2026             03            16                                           192/ШШ2026/02927

 

 

 

МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

 

           

*******, *******, *******н дүүргийн Иргэний хэргийн анхан шатны тойргийн шүүхийн шүүх хуралдааныг шүүгч ******* даргалж, шүүгч *******, шүүгч ******* нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд хийсэн шүүх хуралдаанаар,

 

Нэхэмжлэгч: ***-гийн нэхэмжлэлтэй,

 

 Хариуцагч: Улаанбаатар хот, ******* дүүрэг, 20 дугаар хороо, Чингисийн өргөн чөлөө, Иргэдэд үйлчлэх төв байр хаягт оршин байх “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба” төрийн байгууллага,

Хариуцагч: Улаанбаатар хот, ******* дүүрэг, 23 дугаар хороо, Арцатын 624, Байгаль орчны шинжилгээ, судалгааны төв УТҮГ-ын байранд байрлах “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я” төрийн байгууллага нарт холбогдох

 

Захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас учруулсан хохиролд хариуцагч Байгаль орчин, Уур ьсгалын өөрчлөлтийн янаас 259,301,500 төгрөг, хариуцагч ******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын албанаас 89,100,000 төгрөгийг тус тус гаргуулах тухай иргэний хэрэгт нэхэмжлэлийг шүүх 2023 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдөр хүлээн авч, мөн оны 12 дугаар сарын 01-ний өдөр иргэний хэрэг үүсгэснээр хянан хэлэлцэв.

 

Шүүх хуралдаанд:  **** нар оролцов. 

 

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

 

1.Нэхэмжлэгч ******* нь шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлдээ болон нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч ******* шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Иргэн *******д Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын янаас 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаартай тушаалаар ******* дүүргийн нутагт орших уулын дархан цаазат газрын “ ” нэртэй газарт 5 га газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглах эрх бүхий 775 тоот гэрчилгээ олгож, 2008/775 дугаартай газар эзэмших эрхийн гэрээг байгуулсан. Гэтэл *******гийн ашиглаж байсан газарт Нийслэлийн засаг даргын 2011 оны 04 дүгээр сарын 07-ны өдрийн 292 дугаар захиржаар “ ” ХХК, 2011 оны 04 дүгээр сарын 21-ний өдрийн 340 дүгээр захиржаар “” ХХК, 2012 оны 06 дугаар сарын 13-ны өдрийн А/420 дугаар захиржаар иргэн нарт тус тус газрыг давхардуулан олгосон байсан. Газрын тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.1.1, 17 дугаар зүйлийн 17.1.3 дахь хэсэгт зааснаар улсын тусгай хэрэгцээний газрын хил заагийг тогтоох эрх Улсын Их Хуралд олгогдсон байдаг. Уг тогтоолоор дээрх маргаан бүхий газар нь Нийслэлийн газар нутагт хаарагдаж байгаа учраас Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд энэ газарт газар олгосон нь илт хууль бус байсан лэлээр Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2017 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 0798 дугаартай шийдвэр, Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2018 оны 04 дүгээр сарын 26-ны өдрийн 0256 дугаартай магадлал, уг шийдвэр, магадлалыг хэвээр үлдээсэн Улсын дээд шүүхийн 297 дугаар тогтоолоор *******гийн газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон. Нэхэмжлэгч маргаан бүхий газрын хилийн зурвас заагийг болоод улсын тусгай хгаалалттай газрын хилийн заагт хаарч байгаа эсэхийг мэдэхгүй мөн мэдэх боломжгүй байсан учраас газрын төлбөр тооцоог цаг тухайд нь хийж, тус газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар бүрэн ашиглах нөхцөл байдлыг бүрдүүлж, хөрөнгө оруулалт хийж шаардлагатай бүхий л арга хэмжээг авч байсан. Үүнд: 2008 онд Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээ, 2011 онд Инженер-геологийн судалгааны дүгнэлтийг магадлалд оруулж, “Summer resort” аялал жуулчлалын цогцолборын зураг төслийг хийлгэж Нийслэлийн барилга, хот байгуулалт, төлөвлөлтийн газраар хянуулан батлуулсан бөгөөд ашиглаж буй газартаа бетон суурьтай блокон хашааг барьсан, 2014 оноос Нийслэлийн ******* дүүргийн 8 дугаар хорооны иргэдийн нийтийн хурлаар тухайн хороонд газар ашиглах хүсэлтийг хэлэлцүүлж дэмжүүлэн, хтран ажиллах гурван талт гэрээ байгуулан гэрээний үүргээ хангалттай биелүүлж, газар ашиглах төлбөрт 85,800,000 төгрөгийг төлсөн байна. Үүнд: 1.2010.08.20-ны өдөр 3,300,000 төгрөг РД:ЧЕ80070511 Хашчулуу-с ХУД Ташгай 7, 8, 9 сар, 2.2011.04.07-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2010 оны 10,11,12, 3.2011.04.22-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2011 оны 1,2,3, 4.2011.06.23-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2011 оны 2 улирал, 5.2011.10.13-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2011 оны 3 улирал, 6.2012.03.16-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2011оны 4 улирал, 7.2012.05.08-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2012 оны 1-р улирал, 8.2012.08.22-ны өдөр 3,300,000 төгрөг 2012 он 2-р улирал, 9.2012.11.19-ны өдөр 4,950,000 төгрөг, 10.2013.10.24-ны өдөр 9,900,000 төгрөг 2013 оны 1,2-р улирал, 11.2015.04.03-ны өдөр 44,550,000 төгрөг 2014 оны үлдэгдэл утгатайгаар нийт 85,800,000 төгрөг. Нэхэмжлэгч газар ашиглах гэрчилгээгээ 2018 оны 09 дүгээр сарын 10-ны өдрийг хүртэл сунгуулаад газар ашиглах гурвалсан гэрээг уулын хгаалалтын захиргаагаар баталгаажуулж, ******* дүүргийн Өмч, газрын харилцааны албанд өгсөн. ******* дүүргийн өмч газрын харилцааны албанаас ******* дүүргийн 8 дугаар хорооны дарга д 2014 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдөр иргэн *******ны газар ашиглах гэрээг дүүргийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн 2013 оны 03 дугаар сарын 29-ны өдрийн А/17 тогтоолын дагуу иргэдийн нийтийн хурлаар хэлэлцүүлэхээр илгээсэн. 2014 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн №11 тогтоолоор газар ашиглах хүсэлтийг Иргэдийн хурлаар дэмжиж ******* дүүргийн газрын албанд ирүүлсэн. Түүнээс хойш таван сарын дараа буюу 2015 оны 04 дүгээр сарын 17-ны өдрийн 09/365 тоот албан бичгээр тухайн ашиглаж буй газар нь НЗД-ын 2011/340, 2012/А420 захирж бүхий газар эзэмшигч нартай давхцаж буй тул газар ашиглах гэрээг байгуулах боломжгүй байгаа талаар мэдэгдсэнээр энэхүү газрын маргаан эхэлсэн. Төрийн байгууллагуудын уялдаа холбоогүй, нэгдмэл биш байдал болон Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын я өөрийн хаарах тусгай хгаалалттай газрын хилийн зааг зурвасыг мэдэхгүй зэрэг байдлаас шалтгаалан иргэн *******г хохироосон. Нэхэмжлэгч нь дээрх нөхцөл байдлыг тайлбарлаж 2019 болон 2020 онуудад Байгаль орчин аялал жуулчлалын яд газар нөхөн олгох тухай хүсэлтийг удаа дараа гаргасан боловч уг асуудлыг ажлын хэсгийн дүгнэлт гарах хүртэл шийдвэрлэх боломжгүй мөн газрын маргаантай асуудлаар шүүхэд хандах нь зүйтэй гэсэн хариуг өгч байсан. Тиймээс нэхэмжлэгч нь хууль болон гэрээнд заасан үүргээ зөрчсөн үйлдэл хийгээгүй бөгөөд тус газар эзэмших ашиглах эрх дуусгавар болсон нь нэхэмжлэгчийн буруутай үйл ажиллагаанаас огт шалтгаалаагүй тул Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын яанд холбогдуулан Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.4-д зааснаар иргэн *******ны гаргасан Газар нөхөн олгох тухай хүсэлтийг шийдвэрлэхгүй байгаа эс үйлдэхүйг хууль бус болохыг тогтоож, шаардагдах акт гаргахыг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яанд даалгах-аар нэхэмжлэл гаргасан. Нийслэлийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2022 оны 06 дугаар сарын 21-ний өдрийн 0496 тоот шийдвэрээр нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүрэн хангаж, иргэн *******ны гаргасан газар нөхөн олгож өгөх тухай хүсэлтийг шийдвэрлэхгүй байгаа эс үйлдэхүйг хууль бус болохыг тогтоож, шаардагдах акт гаргахыг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яанд даалгасан боловч Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2022 оны 09 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 0603 тоот магадлалаар Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хариуцагчийн давж заалдах гомдлыг хангаж шийдвэрлэсэн. Түүнчлэн Монгол Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын нийт шүүгчийн хуралдааны 2022 оны 11 дүгээр сарын 01-ны өдрийн тогтоолоор иргэн *******гийн гомдлыг хэлэлцүүлэхээс татгалзсан шийдвэр гарсан. Дээрх Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн магадлалын хяналт хэсгийн 3.9-д заасан болон хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн "... нэхэмжлэгч хохирлоо нэхэмжлэх боломжтой ... гэх тайлбар, хуульд заасан журмыг лэн нэхэмжлэгч ******* өөрт учирсан бодит хохирлыг гаргуулахаар Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.7-д "... байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас хүн, хуулийн этгээдэд учруулсан хохирлыг гаргуулах, хохирлын хэмжээг өөрчилж тогтоох ... гэж зааснаар Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд хандсан боловч шүүхийн шүүчгийн 2023 оны 11 дүгээр сарын 06-ны өдрийн 9023 дугаартай захиржаар нэхэмжлэлийг иргэний хэргийн шүүхэд хандан шийдвэрлүүлэх нь зөв гэсэн лэлээр хүлээн авахаас татгалзан шийдвэрлэсэн. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх бүхий л явцад Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын я нь *******д газар ашиглах эрх олгохдоо хууль ёсны бөгөөд өөрийн харьяалах газар нутаг мөн болохыг нотлох баримт, тайлбар, мэдүүлгийг өгсөөр ирсэн байдаг. Гэтэл 2008 оноос хойш газрын төлбөрийг төлж, газрыг зориулалтын дагуу ашиглах бүтээн байгуулалтыг эхлүүлж, хөрөнгө, мөнгө, цаг хугацаагаа зарцуулсан тухайн газрыг төрийн байгууллагын уялдаа холбоогүй, нэгдмэл биш байдал Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын я өөрийн хаарах газар нутгийг мэдэхгүй зэрэг байдлаас шалтгаалан иргэний эрхийг ноцтой зөрчиж байгаа үйлдэлд туйлын гомдолтой байгаагаар зогсохгүй нэхэмжлэгч иргэн ******* нь өөрийн хохирсон бодит зардлыг холбогдох талуудаас нэхэмжилж байна. Захиргааны байгууллагын буруутай үйл ажиллагааны улмаас газрыг давхардуулж олгосноос шалтгаалж нэхэмжлэгчийн газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон. Энэ нь нэхэмжлэгчийн буруутай үйл ажиллагаанаас болоогүй. Тусгай зөвшөөрлийн хүчин төгөлдөр байдлыг хадгалах зорилгоор газрын төлбөр болон хөрөнгө оруулалтыг оруулж байсан тул Захиргааны Ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2.8-д заасан зарчмын хүрээнд хууль ёсны итгэл хгаалагдах ёстой. Түүнчлэн газар ашиглах эрх хүчин төгөлдөр байх хугацаанд зарцуулсан зардал нь газар ашиглах эрх хүчин төгөлдөр гэсэн итгэл үнэмшилтэйгээр зарцуулсан зардал байх бөгөөд газар ашиглах эрх олгосон шийдвэр хүчингүй болсноор гаргасан зардлын үр шимийг нэхэмжлэгч хүртэх боломжгүй болсон байх тул байгууллага албан тушаалтны шийдвэр, үйл ажиллагааны улмаас учирсан хохирол гэж үзэж байна. Байгаль орчин, аялал жуулчлалын я нь анхнаасаа маргаан бүхий газрыг боломжтой, хуульд нийцсэн гэж үзэж нэхэмжлэгчид ашиглуулах шийдвэр гаргасан байх ба үүний дагуу нэхэмжлэгч нь тодорхой хөрөнгө, зардал гаргаж бодитой бүтээн байгуулалт хийсэн, Иргэний хуулийн 498 дугаар зүйлийн 498.2-т "Хуульд өөрөөр заагаагүй бол төрийн албан хаагч албан үүргээ зөрчсөн гэм буруутай үйлдэл/эс үйлдэхүй/-ийн улмаас бусдад гэм хор учруулсан бол уг гэм хорыг түүний ажиллаж байгаа хуулийн этгээд буюу төр хариуцан арилгана гэж заасны дагуу газар ашиглах эрх олгох үйл ажиллагаагаа хууль тогтоомжид нийцүүлэн явуулах үүргээ хэрэгжүүлээгүй хариуцагч байгууллага нь эрх олгосон шийдвэр хүчингүй болсны үр дагаврыг хариуцах ёстой гэжээ. Нэхэмжлэгч ******* миний төрсөн дүү. Энэ асуудлаар би 2015 оноос хойш олон удаагийн шүүх хуралд оролцсон бөгөөд шүүх хурал хэдэнтээ хойшилж байсан. Ийнхүү удаа дараагийн шүүх хуралд оролцсоны эцэст бид Иргэний хэргийн шүүхэд хандсан. Хашчулуу 2008 онд уг газрыг анх авсан. Холбогдох журмын дагуу материалаа бүрдүүлж өгөөд, төлбөрөө төлсөн. Мөн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ, инженер-геологийн судалгааг хийлгэсний үндсэн дээр 2011 онд нэхэмжлэлд дурдсан хашааг барьсан. Тус хашаа нь бетон суурьтай, тоосгон хийцтэй бөгөөд 2011 оны өвөл, 2012 оны эхээр баригдаж дууссан. Үүний дараа “Сонор” аялал жуулчлалын цогцолборын зураг төслийг “Хатанбаатар” ХХК-иар хийлгэж, нийслэлийн Хот байгуулалтын газраар хянуулан зөвшөөрлөө авч, үйл ажиллагаагаа эхлүүлэхэд бэлэн болсон. Мөн “Тэлмэн констракшн”, “Тэлмэн групп”-тэй хтран ажиллах хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулсан. Гэвч 2015 онд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын я болон уулын хгаалалтын захиргаа газрын гэрээг сунгах асуудлыг шийдвэрлэх явцад асуудал үүссэн. Газрын гэрчилгээг сунгах процесс нь олон шат джлагатай бөгөөд бид хүсэлтээ уулын захиргаанд өгч, улмаар Байгаль орчны яанд хүргүүлсний үндсэн дээр гэрчилгээг 2018 он хүртэл сунгуулсан. Тухайн үед газрын гэрээг байгуулахдаа Байгаль орчны я, ******* дүүрэг, уулын хгаалалтын захиргаа оролцсон гурвалсан гэрээ байгуулдаг байсан. Бид гэрээгээ байгуулж, уулын захиргаагаар баталгаажуулсны дараа ******* дүүргийн Газрын албанд хандсан. Гэтэл тус албанаас танай газар давхцалтай гэх лэлээр гэрээг сунгах боломжгүй гэж мэдэгдсэн. Үүнээс өмнө харьяа хороондоо хандаж, иргэдийн санал авч, Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаар дэмжих тогтоол гаргуулсан. Мөн хороотой хтран ажиллах, орон нутгийн иргэдийг ажлын байраар хангах зэрэг нэмэлт зардлуудыг гаргасан бөгөөд ахмадын болон эмэгтэйчүүдийн баярын арга хэмжээнд дэмжлэг үзүүлсэн. Гэвч эдгээр зардлыг нэхэмжлэлд тусгаагүй. ******* дүүргийн Газрын албанаас өгсөн татгалзлын дараа бид шүүхэд хандсан. 2015-2018 оны хооронд үргэлжилсэн шүүхийн шийдвэрээр Байгаль орчны я өөрийн харьяалах газарт бус, ******* дүүргийн харьяанд газар олгосон нь тогтоогдож, иргэн Хашчулууг хохироосон гэж дээд шатны шүүхээс дүгнэсэн. Үүний дараа бид газрыг нөхөн олгуулах тухай дахин шүүхэд хандсан. Өмнө нь холбогдох байгууллагуудад хандаж, газраа цуцлуулсны дараа өөр газар олгох хүсэлт гаргасан боловч “нөхөн олгох боломжгүй” гэсэн хариу авсан. Анхан шатны шүүхээр газар олгох нь зүйтэй гэж үзсэн ч давж заалдах шатны шүүхээс “газар олгох боломжгүй, харин гаргасан зардал, хохирлоо нэхэмжлэх боломжтой” гэсэн шийдвэр гаргасан тул бид Иргэний хэргийн шүүхэд хандсан. Мөн 2025 оны 04 дүгээр сарын 03-нд уулын хгаалалтын захиргаанаас гэрээг цуцалсан гэх лэлээр газрын төлбөрт 44,500,000 төгрөгийг төлүүлсэн. Энэ үед манай газрын гэрчилгээ сунгагдсан байсан боловч гэрээ байгуулагдаагүй байсан. Ийнхүү төрийн байгууллагуудын уялдаа холбоогүй байдал, харилцан зөрүүтэй шийдвэрээс үүдэн иргэн хохирсон бөгөөд бид 11 жилийн хугацаанд шүүхээр явж, ихээхэн хүндрэл, зардал гаргасан. Өмгөөлөгчийн зардал болон олон удаагийн шүүх хуралд оролцох нь миний хувьд ч хүндрэл учруулж байна. Нэгдүгээрт, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын янаас байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэхэд 6,000,000 төгрөг зарцуулсан. Гэвч уг ажлыг гүйцэтгэсэн байгууллага татан буугдсан тул төлбөрийн баримтыг нөхөн авах боломжгүй болсон. Иймд хэрэгт хавсаргасан 200 гаруй хуудас бүхий баримтаар энэ зардлыг нэхэмжилж байна. Мөн улсын тусгай хгаалалттай газар ашиглах гэрээ байгуулах бүрд нөхөн сэргээлтийн зардалд 1,000,000 төгрөг төлсөн. 2011 онд инженер-геологийн судалгаа, дүгнэлтийн зардалд 2,225,000 төгрөг, газрын эргэлтийн цэг бэхлэх, улаан шуг татахад 700,000 төгрөг, бетон суурьтай блокон хашаа барихад 207,177,500 төгрөг, аялал жуулчлалын цогцолборын зураг төслийн зардалд 10,000,000 төгрөг тус тус зарцуулсан. Харуул хгаалалтын зардалд 2011-2014 онд 8,200,000 төгрөг, 2015-2023 онд 19,400,000 төгрөг зарцуулсан бөгөөд одоогоор ч хгаалалт үргэлжилж байна. Мөн хашааны төсөв боловсруулахад 1,650,000 төгрөг, үнэлгээ хийлгэхэд 800,000 төгрөг, нотариатын зардалд 259,300,500 төгрөг зарцуулсан. Хэрэв тухайн үед газрыг олгоогүй байсан бол эдгээр зардлыг гаргахгүй байх байсан тул нийт 259,300,500 төгрөгийг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын янаас нэхэмжилж байна. Хоёрдугаарт, ******* дүүргийн Газар зохион байгуулалтын албанд 2011 оны 08 дугаар сарын 20-ноос 2015 оны 04 дүгээр сарын 03 хүртэл нийт 89,100,000 төгрөг төлсөн бөгөөд энэ нь баримтаар бүрэн нотлогдож байгаа тул уг дүнг мөн гаргуулж өгнө үү гэж хүсэж байна. Байгаль орчин, аялал жуулчлалын я 2008 онд ч, 2015 онд ч энэ газрын маргаан шийдэгдээгүй байхад олон жилийн турш тодорхой бус байдал үүсгэсэн. Хгийн сүүлд 2023 онд Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооноос энэ асуудлаар шийдвэр гарсан. Үүнээс өмнө талууд маргаантай хэвээр байсан ч аль аль нь газрын төлбөр болон нөхөн сэргээлтийн зардлыг авч байсан нөхцөл байдал үүссэн. Иймд “давхардуулж олгоогүй” гэх тайлбарыг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Хоёрдугаарт, хашаа барьж байх үед байгаль орчны байцаагч нар газар дээр нь байнга ирж, хяналт тавьж байсан. Гэвч тухайн үед Байгаль орчин, аялал жуулчлалын янаас стандарт зөрчиж байна гэх ямар нэгэн анхааруулга, шаардлага тавьж байгаагүй. Иймд бид ажлаа гүйцэтгэж, хашааг барьж дуусгасан. Гуравдугаарт, Улсын дээд шүүхийн шийдвэрээр хэргийн хүрээнд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын я буруутай нь тогтоогдсон. Тиймээс хариуцагчаар тус яыг тогтоосон нь лэлтэй. Мөн бид зөвхөн Байгаль орчны яанд хандаагүй, нийслэлийн Газар зохион байгуулалтын алба, Нийслэлийн Засаг дарга, ******* дүүргийн Засаг даргад удаа дараа албан бичгээр хандаж, эрхээ хгаалах бүхий л арга хэмжээг авч ажилласан. Энэ нь өмнөх шүүх хуралдааны материалд тусгагдсан. Иймд хариуцагчийг буруу тогтоосон гэх тайлбарыг зөвшөөрөхгүй. Газрын төлбөрийн хувьд бид Байгаль орчны яны буруутай үйл ажиллагааны улмаас тухайн үед хүчин төгөлдөр гэж үзэж байсан газрын төлбөрийг газрын албаны дансанд төлсөн. Иймд уг төлбөрийг холбогдох байгууллагад төвлөрүүлсэн нь бодит нөхцөл байдалд нийцсэн гэж үзэж байна. Энэхүү газрын маргаан хүний ьдралд хэрхэн нөлөөлж байгааг бид өөрсдөө биеэрээ мэдэрсэн. Энэ бол төрийн буруу шийдвэрийн үр дүн бөгөөд бидний цаг, сэтгэл зүй, хөрөнгө мөнгийг хохироосон. Монгол улсын хуульд ийм хохирлыг нөхөн нэхэмжлэх боломжгүй гэж ойлгосон. Тиймээс бид гаргасан зардлуудаа шийдэж өгөхийг хүсэж байна гэв.

           

            2.Хариуцагч ******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба шүүхэд ирүүлсэн хариу тайлбартаа болон хариуцагч ******* дүүргийн Газар зохион байгуулалтын албаны итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Иргэн ******* нь Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаар тушаалаар уулын дархан цаазат газрын ны хязгаарлалтын бүсэд аялал жуулчлалын чиглэлээр 50,000 м.кв газар ашиглах зөвшөөрөлтэй. 2010 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 2008/775 тоот улсын тусгай хгаалалттай газрын нутаг дэвсгэрт газар ашиглах тухай гэрээний дагуу 2010 онд 3,300,000 төгрөг, 2011 онд 13,200,000 төгрөг, 2012 онд 9,900,000 төгрөг, 2013 онд 9,900,000 төгрөг, 2014 онд 3,300,000 төгрөг, 2015 онд 44,550,000 төгрөг төлсөн байна. Тухай хуулийн этгээдийн төлсөн газрын төлбөр тухайн үеийн хүчинтэй газар ашиглах тушаал, газар ашиглах тухай гэрээ, газрын төлбөрийн тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлд заасны дагуу төлөгдсөн байна. Иймд Газрын төлбөрийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.1, 9.2-т заасны дагуу тухайн иргэнд газрын төлбөрийн ногдуулалт хийгдэн төлөлт хийгдсэн байх тул ******* дүүргийн Газар зохион байгуулалтын албанаас гаргуулах гэсэн нэхэмжлэлийн шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү гэжээ. Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2008 оны 8 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаар тушаалаар иргэн *******г уулын дархан цаазат газрын хязгаарлалтын бүсэд аялал жуулчлалын зориулалтаар 5 га газар ашиглуулахыг зөвшөөрч, 2008/775 дугаартай гэрээг байгуулсан. Иргэн ******* нь газар ашиглах эрхийн хугацаанд тухайн газрыг эзэмшиж, ашиглаж байсан. Газрын төлбөрийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлд “газрын төлбөр төлөгч” гэж хууль тогтоомжийн дагуу газар эзэмшүүлэх, ашиглуулах шийдвэрийн үндсэн дээр газрыг эзэмшиж, ашиглаж байгаа Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагыг ойлгоно гэж заасан. Мөн хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.1-д газрын төлбөрийг газар эзэмших, ашиглах эрх нь улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн өдрөөс эхлэн тооцно гэж заасан байдаг. Иймд иргэн ******* нь 2010-2015 оны хооронд тухайн газрыг эзэмшиж, ашиглаж байсан тул ******* дүүргийн Газар зохион байгуулалтын албанаас газрын төлбөрийг хуульд заасны дагуу ноогдуулсан бөгөөд нэхэмжлэгч уг төлбөрийг төлсөн нь хууль зөрчөөгүй. Тиймээс 89,100,000 төгрөгийг буцаан гаргуулах тухай нэхэмжлэлийн шаардлага нь лэлгүй тул хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй гэж үзэж байна. Өмнө өгсөн хариу тайлбараа дэмжиж байна. Газар эзэмшиж, ашиглаж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгж нь эрх бүхий этгээдийн шийдвэрийн дагуу газар ашиглах эрхийн гэрчилгээ авснаас хойш газрын төлбөрийг төлөх үүрэгтэй. Энэ талаар Газрын төлбөрийн тухай хуульд тодорхой заасан. Иймд тухайн үед нэхэмжлэгч нь газрыг эзэмшиж, ашиглаж байсан хугацаандаа газрын төлбөрийг хуульд заасны дагуу төлсөн бөгөөд манай байгууллагаас 10-15 хувийн хувь хэмжээгээр тооцож төлбөрийг ногдуулж байсан. Тиймээс нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй гэж үзэж байна. Иргэн, аж ахуйн нэгж газар эзэмшиж ашиглах эрх авсан тул газар бодитоор ашигласан эсэхээс үл хааран газрын төлбөр төлөх үүрэгтэй. Газрын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлд 18 насанд хүрсэн иргэн, аж ахуйн нэгж газар эзэмшиж ашиглах эрхтэй гэж заасан. 7 дугаар зүйлд тухайн эзэмшигч газрын төлбөрийг газрын төлбөрийн тухай хуулийн дагуу төлнө гэж заасан. Иргэн ******* газар эзэмшиж, ашигласан нь тогтоогдсон тул төлбөрөөс чөлөөлөгдөх лэлгүй. Иймд нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох ёстой гэв.

 

3.Хариуцагч “Байгаль орчин уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-ны итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч шүүхэд ирүүлсэн хариу тайлбартаа болон хариуцагч “Байгаль орчин уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-ны итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа: Нэхэмжлэгч *******нд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаар тушаалаар уулын дархан цаазат газрын анд байрлах 5 га газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар 5 жилийн хугацаагаар ашиглуулах эрх олгосон байдаг. Тусгай хгаалалттай газар нутагт газар ашиглахдаа Газрын тухай хууль болон тусгай хгаалалттай газар нутгийн тухай хуулиар байгалийн унаган төрх, хэв шинжийг алдагдуулахгүй байх үүрэг хүлээдэг хэдий ч нэхэмжлэгч нь блокон хашаа барьж, газрын хэвлийг хөндөж, хгаалалтын захиргаанаас зөвшөөрөл авалгүйгээр барилга, хашаа барьсан нь дээрх хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн байна. Иймд энэхүү үйл ажиллагаа нь хууль бус ашиглалт бөгөөд уг зөрчлөөс үүсэх дагавар, хохирлыг Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я хариуцах хууль зүйн лэлгүй юм. 1.Газрын тухай хуулиас 34.6.8.Газар эзэмших гэрээнд "газар эзэмших эрх дуусгавар болоход тухайн газар дээрх барилга байгуулж, бусад эд хөрөнгийг хэрхэх тухай тохиролцоо"-г тусгах. Энэ нь гэрээ дуусах үед эд хөрөнгийн асуудлыг газар эзэмшигч өөрийн хариуцлагаар шийдвэрлэх үүрэгтэйг илэрхийлнэ. 35.3.1.Газар эзэмшигч гэрээнд заасан нөхцөл, болзлыг биелүүлэх үүрэгтэй. Нэхэмжлэгч гэрээний нөхцөлийг зөрчиж, блокон хашаа барьсан байна. 41.1.Газар эзэмших эрх дуусгавар болоход 90 хоногийн дотор уг газрыг чөлөөлөх үүрэгтэй. 41.2. Газар чөлөөлөхтэй холбогдон гарах зардлыг газар эзэмшигч өөрөө хариуцна. Иймд төрийн байгууллага уг зардлыг хариуцах хууль зүйн гүй. 43.6.Нөхөн олговор нь газар ашиглагчид хаарахгүй. Нэхэмжлэгч нь "газар ашиглагч"-ийн статустай тул нөхөх олговор нэхэмжлэх эрхгүй. 34.11.Газар эзэмших хүсэлт гаргасан иргэн нь археологи, палеонтологи, угсаатны урьдчилсан судалгаа хийлгэж, зөвшөөрөл авсан байх ёстой. Мөн 55.3 дахь заалтад “газрын хэвлийг ашиглагч нь үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээг эрх бүхий мэргэжлийн байгууллагаар хийлгүүлнэ” гэж заасан байдаг. Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ, инженер-геологийн судалгаа, зураг төсөв, хашааны улаан шуг, эдэлбэр газрын цэгийн тэмдэглэгээ зэрэг нь зөвхөн газар хүсэгчийн өөрийн зардлаар хийгдэх ёстой үйл ажиллагаа юм. Иргэн өөрөө төсөл боловсруулж, газар сонгон ашиглах хүсэлт гаргадаг тул төрийн байгууллага эдгээр зардлыг хариуцах хууль зүйн лэл байхгүй. 1.Нэхэмжлэгчид олгосон газар ашиглах эрх нь хугацаатай ба зориулалттай байсан бөгөөд гэрээний нөхцөлийг зөрчиж хууль бус ашиглалт хийсэн нь баримтаар нотлогдож байна. 2.Газар ашиглах эрхийн хугацаа дууссан, хууль зөрчсөн ашиглалт хийсэн, газрын хэвлийг хөндсөн нөхцөлд я нь эрх сунгах, нөхөх олговор олгох, зардал хариуцах хууль зүйн лэлгүй. 3.Газрын тухай хуулийн 41.2-т зааснаар уг газарт холбогдох бүх зардлыг газар эзэмшигч өөрөө хариуцах үүрэгтэй. Дээр дурдсан хууль зүйн лэл, бодит нөхцөл байдлыг харгалзан үзэхэд нэхэмжлэгчийн 259,301,500 төгрөг гаргуулах тухай нэхэмжлэлийн шаардлагыг хууль зүйн лэлгүй гэж үзэж, нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгон шийдвэрлэж өгнө үү гэжээ. А.Хашчулуугийн нэхэмжлэлтэй, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яанд холбогдох иргэний хэрэгт нэхэмжлэгчийн үйл ажиллагааны улмаас учруулсан хохирлыг янаас гаргуулах тухай нэхэмжлэлийн шаардлагыг эс зөвшөөрч байна. Нэгдүгээрт, нэхэмжлэгч байгууллагын үйл ажиллагааны улмаас газрыг давхардуулан олгосноос болж газар эзэмших эрх нь дуусгавар болсон гэж үзэж байна. Гэвч Байгаль орчин, аялал жуулчлалын я газрыг давхардуулан олгоогүй. уулын дархан цаазат газрын хилийн цэсийг 1995 оны 26 дугаар тогтоолоор Улсын Их Хурлаас баталж, улсын тусгай хгаалалтад авсан бөгөөд уг тогтоолын хавсралтаар хил заагийг тогтоосон. Тухайн үед кадастрын систем хөгжөөгүй байсан тул хил заагийг байгалийн тогтоц, уул, өндөрлөг, зын чиглэл зэрэг байгалийн хэлбэрээр тогтоож байсан. Улмаар 1995 оноос хойш нийслэл болон яны хооронд дархан цаазат газрын хил болон нийслэлийн хилийн зааг давхцах асуудал үүссэн. Үүний улмаас дархан цаазат газрын хил дотор нийслэл болон дүүргийн Засаг дарга нар газар олгох, мөн эсрэгээр я нийслэлийн харьяа газарт зөвшөөрөл олгох зэрэг зөрчил бий болсон. 2011 оны 406 дугаар албан бичгээр Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газраас ирүүлсэн мэдээлэлд лэн хил заагийг тогтоож ирсэн. Газрын хил зааг тогтоох чиг үүрэг нь Барилга, хот байгуулалтын яны харьяа Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газарт хаардаг бөгөөд тус байгууллага нь улсын тусгай хэрэгцээний газрын хил заагийг нэгдсэн мэдээллийн санд бүртгэдэг. Сүүлийн жилүүдэд кадастрын систем хөгжиж, газрын хил заагийг солбицлын тоон утгаар тодорхой илэрхийлдэг болсон. Үүний дагуу маргаан бүхий газар нь Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт хаарах нь тогтоогдсон. Энэ асуудлыг Улсын Их Хурлын Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо болон холбогдох ажлын хэсгүүдээр хэлэлцэж, 2019 онд байгуулсан ажлын хэсэг газар дээр нь шалгалт хийж, хил заагийг шонгоор тогтоон баталгаажуулсан. Хоёрдугаарт, тусгай хгаалалттай газар нутагт газар ашиглах зөвшөөрөл нь Тусгай хгаалалттай газар нутгийн тухай хуулиар зохицуулагддаг. Энэ нь байгалийн унаган төрх, экологийн тэнцвэрийг хадгалах зорилготой бөгөөд тодорхой хугацаа, нөхцөл, болзолтойгоор, гэрээний үндсэн дээр ашиглуулдаг. Дархан цаазат газрын хязгаарлалтын бүсэд аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрдөг ч байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй, стандартын дагуу хэрэгжүүлэх ёстой. Тусгай хгаалалттай газар нутагт ямар үйл ажиллагаа явуулах, ямар барилга байгуулж барих, ямар хгаалалтын арга хэмжээ авахыг хууль, дүрэм, стандартаар нарийвчлан зохицуулсан. Нэхэмжлэгч газар ашиглах зөвшөөрөл авахдаа байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээг хийлгэсэн нь зөв боловч эдгээр зардал нь нэхэмжлэгчийн өөрийнх нь хүлээх үүрэг юм. Инженер-геологийн судалгаа, зураг төсөл боловсруулах, газрын эргэлтийн цэг тогтоох, нөхөн сэргээлтийн зардал зэрэг нь бүгд нэхэмжлэгчийн гаргах ёстой зардал бөгөөд үүнийг янаас нөхөн төлөх хууль зүйн лэлгүй. Гуравдугаарт, нэхэмжлэгч тусгай хгаалалттай газар нутагт стандарт зөрчиж бетон хашаа барьсан. Харин холбогдох стандарт, үнэлгээний тайланд төмөр хашаа барих ёстой гэж заасан байдаг. Тусгай хгаалалттай газар нутагт барих хашаа нь зэрлэг ьтдын нүүдэл, шилжилт хөдөлгөөнд саад учруулахгүй, байгаль орчны өнгө төрхөд нийцсэн байх шаардлагатай. уулын дархан цаазат газарт олон төрлийн хөхтөн ьтан ьдардаг бөгөөд тэдгээрийн чөлөөтэй хөдөлгөөнийг хангах үүднээс хашааны стандарт тогтоосон. Гэтэл нэхэмжлэгч уг шаардлагыг зөрчиж бетон хашаа барьсан тул түүний зардлыг янаас нэхэмжлэх лэлгүй. Дөрөвдүгээрт, нэхэмжлэгчийн газар ашиглах эрх Улсын дээд шүүхийн 2018 оны 297 дугаар тогтоолоор дуусгавар болсон. Иймд газар ашиглагч нь газрыг нөхөн сэргээж, унаган төрх байдалд нь оруулан 90 хоногийн дотор хгаалалтын захиргаанд хүлээлгэн өгөх үүрэгтэй. Гэвч нэхэмжлэгч энэ үүргээ биелүүлээгүй. Тавдугаарт, Иргэний хуулийн 498.3-д зааснаар хохирогч өөрөө болгоомжгүй, эсхүл урьдчилан сэргийлэх боломжтой байсан хохирлыг үүсгэсэн бол хариуцлагаас чөлөөлж болно. Нэхэмжлэгч нь холбогдох хууль, жур, стандартуудыг мөрдөөгүй, үүргээ биелүүлээгүй тул өөрийн буруутай үйлдлээс үүдсэн зардлыг төрөөс нэхэмжлэх лэлгүй. Зургаадугаарт, нэхэмжлэгч хариуцагчийг буруу тодорхойлсон гэж үзэж байна. Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яыг сайд болон Төрийн нарийн бичгийн дарга төлөөлдөг. Харин тухайн газар нь нийслэлийн Засаг даргын харьяалалд байсан тул нэхэмжлэгч нийслэлийн Засаг даргад хандаж эрхээ хгаалах боломжтой байсан. Иргэний хуулийн 497.1-д зааснаар бусдын эрх, эд хөрөнгөд хууль бусаар гэм хор учруулсан этгээд уг хохирлыг нөхөн төлөх үүрэгтэй. Гэвч энэ тохиолдолд гэм хор учруулсан этгээдийг тодорхой тогтоогоогүй, мөн хэд хэдэн байгууллагын оролцоо бүхий асуудал тул хариуцлагыг дан ганц яанд ногдуулах боломжгүй. Иймд нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй байна. Газрын хилийн заагтай холбоотой маргаан удаан хугацаанд үргэлжилсний эцэст 2020 оны 1 дүгээр сард Барилга, хот байгуулалтын я, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын я болон Нийслэлийн Засаг дарга хтарсан уулзалт хийж, тодорхой шийдвэрт хүрсэн. Үүний хүрээнд тусгай хгаалалттай газар нутагт хаарч байсан аж ахуйн нэгжүүдийг чөлөөлж, цаашид нийслэлийн харьяанд шилжүүлэх, газар олголтын асуудлыг нийслэл шийдвэрлэхээр болсон. Харин нэхэмжлэгчийн хувьд хашаа барихдаа тусгай хгаалалттай газар нутагт заавал авах ёстой зөвшөөрлийг аваагүй. Тусгай хгаалалттай газар нутагт аливаа үйл ажиллагаа явуулах, эсхүл өмнө хэрэгжиж байсан төслийг өөрчлөх тохиолдолд хгаалалтын захиргаанд заавал мэдэгдэж, зөвшөөрөл авах үүрэгтэй байдаг. Гэтэл нэхэмжлэгч гэрээнд заасан энэхүү үүргээ биелүүлээгүй бөгөөд хашаа барих гэж буйгаа хгаалалтын захиргаанд огт мэдэгдээгүй. Иймд уг үйлдэл нь холбогдох жур, гэрээний нөхцөлийг зөрчсөн гэж үзэж байна. Улсын Их Хурлын 1995 оны 16 дугаар тогтоолоор уулын хилийг тогтоосон бөгөөд нэхэмжлэгчийн ашиглаж байсан газар Дархан цаазат тусгай хгаалалтын бүсэд хаарч байсан. 2008 онд газар ашиглах зөвшөөрөл олгосон бөгөөд я санаатайгаар газар олгосон зохицуулалт байхгүй. Эдийн засгийн маргаан бүгд шийдэгдсэн. Тусгай хгаалалттай газар нутгийн тухай хууль болон Засгийн газрын 1995 оны 196 дугаар тогтоол, Газрын тухай хуульд заасан зохицуулалтыг нэхэмжлэгч зөрчсөн. Газар эзэмших эрх дуусгавар болсон тохиолдолд барилга байгуулжийг дахин шийдвэрлэх, газрыг чөлөөлөх, нөхөн сэргээх үүрэг бий. Энэ нөхцөлд нөхөн олговрын эрх зүйн лэл, Иргэний хуулийн 498.2, 510.1-ийн заалт үйлчлэхгүй. Иймд нэхэмжлэлийн шаардлагыг Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115.2, 115.3-д лэн бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох ёстой гэв.

 

4.Иргэдийн төлөөлөгч Б.Оюунбилэг шүүх хуралдаанд гаргасан дүгнэлтдээ: Би иргэн *******ны аялал жуулчлалын зөвшөөрөлтэй газрын маргаан, төлбөрийн тухай шүүх хуралд оролцлоо. Миний дүгнэлтээр я, төрийн байгууллагууд ард иргэд, аж ахуйн нэгжүүдтэй уялдаа холбоотой ажиллахгүй, харилцан мэдээлэл солилцох, шаардлага тавих, заавар зөвлөгөө өгөх тал дээр хангалтгүй, хараа хяналтгүй ажиллаж байгааг шүүх хурал харуулж байна. Үүний улмаас ард иргэд, аж ахуйн нэгжүүд мэдээлэл, мэдлэг дутуу, хөрөнгө, цаг хугацаагаа алдаж хохирч байна. Энэ нь энд нэг жишээгээр илэрч байна. Иймээс я, төрийн байгууллага хариуцлагатай ажиллаж, иргэдийн цаг, мөнгийг хүндэтгэн хгаалах нь зүйтэй. Тиймээс төлбөрийг одоо гаргаж өгч шийдчих нь зүйтэй л гэж үзэж байгаа гэв.

 

 5.Нотлох баримтууд:

 

Нэхэмжлэгч талаас: Нэхэмжлэл/1хх 1-6/, ихэсгэсэн шаардлага/1хх 239/, тодруулсан шаардлага/2хх 23-28, 171-174/, улсын тэмдэгтийн хураж төлсөн баримт/1хх 7, 240/, шүүхэд төлөөлөх итгэмжлэл, *******, ******* нарын иргэний үнэмлэхийн хуулбар, *******гийн иргэний үнэмлэхийн лавлагаа/1хх 8-9/, “-Арматур” ХХК-ийн хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар, хуулийн этгээдийн дэлгэрэнгүй лавлагаа/1хх 11-13/, “ ” ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчдийн 2023 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн 20 дугаартай шийдвэр/1хх 14/, “Төгсмагнай” ХХК-ийн хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн гэрчилгээний хуулбар, хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн лавлагаа/1хх 15-16/, “Төгс магнай” ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчдийн 2023 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн 02 дугаартай шийдвэр/1хх 17/, Улсын тусгай хгаалалттай нутаг дэвсгэрт газар ашиглах 775 дугаартай гэрчилгээ, хавсралт/1хх 18-19/, Байгаль орчны сайдын 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаартай тушаал, хавсралт/1хх 20-21/, Улсын тусгай хгаалалттай газар нутаг дэвсгэрт газар ашиглах тухай 2010 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 2008/775 дугаар гэрээ/1хх 22-23/, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яны 2021 оны 05 дугаар сарын 11-ний өдрийн 09/2158 дугаар иргэн *******нд хүргүүлсэн албан бичиг/1хх 24/, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яны 2021 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрийн 01/5424 дугаар иргэн *******нд хүргүүлсэн албан бичгүүд/1хх 25-26/, *******гийн газрын солбилцлын бүдүүвч хүснэгт/1хх 27/, Улсын тусгай хгаалалттай газрын нутаг дэвсгэрт газар ашиглах тухай 2014 оны 06 дугаар сарын 12-ны өдрийн 2008/775 дугаартай гэрээ/1хх 28-31/, ******* дүүргийн 8 дугаар хорооны засаг даргын 2015 оны 11 дүгээр сарын 30-ны өдрийн 208 дугаар тодорхойлолт/1хх 32/, ******* дүүргийн 8 дугаар хорооны иргэдийн нийтийн хурлын 2014 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн 11 дугаар Газар ашиглах хүсэлтийг дэмжих тухай тогтоол/1хх 33/, мөн өдрийн хуралдааны тэмдэглэл/1хх 34-35/, ******* дүүргийн өмч, газрын харилцааны албаны 2015 оны 04 дүгээр сарын 17-ны өдрийн 09/365 дугаар албан бичиг/1хх 36/, Нийслэлийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2017 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдрийн дугаар шийдвэр/1хх 37-48/, Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2018 оны 04 дүгээр сарын 26-ны өдрийн дугаар магадлал/1хх 49-56/, Монгол улсын Дээд шүүхийн хяналтын шатны хэргийн шүүх хуралдааны 2018 оны 06 дугаар сарын 27-ны өдрийн 297 дугаар тогтоол/1хх 57-61/, Нийслэл дэх хэргийн анхан шатны шүүхийн 2022 оны 06 дугаар сарын 21-ний өдрийн 0496 дугаар шийдвэр/1хх 62-66/, Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2022 оны 09 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 211/МА2022/0603 дугаар магадлал/1хх 67-70/, Монгол улсын дээд шүүхийн хяналтын шатны хэргийн шүүх хуралдааны 2022 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 468 дугаартай тогтоол/1хх 71/, уулын дархан цаазат газрын хгаалалтын 2015 оны 11 дүгээр сарын 23-ны өдрийн 731 дугаар Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд хүргүүлсэн албан бичиг/1хх 72/, Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын яны 2015 оны 10 дугаар сарын 02-ны өдрийн 11/5973 дугаар Нийслэлийн Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд хүргүүлсэн албан бичиг/1хх 73/, Д.Алтанцэцэг, ******* нарын ашиглаж буй газрын байршлын кадастрын зураг/1хх 74, 78-82/, Байгаль орчны сайдын 2005 оны 09 дүгээр сарын 19-ний өдрийн 244 дугаар журд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай тушаал/1хх 75-76/, Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын яны 2016 оны 01 дүгээр сарын 29-ний өдрийн 04/594 дугаар нийслэл дэх хэргийн шүүхэд хүргүүлсэн албан бичиг/1хх 77/, Байгаль орчин, ногоон хөгжил, аялал жуулчлалын сайдын 2016 оны 04 дүгээр сарын 13-ны өдрийн 01/2029 дугаар Нийслэл дэх хэргийн анхан шатны шүүхэд хүргүүлсэн албан бичиг/1хх 83-84/, *******ны газрын төлбөр төлсөн баримтын жагсаалт/1хх 85/, мөнгөн шилжүүлгийн баримт/1хх 86-91/, Төлбөрийн даалгавар 35, 114, 54, 73, 88 баримт, төлбөр төлсөн баримтын хт/92-99/, “Төгс магнай” ХХК-ийн “Summer Resort” аялал жуулчлалын цогцолбор барилгын зураг төсөл боловсруулахад зориулсан инженер геологийн судалгааны дүгнэлт, хавсралтын хт/1хх 100-121/, гэрээт ажлын хөлс төлсөн голомт банкны баримт/1 хх 122/, Улаанбаатар хотын ******* дүүргийн 4 дүгээр хороо, “Summer Resort” аялал жуулчлалын хотхоны эскиз зураг/1хх 123-166/, “ТСАБОМ” ХХК-ийн ******* дүүргийн 8 дугаар хороо уулын ташгайн ан дахь иргэн *******, Д.Алтанцэцэг нарын тоосгон хашааны төсөв/1хх 167-182/, “Дельтон” ХХК-ийн ******* дүүргийн 8 дугаар хороо, уулын ташгайн анд байрлах иргэн *******гийн 5 га газар байрлах 3 талт хашааны үнэлгээний тайлан/1хх 183-191/, гэрээт ажлын хөлс төлсөн банкны мөнгөн шилжүүлгийн баримтууд/1хх 193-195/, Тооцоо нийлсэн акт №11, №8/1хх 196-199/, *******ны нотариатын зардлын баримт/1хх 200/, Нийслэл дэх хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгчийн 2023.11.06-ны өдрийн 128/ШЗ2023/9023 дугаар нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах тухай захирж/1хх 201-202/ зэрэг баримтыг шүүхэд ирүүлжээ.

 

Хариуцагч ******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын албанаас: итгэмжлэл/1хх 209, 178/, хариу тайлбар/1хх 217, 244, 2хх 5, 38-39, 188/, Улсын тусгай хгаалалттай нутаг дэвсгэрт газар ашиглах 775 дугаар гэрчилгээ, хавсралт-газар ашиглах гэрээ/1хх 218-223, 245-2хх 1/, Байгаль орчны сайдын 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаар тушаал, хавсралт/1хх 224-226, 2хх 2-4/, Улсын тусгай хгаалалттай газар нутаг дэвсгэрт газар ашиглах тухай 2010.07.02-ны өдрийн 2008/775 дугаартай гэрээ, *******ны 2014.03.25-ны өдрийн төлбөр төлсөн баримт/2хх 5/ зэргийг шүүхэд ирүүлсэн.

 

Хариуцагч “Байгаль орчин уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас: итгэмжлэл/2хх 184, 189/, хариу тайлбар/2хх 186-187/ зэрэг нотлох баримтыг шүүхэд ирүүлсэн.

 

Шүүхийн журмаар: Нотлох баримт бүрдүүлээгүй.

 

Иргэдийн төлөөлөгчөөс: Дүгнэлтийн хуудас/2хх 230/ зэрэг нотлох баримтууд цугларсан байна.  

 

ҮНДЭСЛЭХ нь:

 

6.Нэхэмжлэгч ******* нь хариуцагч “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба”, “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн сайд нарт холбогдуулан Захиргааны байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас учруулсан хохиролд хариуцагч Байгаль орчин, Уур ьсгалын өөрчлөлтийн сайдаас 259,301,500 төгрөг, хариуцагч ******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын албанаас 85,800,000 төгрөгийг тус тус гаргуулахаар нэхэмжлэлийн шаардлага гаргаж, хариуцагч ******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын албанд холбогдох шаардлагаа 3,300,000 төгрөгөөр нэмэгдүүлж 89,100,000 төгрөг гаргуулахаар, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад “Байгаль орчин, Уур ьсгалын өөрчлөлтийн сайд”-аас татгалзан “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас 259,301,500 төгрөг гаргуулахаар хариуцагчаа сольжээ.

7.Шүүх зохигч талуудын шүүхэд гаргасан тайлбар, хэрэгт цугларсан нотлох баримтуудыг бүхэлд нь шинжлэн судлаад хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-ад холбогдох нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангаж, хариуцагч “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба”-нд холбогдох нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж шийдвэрлэв.

8.Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлийн лэлээ “…иргэн *******д “Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын я”-ны 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаартай тушаалаар ******* дүүргийн нутагт орших уулын дархан цаазат газрын “ ” нэртэй газарт 5 га газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглах эрх бүхий 775 тоот гэрчилгээ олгож, 2008/775 дугаартай газар эзэмших эрхийн гэрээг байгуулсан. Гэтэл *******гийн ашиглаж байсан газарт газрыг давхардуулан олгосон байсан. Улмаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд энэ газарт газар олгосон нь илт хууль бус байсан лэлээр Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2017 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 0798 дугаартай шийдвэр, Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2018 оны 4 дүгээр сарын 26-ны өдрийн 0256 дугаартай магадлал, уг шийдвэр, магадлалыг хэвээр үлдээсэн Улсын дээд шүүхийн 297 дугаар тогтоолоор *******гийн газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон. Нэхэмжлэгч маргаан бүхий газрын хилийн зурвас заагийг болоод улсын тусгай хгаалалттай газрын хилийн заагт хаарч байгаа эсэхийг мэдэхгүй мөн мэдэх боломжгүй байсан учраас газрын төлбөр тооцоог цаг тухайд нь хийж, тус газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар бүрэн ашиглах нөхцөл байдлыг бүрдүүлж, хөрөнгө оруулалт хийж шаардлагатай бүхий л арга хэмжээг авч байсан. Захиргааны байгууллагын буруутай үйл ажиллагааны улмаас газрыг давхардуулж олгосноос шалтгаалж нэхэмжлэгчийн газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон. Газар ашиглах эрх хүчин төгөлдөр байх хугацаанд зарцуулсан зардал нь газар ашиглах эрх хүчин төгөлдөр гэсэн итгэл үнэмшилтэйгээр зарцуулсан зардал байх бөгөөд газар ашиглах эрх олгосон шийдвэр хүчингүй болсноор гаргасан зардлын үр шимийг нэхэмжлэгч хүртэх боломжгүй болсон тул байгууллага албан тушаалтны шийдвэр, үйл ажиллагааны улмаас учирсан хохирлоо Иргэний хуулийн 498 дугаар зүйлийн 498.2-т заасны дагуу 1.Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэхэд 6,000,000 төгрөг, 2.Улсын тусгай хгаалалттай газрын нутаг дэвсгэрт газар ашиглах гэрээ байгуулахад нөхөн сэргээлтийн зардалд 3,000,000 төгрөг, 3.Инженер-геологийн судалгаа хийлгэж дүгнэлтийг магадлалд оруулсан 2011 онд 2,225,000 төгрөг, 4.Эдэлбэр газрын эргэлтийн цэг газарт бэхлэх, хашааны улаан шуг тавих 700,000 төгрөг, 5.Ашиглаж буй газартаа бетон суурьтай блокон хашааг барьсан 2011-2012 он/өнөөгийн үнэ цэнэ/ 207,177,500 төгрөг, 6.“Summer resort” аялал жуулчлалын цогцолборын зураг төслийг “Хатанбаатар” ХХК-иар хийлгэсэн зардал 10,000,000 төгрөг, 7.Харуул хгаалалтын зардал 2011-2014 он 8,200,000 төгрөг, 8.Харуул хгаалалтын зардал 2015-2023 онд 19,400,000 төгрөг, 9.Хашааны төсөв хийлгэхэд 1,650,000 төгрөг, 10.Хашааны үнэлгээ хийлгэх 800,000 төгрөг, 11.Нотариатын зардал 149,000 төгрөг, нийт 259,301,500 төгрөгийг байгууллагын хууль бус үйл ажиллагааны улмаас учруулсан хохиролд хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас 259,301,500 төгрөг, хариуцагч “******* дүүргийн Газар зохион байгуулалтын алба”-наас газрын төлбөрт төлсөн 89,100,000 төгрөгийг буцаан гаргуулах лэлтэй” гэжээ.

9.Хариуцагч “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба” нэхэмжлэлийн шаардлагыг эс зөвшөөрч татгалзахдаа“…2010 оны 2008/775 дугаартай гуравласан гэрээний 4.2-д Газрын төлбөрийг газрыг ашигласан эсэхээс үл хааран хугацаанд нь төлөхөөр, төлбөрт 2010 онд 3,300,000 төгрөг, 2011 онд 13,200,000 төгрөг, 2012 онд 9,900,000 төгрөг, 2013 онд 9,900,000 төгрөг, 2014 онд 3,300,000 төгрөг, 2015 онд 44,550,000 төгрөгийг Улаанбаатар банкны 2603007906 тоот газрын төлбөрийн орлогын дансанд төлсөн, Газрын төлбөрийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.1, 9.2-т заасны дагуу тухайн иргэнд газрын төлбөрийн ногдуулалт хийгдэн төлөлт хийгдсэн, Газрын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлд 18 насанд хүрсэн иргэн, аж ахуйн нэгж газар эзэмшиж ашиглах эрхтэй, 7 дугаар зүйлд тухайн эзэмшигч газрын төлбөрийг газрын төлбөрийн тухай хуулийн дагуу төлнө гэж заасан, иргэн ******* газар эзэмшиж, ашигласан нь тогтоогдсон тул төлбөрөөс чөлөөлөгдөх лэлгүй. Иймд нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох лэлтэй” гэж,

10.Хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я” нэхэмжлэлийг эс зөвшөөрч татгалзахдаа “...*******нд Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаар тушаалаар уулын дархан цаазат газрын анд байрлах 5 га газрыг аялал жуулчлалын зориулалтаар 5 жилийн хугацаагаар ашиглуулах эрх олгосон, тусгай хгаалалттай газар нутагт газар ашиглахдаа Газрын тухай хуулийн 34.6.8, 35.3.1, 41.1, 41.2, 43.6, 34.11, 55.3 дэх заалт болон тусгай хгаалалттай газар нутгийн тухай хуулиар байгалийн унаган төрх, хэв шинжийг алдагдуулахгүй байх үүрэг хүлээдэг хэдий ч нэхэмжлэгч нь төмөр бус блокон хашаа барьж, газрын хэвлийг хөндөж, хгаалалтын захиргаанаас зөвшөөрөл авалгүйгээр барилга, хашаа барьсан нь дээрх хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн, уг үйл ажиллагаа нь хууль бус ашиглалт бөгөөд уг зөрчлөөс үүсэх дагавар, хохирлыг хариуцах лэлгүй, газар эзэмших эрх дуусгавар болоход 90 хоногийн дотор уг газрыг чөлөөлөх үүрэгтэй, газар чөлөөлөхтэй холбогдон гарах зардлыг газар эзэмшигч өөрөө хариуцна, нөхөн олговор нь газар ашиглагчид хаарахгүй, газар эзэмших хүсэлт гаргасан иргэн нь археологи, палеонтологи, угсаатны урьдчилсан судалгаа хийлгэж, зөвшөөрөл авсан байх ёстой, газрын хэвлийг ашиглагч нь үйл ажиллагаа эхлэхээс өмнө байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээг эрх бүхий мэргэжлийн байгууллагаар хийлгүүлнэ, өөрөөр хэлбэл байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээ, инженер-геологийн судалгаа, зураг төсөв, хашааны улаан шуг, эдэлбэр газрын цэгийн тэмдэглэгээ зэрэг нь зөвхөн газар хүсэгчийн өөрийн зардлаар хийгдэх ёстой үйл ажиллагааг иргэн өөрөө төсөл боловсруулж, газар сонгон ашиглах хүсэлт гаргадаг тул төрийн байгууллага эдгээр зардлыг хариуцах хууль зүйн лэлгүй, нэхэмжлэгчид олгосон газар ашиглах эрх нь хугацаатай ба зориулалттай байсан бөгөөд гэрээний нөхцөлийг зөрчиж хууль бус ашиглалт хийсэн нь баримтаар нотлогдож байх тул нэхэмжлэгчийн 259,301,500 төгрөг гаргуулах тухай нэхэмжлэлийн шаардлагыг хууль зүйн лэлгүй гэж үзэж, нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох лэлтэй” гэж маргажээ.

11.Хэрэгт авагдсан шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдсэн нотлох баримтууд, зохигч талуудын тайлбараар дараах үйл баримтууд тогтоогдож байна.

11.1.Нэхэмжлэгч *******д Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын сайдын 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны өдрийн 283 дугаартай тушаалаар ******* дүүргийн нутагт орших уулын дархан цаазат газрын гэх газарт 5 га газрыг Аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглах эрх бүхий 775 тоот гэрчилгээ олгож, үүнийг лэн 2008/775 дугаартай газар эзэмших эрхийн гэрээг байгуулсан.

11.2.Гэтэл *******гийн дээрх газарт Нийслэлийн засаг даргын 2011 оны 04 дүгээр сарын 07-ны өдрийн 292 дугаар захиржаар “ ” ХХК, 2011 оны 04 дүгээр сарын 21-ний өдрийн 340 дүгээр захиржаар “” ХХК, 2012 оны 06 дугаар сарын 13-ны өдрийн А/420 дугаар захиржаар иргэн нарт тус тус газрыг давхардуулан олгожээ.

11.3.Улмаар ******* нь эдгээр захиржуудыг хүчингүй болгуулахаар Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан боловч ...маргаан бүхий газар нь Нийслэлийн газар нутагт хаарагдаж байгаа учраас Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд энэ газарт газар олгосон нь илт хууль бус байсан… лэлээр Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2017 оны 11 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 0798 дугаартай шийдвэр, Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2018 оны 04 дүгээр сарын 26-ны өдрийн 0256 дугаартай магадлал, Улсын дээд шүүхийн 297 дугаар тогтоолоор *******гийн газар ашиглах эрхийг дуусгавар болгосон байна.

            11.4.Нэхэмжлэгч ******* нь Байгаль орчин, Аялал жуулчлалын яанд холбогдуулан Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.4-д зааснаар иргэн *******ны гаргасан Газар нөхөн олгох тухай хүсэлтийг шийдвэрлэхгүй байгаа эс үйлдэхүйг хууль бус болохыг тогтоож, шаардагдах акт гаргахыг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яанд даалгах тухай нэхэмжлэл гаргасныг Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2022 оны 06 дугаар сарын 21-ний өдрийн 0496 тоот шийдвэрээр нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүрэн хангаж, иргэн *******гийн гаргасан газар нөхөн олгож өгөх тухай хүсэлтийг шийдвэрлэхгүй байгаа эс үйлдэхүйг хууль бус болохыг тогтоож, шаардагдах акт гаргахыг Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яанд даалган шийдвэрлэсэн байна.

11.5.Гэвч Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2022 оны 09 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 0603 тоот магадлалаар Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хариуцагчийн давж заалдах гомдлыг хангаж шийдвэрлэсэн ба Монгол Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимын нийт шүүгчийн хуралдааны 2022 оны 11 дүгээр сарын 01-ны өдрийн тогтоолоор иргэн *******гийн гомдлыг хэлэлцүүлэхээс татгалзан шийдвэрлэжээ.

            11.6.Нэхэмжлэгч ******* нь 2008 онд Байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээг “” ХХК-иар хийлгүүлсэн байх ба хэрэгт эх хувиараа авагдсан. Тус тайлангийн 19 дүгээр талд төслийн нийт өртөг тооцоолсон хүснэгт байх бөгөөд цэцэрлэгт хүрээлэн, бусад тохижилтын зардал гэх хэсэгт төмөр хашаа хэмээн нэрлэж бичсэн.

 11.7.2011 онд Инженер-геологийн “ ” ХХК нь “Төгс магнай” ХХК-ийн “Summer resort” аялал жуулчлалын цогцолбор барилгын зураг төслийг боловсруулах зорилгоор инженер геологийн дүгнэлт гаргасан байх ба хэргийн 1 дүгээр хавтасны 16-17 дугаар талд 2023 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн 02 дугаар “Төгс магнай” ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчдийн ...5 га газар дээр гарсан бүх зардлыг нэхэх эрхийг *******нд олгосон талаарх шийдвэр, мөн *******, ******* нар хувьцаа эзэмшигчээр бүртгэгдсэн хуулийн этгээдийн лавлагаа авагдсан.

11.8.2012 онд “Summer resort” аялал жуулчлалын хотхоны эскиз зургийг “Төгс магнай” ХХК-ийн захиалгаар “Хатанбаатар” ХХК хийж гүйцэтгэснийг Улаанбаатар хотын Ерөнхий архитектор Нийслэлийн барилга хот байгуулалт, төлөвлөлтийн газрын дарга баталгаажуулжээ.

11.9.Хэргийн 1 дүгээр хавтасны 183 дугаар талд нэхэмжлэгчийн 5 га газарт байрлах 3 талт хашааны үнэлгээний тайланг 2023 оны 10 дугаар сарын 24-ний өдөр “Дельтон” ХХК нь *******гийн захиалгаар гаргасан байх ба уг тайланд …хашаа нь 2011 онд эхэлж, 2012 онд өрлөгийн ажил дууссан, ...645 м урттай цутгал бетон суурьтай, бүгд өртгийг 207,177,500 төгрөг гэжээ.

11.10.Нэхэмжлэгч ******* нь 2010.08.20-ны өдөр 3,300,000 төгрөг, 2011.04.07-ны өдөр 3,300,000 төгрөг, 2011.04.22-ны өдөр 3,300,000 төгрөгийг, 2011.06.23-ны өдөр 3,300,000 төгрөгийг, 2011.10.13-ны өдөр 3,300,000 төгрөгийг, 2012.03.16-ны өдөр 3,300,000 төгрөгийг, 2012.05.08-ны өдөр 3,300,000 төгрөгийг, 2012.08.22-ны өдөр 3,300,000 төгрөгийг, 2012.11.19-ны өдөр 4,950,000 төгрөгийг, 2013.10.24-ны өдөр 9,900,000 төгрөгийг, 2015.04.03-ны өдөр 44,550,000, нийт 89,100,000 төгрөгийг газрын төлбөрт шилжүүлсэн болох нь 1 дүгээр хавтаст хэргийн 86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 2 дугаар хавтасны 5 дах талд авагдсан банкны гүйлгээний баримтуудаар тус тус тогтоогддог.

12.Дээрх үйл баримт хэрэгт цугларсан нотлох баримтуудад лэн Иргэний хуулийн 229 дүгээр зүйлийн 229.1, 510 дугаар зүйлийн 510.1 дэх хэсэгт зааснаар хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас 5 га газрыг тойруулан барьсан 645 м урттай цутгал бетон суурьтай хашааны үнийг үнэлсэн “Дельтон” ХХК-ийн зах зээлийн хандлагаар үнэлсэн үнэлгээний тайланг хариуцагч нар нь шинжээч томилуулах болон тайланг няцааж бодит хохирол мөн эсэхийг тогтоолгохоор шүүхэд хүсэлт гаргаагүй тул 207,177,500 төгрөг болон нотариатын зардалд төлсөн 149,500 төгрөгөөс нэхэмжилсэн 149,000/1хх 200 тал/ төгрөгийн хэмжээгээр 207,326,500/207,177,500+149,000/ төгрөгийн хэмжээнд хангаж, нэхэмжлэлээс үлдэх 51,975,000 төгрөгийг хэрэгсэхгүй болгон шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн үзлээ.

13.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.4-т Шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр нэгэнт тогтоогдсон үйл баримтыг дахин нотлохгүй тул шүүхийн шийдвэрүүдээр *******д 2008 оны 08 дугаар сарын 22-ны 283 дугаар тушаалаар Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайд маргаан бүхий газрын ашиглах эрхийн гэрчилгээг олгож, газар эзэмших эрхийн гэрээг байгуулсан ч Нийслэлийн Засаг дарга 2011 онд хүн, хуулийн этгээдэд уг газрыг давхардуулан газар олгосон, маргаан бүхий газар нь дархан цаазат газарт хаарахгүй, Нийслэлийн газар нутагт хаарагдах учир ашиглах эрх олгосон сайдын тушаал нь хууль бус гэж үзэх үйл баримт тогтоогдсон гэж үзэхээр байна.

14.Иргэний хуулийн 498 дугаар зүйлийн 498.2-т хуульд өөрөөр заагаагүй бол төрийн албан хаагч албан үүргээ зөрчсөн гэм буруутай үйлдэл /эс үйлдэхүй/-ийн улмаас бусдад гэм хор учруулсан бол уг гэм хорыг түүний ажиллаж байгаа хуулийн этгээд буюу төр хариуцан арилгана, Захиргааны ерөнхий хуулийн 100 дугаар зүйлийн 100.1-д Захиргааны байгууллагын нийтийн эрх зүйн харилцаанаас үүссэн хууль бус үйлдэл, эс үйлдэхүйгээс өөрт учирсан хохирлыг арилгуулахаар иргэн, хуулийн этгээд шаардах эрхтэй, 101 дүгээр зүйлийн 101.1-д Төрийн албаны тухай хуулийн 4.2.7, Иргэний хуулийн 498.2-т заасны дагуу байгууллагын гаргасан алдааны улмаас учирсан хохирлыг төр хариуцна гэж тус тус заасан ба нэхэмжлэгч нь “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-ны хууль бус тушаалын улмаас учирсан хохирлоо тус хууль зүйн лэлүүдээр шаардах эрхтэй байна. 

15.Мөн байгууллагын хууль бус шийдвэрийн улмаас газрын төлбөрт нэхэмжлэгч 89,100,000 төгрөгийг төлсөн, аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглах боломж олдоогүй болох нь тогтоогдсон тул хариуцагч ******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын албанаас 89,100,000 төгрөгийг гаргуулан нэхэмжлэгчид олгон шийдвэрлэв.

16.Нэхэмжлэгчийн байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын ерөнхий болон нарийвчилсан үнэлгээ хийлгэхэд 6,000,000 төгрөг, нөхөн сэргээлтийн зардалд 3,000,000 төгрөг, инженер-геологийн судалгаа, дүгнэлтийн зардалд 2,225,000 төгрөг, газрын эргэлтийн цэг бэхлэх, улаан шуг татахад 700,000 төгрөг, аялал жуулчлалын цогцолборын зураг төслийн зардалд 10,000,000 төгрөг, харуул хгаалалтын зардалд 2011-2014 онд 8,200,000 төгрөг, 2015-2023 онд 19,400,000 төгрөг, хашааны төсөв боловсруулахад 1,650,000 төгрөг, үнэлгээ хийлгэхэд 800,000 төгрөг гаргуулах тухай нэхэмжлэлийг 6,000,000 төгрөг төлөгдсөн гэх баримт хэрэгт авагдаагүй, нөхөн сэргээлтийн зардлыг хариуцагч нарт бус Богд хан уулын дархан цаазат газрын захиргаанд, инженер геологийн судалгааны болон газрын эргэлтийн цаг татах зардлыг “-Арматур” ХХК-иас “ ” ХХК, “Топ сүрвэй” ХХК-иудад төлөгдсөн, “Хатанбаатар” ХХК-иар хийлгэсэн гэх зураг төсөлд төлсөн гэх 10,000,000 төгрөгийг “Төгс магнай” ХХК-иас Б.Магсаржавт төлсөн, харуул хгаалалтын зардлуудыг “ ” ХХК-иас иргэн Х.Төвсанаа, Б.Энхтуул нарт төлсөн, хашааны төсөв хийлгэх зардлыг “ ” ХХК-иас иргэн С.Оюунчимэг, “ТСАБОМ” ХХК нарт төлсөн, хашааны үнэлгээний төлбөрийг “ ” ХХК-иас “Дельтон” ХХК-ид төлсөн нь нотлох баримтаар тогтоогдсон ч нэхэмжлэгч *******гийн гэх гэм хорын хохирол төлбөрийг өөр хүн, хуулийн этгээдээс төлсөн төлбөрийг хариуцагч нар хариуцах шалтгаант холбоо тогтоогдоогүй лэлээр нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангахаас татгалзан хэрэгсэхгүй болгосон болно.

17.Шүүх хуралдаанд оролцсон иргэдийн төлөөлөгч төрийн байгууллагын уялдаа холбоогүй байдалд ард иргэд, аж ахуйн нэгжүүд мэдээлэл, мэдлэг дутуу, хөрөнгө, цаг хугацаагаа алдаж хохирч байгаагийн нэг жишээ гээд шүүх төлбөрийг гаргаж шийдвэрлэх нь зүйтэй гэх дүгнэлт гаргасныг шүүх бүрэлдэхүүн харгалзан үзсэн болохыг дурдав.

18.Иймд Иргэний хуулийн 498 дугаар зүйлийн 498.5-д энэ хуулийн 498.1, 498.2, 498.4-т заасан этгээд өөрийн шууд санаатай буюу илтэд болгоомжгүй үйлдлээр гэм хор учруулсан бол гэм хорыг хариуцан арилгасан байгууллага өөрт учирсан хохирлыг тухайн гэм буруутай этгээдээс шаардах гаргуулах эрхтэй, хуульд өөрөөр заагаагүй бол төрийн албан хаагч албан үүргээ зөрчсөн гэм буруутай үйлдэл /эс үйлдэхүй/-ийн улмаас бусдад гэм хор учруулсан бол уг гэм хорыг түүнийг ажиллуулж байгаа хуулийн этгээд буюу төр хариуцан арилгана, байгууллагын хууль бус шийдвэрийн улмаас нэхэмжлэгч эд хөрөнгөөрөө хохирсон, шалтгаант холбоо тогтоогдсон тул гэм хорын хохиролд хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн янаас 207,326,500 төгрөг гаргуулан нэхэмжлэгч *******д олгож, үлдэх 51,975,000 төгрөгт холбогдох хэсгийг хэрэгсэхгүй болгож, “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба”-наас 89,100,000 төгрөг гаргуулан нэхэмжлэгч *******нд олгож шийдвэрлэв.

19.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.2, 60 дугаар зүйлийн 60.1, Улсын тэмдэгтийн хуражийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.1 дэх хэсэгт тус тус зааснаар нэхэмжлэгчээс улсын тэмдэгтийн хуражид төлсөн 2,113,800 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж, хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас 1,194,582.50 төгрөг, хариуцагч “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба”-наас 603,450 төгрөгийг тус тус  гаргуулж нэхэмжлэгч *******д олгон шийдвэрлэв.

 

 Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 115 дугаар зүйлийн 115.2, 115.2.2, 116,118 дугаар зүйлд заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

 1.Иргэний хуулийн 498 дугаар зүйлийн 498.2 дох хэсэгт заасныг баримтлан гэм хорын хохиролд хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас 207,326,500 төгрөг, хариуцагч “******* дүүргийн Газар зохион байгуулалтын алба”-наас 89,100,000 төгрөгийг тус тус гаргуулан нэхэмжлэгч *******д олгож, нэхэмжлэлийн шаардлагаас үлдэх 51,975,000 төгрөгийг хэрэгсэхгүй болгосугай.

 2.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 56 дугаар зүйлийн 56.2, 60 дугаар зүйлийн 60.1, Улсын тэмдэгтийн хуражийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.1 дэх хэсэгт тус тус зааснаар нэхэмжлэгчээс улсын тэмдэгтийн хуражид төлсөн 2,113,800 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж, хариуцагч “Байгаль орчин, уур ьсгалын өөрчлөлтийн я”-наас улсын тэмдэгтийн хуражид 1,194,582.50  төгрөг, хариуцагч “******* дүүргийн газар зохион байгуулалтын алба”-наас улсын тэмдэгтийн хуражид 603,450 төгрөгийг тус тус  гаргуулж нэхэмжлэгч *******д олгосугай.

3.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.4, 119.7 дахь хэсэгт зааснаар зохигч талууд мөн хуулийн 119.3-т заасан хугацааны дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийг өөрөө гардан авах үүрэгтэй ба шийдвэрийг гардан аваагүй нь гомдол гаргах хугацааг хуульд заасан журмын дагуу тоолоход саад болохгүйг дурдсугай.

4.Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 120 дугаар зүйлийн 120.2 дахь хэсэгт зааснаар зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч нь шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гардаж авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд давж заалдах гомдол гаргах эрхтэй болохыг дурдсугай.

 

 

 

 

     ДАРГАЛАГЧ ШҮҮГЧ                             ***