2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон
 
ТОГТООХ нь:
 
1.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д заасныг баримтлан Т**** овогт Б********* Х*******  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгосугай.
 
2.У**** тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2, И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д тус тус зааснаар хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.
 
3.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор бичгийн хэлбэрээр гарах бөгөөд ийнхүү гарснаас хойш шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийн хувийг өөрөө гардан авахыг танилцуулсугай.
 
4.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Б***-Ө**** аймгийн Э***, И****** хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
 
 
 
 
ДАРГАЛАГЧ шүүгч [НЭР]

         

  

   2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон
 
ТОГТООХ нь:
 
1.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д заасныг баримтлан Т**** овогт Б********* Х*******  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгосугай.
 
2.У**** тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2, И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д тус тус зааснаар хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.
 
3.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор бичгийн хэлбэрээр гарах бөгөөд ийнхүү гарснаас хойш шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийн хувийг өөрөө гардан авахыг танилцуулсугай.
 
4.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Б***-Ө**** аймгийн Э***, И****** хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
 
 
 
 
ДАРГАЛАГЧ шүүгч [НЭР]

         

  

   2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон

         

  

   2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон
 
ТОГТООХ нь:
 
1.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д заасныг баримтлан Т**** овогт Б********* Х*******  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгосугай.
 
2.У**** тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2, И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д тус тус зааснаар хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.
 
3.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор бичгийн хэлбэрээр гарах бөгөөд ийнхүү гарснаас хойш шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийн хувийг өөрөө гардан авахыг танилцуулсугай.
 
4.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Б***-Ө**** аймгийн Э***, И****** хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
 
 
 
 
ДАРГАЛАГЧ шүүгч [НЭР]

         

  

   2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон
 
ТОГТООХ нь:
 
1.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д заасныг баримтлан Т**** овогт Б********* Х*******  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгосугай.
 
2.У**** тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2, И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д тус тус зааснаар хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.
 
3.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор бичгийн хэлбэрээр гарах бөгөөд ийнхүү гарснаас хойш шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийн хувийг өөрөө гардан авахыг танилцуулсугай.
 
4.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Б***-Ө**** аймгийн Э***, И****** хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
 
 
 
 
ДАРГАЛАГЧ шүүгч [НЭР]

         

  

   2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон
 
ТОГТООХ нь:
 
1.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д заасныг баримтлан Т**** овогт Б********* Х*******  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгосугай.
 
2.У**** тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2, И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д тус тус зааснаар хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.
 
3.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор бичгийн хэлбэрээр гарах бөгөөд ийнхүү гарснаас хойш шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийн хувийг өөрөө гардан авахыг танилцуулсугай.
 
4.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Б***-Ө**** аймгийн Э***, И****** хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
 
 
 
 
ДАРГАЛАГЧ шүүгч [НЭР]

         

  

   2025        03             28                                 302/ШШ2025/00277     
        
МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын анхан шатны шүүхийн шүүгч [НЭР] даргалж, тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,
Х***** гаргагч:  Т**** овогт Б********* Х*****. Х***:Б***-Ө**** аймаг, А******** сум, 3 дугаар багт оршин суух,
Х******** шаардлага: Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай иргэний хэргийг хянан хэлэлцэв.

Ш*** хуралдааны оролцогчид: 
Х***** гаргагч Б.Х*****, 
Х***** гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР],
О******** Т.Х*****,
Г*** А.П*******,
Ш*** хуралдааны нарийн бичгийн дарга П.Ж****** нар оролцов.
Б** даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд болох Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын газрын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Ж******* шүүх хуралдааныг товыг мэдэгдэхэд өөрийнхөө эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэх тухай хүсэлт гаргасан тул И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-т зааснаар түүний эзгүйд хэргийг хянан шийдвэрлэсэн болно.

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Х***** гаргагч Б.Х***** анх шүүхэд  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х********* багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай хүсэлтийн шаардлага гаргасан байна.
Х**** хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад хүсэлтийн шаардлын үндэслэлээ тус аймгийн Н********* сумын Х********* баг бус Х**** хайн багт дээрх хугацаанд мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүсэж, хүсэлтийн шаардлагаа дараах байдлаар тайлбарлаж байна. Ү***: 
1.1 М**** бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Т.Б*********** хамт мал малласан. 
1.2 Х**** 2005 онд нөхөр Ч.Ө*********  гэр бүл болсон. Г** бүл болсноос хойш  2 хүүхэдтэй болсон ба нэг хүүхэд маань  өнгөрсөн зун Т*** улс руу эмчилгээнд яваад 8 сар өнгөрч байна. Т** хүүхэд маань хавдрын 3 дугаар шатанд орсон 2 удаа хагалгаанд орсон. Х****, байшин гээд бүх эд хөрөнгө зарж 420 сая төгрөг эмчилгээнд зарцуулсан. О*** нөхөр маань Т*** улсад хүүхдийн  хажууд байгаа. 
1.3 М**** бие өөрийн гэсэн гэр орон байхгүй учраас хамаатан садны гэрт нь байгаа. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг, эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй.
1.4 И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье  гэв.

2.Х***** гаргагчаас улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 1999,2005 онуудын мал тооллогын “А” дансны баримт, 2016 оны 02 дугаар сарын 16-ны өдөр Б***-Ө**** аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс хүсэлт гаргагч Б.Х****** олгосон  НДД№А0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтэр, Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэр,  2025.01.21-ний өдөр хүсэлт гаргагчаас өмгөөлөгч [НЭР] олгосон итгэмжлэл,  7/88 дугаар хүсэлт гаргагч Б.Х*****ын мөн 7/87 дугаар түүний нөхөр Ч.Ө****** нарт 2013.06.25-ны  Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайдуудаас олгосон  малчин мэргэжлийн үнэмлэх, Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас 2019.02.01-ний өдөр хүсэлт гаргагчийн нөхөр Ч.Ө******-т “аймгийн аварга малчин”-аар шалгаруулан үнэмлэх,мөн З**** даргаас 2021.02.09-ний өдөр Ч.Ө******т олгосон “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр шалгаруулсан цолны үнэмлэх, М.А******, К.С********, Т.Т***** нарын тодорхойлолт, Т.Т*****ын малын бага эмчийн №3830 дугаар дипломын хуулбар, Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтэр, Т.Б********* БӨ№557748 дугаар И****** паспорт,Б.Б*********, Б.А****** нарын Б***-Ө**** аймгийн Н******* халамж үйлчилгээний байгууллагаас 2010 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр  олгосон дэвтэр, Б.Х*****ын №[УТАС] дугаар Б************* хуудас зэргийн нотариатаар гэрчлүүлсэн хуулбар,  Ч.Ө******, Х.Х***** нарын №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ, Ө.С********* төрсний гэрчилгээ, хүсэлт гаргагчийн иргэний үнэмлэх зэргийн хуулбар, тус аймгийн архивын тасгаас хуулбарлаж олгосон Т.Б********* 2002,2001,2003,1999 онуудын мал тооллогын баримт, хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгч [НЭР] 2025.02.20-ны өдөр байгуулсан №48 дугаар иргэний хэрэгт хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээ,   Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан  Б.Х*********, Т.А******* нарын гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаа,  М.А*******ийн малчны мэргэжлийн үнэмлэх, Т***** үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан   Б.Х*****ын  Н******* даатгалын шимтгэл төлөлтийн талаарх тодорхойлол,  хүсэлт гаргагчийн өмгөөлөгчийн 2025.03.21-ний өдрийн 35 дугаар албан бичиг, хүсэлтийнхээ шаардлагыг тодруулсан тухай хүсэлт, зэрэг нотлох баримтуудыг шүүхэд гаргаж өгсөн байна.
3.Ш****** журмаар тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 14-ний өдрийн 302/ШЗ2025/00505 дугаартай шүүгчийн захирамжаар аймгийн Н******* даатгалын газрыг бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээдээр татан оролцуулахад тус газрын даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдрийн 157 дугаартай албан бичгээр Х**** нөөц, хуулийн мэргэжилтэн Б.Ж*******  олгосон итгэмжлэл, тус шүүхийн 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн 156, 157, 2025 оны 02 дугаар сарын 24-ний өдрийн 225, 226,227 дугаартай албан бичгүүдийн дагуу Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140  дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн Б.Х******* гэрлэлтийн болон бусад ХААТР маягтууд, аймгийн З**** даргын тамгын газрын архивын тасгийн  даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийн 68 дугаар албан бичгээр хуулбарлаж ирүүлсэн  Ш.Ө******* холбогдох А******** сумын өмч хувьчлалын мал хөрөнгө авсан жагсаалт,  тус шүүхээс 2025 оны 02 дугаар сарын 20-ны өдөр үзлэг хийж хуулбарлаж авсан   Б***-Ө**** аймгийн Х******** багийн  мал тооллогын  2001,2000, 1999 онуудын “А” дансны баримт, Б***-Ө**** аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180  дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Т.Б********ы иргэний үнэмлэхийн дэлгэрэнгүй лавлагаа, мөн хэлтсийн даргын  2025 оны 02 дугаар сарын 25-ны өдрийн 12/177 дугаар албан бичиг,А****** ерөнхий газрын Ү******* төв архивын 2025 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 02/24 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн Х** амын орон сууцны 1989%200 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүртгэлээс Т.Б********, Е.Ш**** нарт холбогдох хүн амын тооллогын баримт, 2025 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр  Т.Т*****, 2025 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдөр  Х.Ш******** нарыг тус тус гэрчээр асуусан тэмдэглэл,  А.П******** Н********* сумын 6 дугаар багийн З**** даргын үнэмлэх зэрэг  бичгийн нотлох баримтуудыг шүүхээс бүрдүүлсэн болно.

ҮНДЭСЛЭХ нь:
 
5.Ш****** хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагыг түүний шүүхэд гаргасан хүсэлт болон шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбар, хавтаст хэрэгт хуульд заасан журмын дагуу цугларсан, шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтуудыг тал бүрээс нь бодитойгоор харьцуулан хэрэгт ач холбогдолтой, үнэн зөв, эргэлзээгүй талаас нь үнэлж зарим хэсэг нь болох хүсэлт гаргагчийн  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь үндэслэлтэй байна.
6.Х***** гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагаа дараах үндэслэлээр шаардах эрхээ тодорхойлсон байна. Ү***: ... миний бие 1991 онд тус аймгийн Н********* сумын 10 жилийн дунд сургуулиас 8-р анийг төгсөж, эцэг Б*********** хамт мал малласан. Би 2005 оны 01 дүгээр сарын 05-ны өдөр  нөхөр Ч.Ө********* гэр бүл болохоос өмнө эцэг,эхийн хамт мал маллаж гэртэй байсан. Ө** ажил хийгээгүй. И*** миний эцэгтэй хамт тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож өгөхийг хүсье гэж тайлбарлажээ.

7. Х****** хэрэгт хүсэлт гаргагчаас хүсэлтийн шаардлагын үндэслэлийг нотлохоор шүүхэд гаргаж өгсөн доорх бичгийн нотлох баримтаар дараах үйл баримт тогтоогдож байна. Ү***:
7.1 Б***-Ө**** аймгийн Ө**** сумын З**** даргын Т***** газрын улсын бүртгэлийн ажилтнаас 2005 оны 6 дугар сарын 03-ны өдөр олгосон №136 дугаар гэрлэлтийн гэрчилгээ болон тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 12/140 дугаартай албан бичгээр ирүүлсэн ХААТР-15 (А)  маягт буюу гэрлэснийг бүртгэх анкетаар хүсэлт гаргагч Б********* Х***** нь Ч****** Ө********* 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр гэр бүл болж хууль ёсны эхнэр, нөхөр болж улмаар 2005 оны 11 дүгээр сарын 7-ны өдөр  охин Ө.С*******, 2009 оны 06 дугаар сарын 02-ны өдөр охин Ө.Х******* гэсэн хоёр хүүхэдтэй болсон нь тэдний төрсний гэрчилгээ тогтоогдож байна.
8.2  Х**** Б***-Ө**** аймаг дахь сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхийн 2021 оны 12 дугаар сарын 17-ний өдрийн 130/ШШ2021/00997 дугаар шийдвэрээр түүний нөхөр Ч.Ө*********  Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын “С******** зам” нэгдэлд 1988 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1991 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал тариачин,ногоочноор ажиллаж байсан байдлыг мөн Б***-Ө**** аймгийн А******** сумын 3 дугаар багт 1995 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тус тус тогтоосон байна.
8.3 Х***** гаргагч Б.Х******* тус аймгийн Н******* даатгалын хэлтсээс 2016 оны 2 дугаар сарын 16-ны өдөр олгосон  НДД №А 0986695 дугаар Н******* даатгалын дэвтрээр тэрээр  2021-2023 оны  9 дүгээр сар хүртэл хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж байсан байна.
8.4 Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас 2013 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдөр  хүсэлт гаргагч Б.Х*****-д 7/88 дугаар, түүний нөхөр Ч.Ө******-т 7/87 дугаар  тус тус малчин мэргэжлийн үнэмлэх олгосон, мөн түүний нөхөр Ч.Ө****** нь 2019 оны 02 дугаар сарын 01-ний өдөр Б***-Ө**** аймгийн З**** даргаас “аймгийн аварга малчин”-аар, мөн даргаас 2021 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдөр “аймгийн хошой аварга малчин өрх”-өөр тус тус шагнуулж байсан байна. 
8.5  Х***** гаргагчийн №[УТАС] дугаар Б************* хуудсаар  2014-2018 он дуустал хугацааны 5 жилийг малчнаар тэтгэврийн санд нийгмийн даатгалын шимтгэл төлсөн байна.

9. Э***** хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтууд нь хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагаас хойших хугацааны буюу түүний нөхөр  гарсны дараах тогтоосон үйл баримтууд байх тул  шүүхээс хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар үнэлээгүй болно.

10. Х**** Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын бүх багт хүсэлт гаргагчийн эцэг  Т.Б*********** өөр Б******** нэртэй хүн байхгүй болох нь тус аймгийн У**** бүртгэлийн хэлтсийн даргын 2025 оны 02 дугаар сарын 26-ны өдрийн 12/180 дугаар албан бичгээр нотлогдож байгаа ба түүний эцэг Т.Б******** нь 1998-2000 онуудад Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт бүртгэлтэй тус багт оршин суудаг болох нь шүүхийн зүгээс архиваас хуулбарлаж авсан Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн  1999 болон 2001 онуудын мал тооллогын баримт, А****** ерөнхий газрын төв архиваас хуулбарлаж ирүүлсэн  хүн ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын баримтуудаар тогтоогдсон.

11.Х***** гаргагч эцгээс 10-лаа буюу 1970 оны 11 дүгээр сарын10-ны өдөр Б.К*******, 1972 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Б.Х**********, 1975 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.Х*****, 1977 оны 8 дугаар сарын 10-ны өдөр Б.К****, 1980 оны 3 дугаар сарын  25-ны өдөр Б.А******, 1984 оны 4 дүгээр сарын 4-ны өдөр Б.А******,  1986 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр Б.С*******, 1989 оны 4 дүгээр сарын 10-ны өдөр Б.Б*******, 1991 оны 10 дугаар сарын 01-ний өдөр Б.Е******, 1995 оны 01 дүгээр сарын 9-ний өдөр Б.А****** гэх эгч, ахан, дүүстэй болох нь түүний эх Е.Ш***** олон хүүхэдтэй эхийн тэтгэврийн №120179 дугаар дэвтрийн  8-11 дүгээр хуудсан дахь болон эцэг Т.Б********, эх Е.Ш**** нарын улаан паспортын 5-6 дугаар хуудсанд дахь тус тус бичигдсэн бичилтүүд зэрэг хэрэгт авагдсан бичгийн нотлох баримтаар нотлогдож байна.

12 Т******  Б.Х**********  1995 оны 12 дугаар сарын 02-ны өдөр М.А****** гэх хүнтэй гэр бүл болж, өрх тусгаарласан нь төрийн үйлчилгээний нэгдсэн системээс гаргасан гэрлэсний бүртгэлийн лавлагаагаар нотлогдож байгаа ба түүний эхнэр М.А*******  2015 оны 3 дугаар сарын 13-ны өдөр Ү******, Х**** аж ахуйн сайд болон Х********** сайд нараас малчны мэргэжлийн үнэмлэх олгосон байна.

13. Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багын мал тооллогын  1999 оны баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын 14-рт  хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  нэр бичигдсэн ба, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчдын тоо 7 гэж, 1999 онд бүгд 50 толгой мал тоолуулснаас 15  нь энэ жилийн төл ба үүнээс 5 эр төл, 5эм төл, 2 ба дээш насны 9 эр мал, 15 эм мал, хуц 1 гэж мөн 1999 оны эцэст   бүгд 62 мал тоолуулснаас  адуу 5, үхэр 1, хонь 50, ямаа 6 гэж тус тус  бичигдсэн байв. Уг  1999 оны мал тооллогын  хойд талд 1998 онд бүгд  54 мал тоолуулснаас адуу 4,  үхэр 1, хонь 47, ямаа 5 гэж тус тус тоолуулсан малын тоо бичигдсэн байна.
14. М** багийн 2001 оны мал тооллогын баримтын хүмүүсийн нэрсний жагсаалтын  6-рт Т.Б********* нэр бичигдсэн ба хувийн малтай өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, малчин өрхийн тоо 1, түүний ам бүлийн тоо 7, түүнээс малчдын тоо 4, 16-34 насных 2,  35-59, 35-54 насны эрэгтэй, эмэгтэй 2, нийт малчдаас эмэгтэй 1 гэж бичигдэж тухай ондоо тоолуулсан малын тоо бичигдсэн ба уг мал тооллын хойд талд 2000 онд  бүгд 59 толгой мал тоолуулснаас адуу4, хонь  50, ямаа 5  гэж бичигдэж тухайн ондоо бэлэн тоолоогдсон  23 толгой төлтэй талаар бичигдсэн ба эдгээр мал тооллогын баримтаар хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б********  1998-2000 онуудад  малчин өрхөөр бүртгэгдэж  мал маллаж, малчин байсан тогтоогдож байна.
15. Х******** хүсэлт гаргагч  Б.Х***** нь 2005 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр нөхөр Ч.Ө********* гэрлэхээс өмнө эцэг,эхтэй  хамт мал маллаж, малчин байсан гэж тайлбарлаж, мөн тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн З**** дарга байсан гэх асан А.П********** “... Б.Х***** нь онд аавынхаа гэрт нь байсан. Т***** сайн санаж байна. А**, ээжтэйгээ хамт байсан” гэж  гэрчээр мэдүүлдэг боловч А****** Е****** газрын Ү******* төв архивын захирлын  2025 оны 03 дугаар сарын 7-ны өдрийн 02/244 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн  Х** ам, орон сууцны 2000 оны улсын тооллогын Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багийн 2000 оны тооллогоор Т.Б******** өрхийн тэргүүлэгч 1940 онд төрсөн 59 настай, эрэгтэй, Е.Ш**** эхнэр, 1949 онд төрсөн 50 настай, эмэгтэй, Б.А******  1980 онд төрсөн, эрэгтэй, 19 настай, Б.С******* 1986 онд төрсөн, эрэгтэй  13 настай,  Б.А****** 1984 онд төрсөн, эмэгтэй 15 настай,  Б.Б******* 1989 онд төрсөн, эрэгтэй, 10 настай, Б.Е****** 1991 онд төрсөн, эмэгтэй, 8 настай, Б.А****** 1995 онд төрсөн, эмэгтэй 4 настай  гэж  бичигдсэнээр тэрээр 2000 онд эцэг Т.Б********ы ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  болох нь тогтоогдсон тул түүний 2000 онд эцэгтэй хамт  мал, маллаж малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг шүүхээс хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэв.
16. Х****  хүсэлт гаргагч Б.Х***** нь 1998-1999 онд эцэг Т.Б********* ам бүлд бүртгэлгүй, хамт амьдраагүй байхгүй  эсэхийг үгүйсгэсэн бичгийн нотлох баримт хавтаст хэрэгт байхгүй байгаа тул хүсэлт гаргагчийн эцэг Т.Б*********  мал тооллогын 1999 болон 2001 оны “А” дансны баримтыг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай нотлох баримтаар үнэлж түүний тус аймгийн Н********* сумын Х**** хайн   багт  1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс  1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоох нь зүйтэй байна.  
17. Т******* 1989 оны хүн амын тооллогод тэрээр  эцгийн ам бүл толлогодсон байдал хүсэлт гаргагчийн №0211000478 дугаар Б************* хуудсаар 1991 оны 7 дугаар сараас 2000 он дуустал хугацааг нөхөн тооцсон байдал, хүсэлт гаргагчийн тайлбар  зэргийг хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагад хамааралтай, ач холбогдолтой нотлох баримтаар шүүхээс үнэлэв. 
18. Х***** гаргагчаас 2005 онд нөхөрт гаргахаас өмнөх эцэг,эхтэй хамт амьдрах хугацаандаа  буюу Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998-2000 он онд дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохоор И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д зааснаар хүсэлтийн шаардлага гаргах эрхтэй байна.
19.И*** дээрх үндэслэлээр хүсэлт гаргагчийн хүсэлтийн шаардлагын зарим хэсгийг нь хангаж шийдвэрлэсэн тул хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.
 
И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.1, 115.2.2, 116, 118 дугаар зүйлүүдийг удирдлага болгон
 
ТОГТООХ нь:
 
1.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 135 дугаар зүйлийн 135.2.6-д заасныг баримтлан Т**** овогт Б********* Х*******  Б***-Ө**** аймгийн Н********* сумын Х**** хайн багт 1998 оны 01 дүгээр сарын 01-ний  өдрөөс 1999 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байсныг тогтоож, үлдсэн тус багт  2000 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2000 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдөр дуустал мал маллаж, малчин байснаа тогтоолгохыг хүссэн тухай шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгосугай.
 
2.У**** тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.2, И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.1, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д тус тус зааснаар хүсэлт гаргагчийн улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.
 
3.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4 дэх хэсэгт зааснаар шийдвэр хүчинтэй болсон өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор бичгийн хэлбэрээр гарах бөгөөд ийнхүү гарснаас хойш шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийн хувийг өөрөө гардан авахыг танилцуулсугай.
 
4.И****** хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор Б***-Ө**** аймгийн Э***, И****** хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.
 
 
 
 
ДАРГАЛАГЧ шүүгч [НЭР]