц хүний хүсэлтээр шахам хийсэн нь маш учир дутагдалтай болсон байна. Төрийн байгууллагын уялдаа маш муу гэж үзэж байна” гэх дүгнэлтийн шүүх бүрэлдэхүүн хүлээн авах үндэслэлтэй гэж үзлээ.

            Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3 дахь хэсэг, 106.3.1, 106.3.12 дахь заалтуудад заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1. Газрын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3, 4 дүгээр зүйлийн 4.1.3, 4.1.7, 20 дугаар зүйлийн 20.1.7, 21 дүгээр зүйлийн 21.3.2,  31 дүгээр зүйлийн 31.1.12 дахь заалтуудыг тус тус баримтлан нэхэмжлэгч М.Б-ын нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж, Увс аймгийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2024 оны 01 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 18/15 дугаартай тогтоолын хавсралтын маргаан бүхий газар болох Улаангом сумын 12 дугаар багт зах дотор байрлах 91 м.кв газарт холбогдох хэсэг, Улаангом сумын Засаг даргын 2024 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдрийн “Газар эзэмших эрхийн дуудлага худалдааг явуулах тухай” А/401 дугаартай захирамжийн Улаангом сумын 12 дугаар багт зах дотор байрлах 91 м.кв газарт холбогдох хэсэг болон 2024 оны 12 дугаар сарын 20-ны өдөр зохион байгуулагдсан Улаангом сумын 12 дугаар багт зах дотор байрлах 91 м.кв газарт холбогдох дуудлага худалдааг тус тус хүчингүй болгосугай.

            2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.1 дэх хэсэгт заасны дагуу нэхэмжлэгчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид урьдчилан төлсөн 70,200 /далан мянга хоёр зуу/-н төгрөгийг төрийн сангийн орлогод хэвээр үлдээж, Увс аймгийн Улаангом сумын иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал болон Улаангом сумын Засаг даргын тамгын газраас тус тус 35,100 /гучин таван мянга нэг зуу/-н төгрөгийг гаргуулан нэхэмжлэгч М.Б-д олгосугай.

            Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 108 дугаар зүйлийн 108.3 дахь хэсэгт зааснаар шүүхийн шийдвэр нь танилцуулан сонсгосноор хүчинтэй болох ба мөн хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1 дэх хэсэгт заасны дагуу энэхүү шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гардан авсан өдрөөс хойш хэргийн оролцогчид, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

                         ДАРГАЛАГЧ, ШҮҮГЧ                                 О.БАТДОРЖ

                                                  ШҮҮГЧ                                  С.ОЮУНГЭРЭЛ

                                                  ШҮҮГЧ                                  М.МЯНГАНБАЯР