2025 оны 05 сарын 29 өдөр

Дугаар 221/МА2025/0361

Улаанбаатар хот

 

“М” ТББ-ын нэхэмжлэлтэй

захиргааны хэргийн тухай

 

Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн давж заалдах журмаар хэргийг шийдвэрлэсэн

 

Шүүх бүрэлдэхүүн:

Шүүх хуралдаан даргалагч шүүгч Ц.Сайхантуяа

Бүрэлдэхүүнд оролцсон Ерөнхий шүүгч Д.Баатархүү

Илтгэсэн шүүгч Т.Энхмаа

 

Давж заалдах гомдол гаргасан хэргийн оролцогч: “С” ХХК-ийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.О, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ц.Х нар;

Нэхэмжлэгч: “М” ТББ

Хариуцагч: Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга

Гуравдагч этгээд: “С” ХХК

 

Давж заалдах гомдол гаргасан шүүхийн шийдвэр: Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 128/ШШ2025/0263 дугаартай шийдвэр;

 

Давж заалдах шатны шүүх хуралдааны оролцогчид:

Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Ц.М, А.Б,

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С.Ч,

Гуравдагч этгээдийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.О, П.А нар;

Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга Д.Эрдэнэбаяр

Хэргийн индекс: 128/2024/0984/З

 

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

 

1. Нэхэмжлэгч “М” ТББ нь Баянзүрх Засаг даргад холбогдуулан “Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2021 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/36Х  дүгээр захирамжийн “М” ТББ-д холбогдох хэсэг, Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2023 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/115Х  дугаар захирамжийн “С” ХХК-д холбогдох хэсгийг тус тус хууль бус болохыг тогтоож, хүчингүй болгуулах”-аар маргасан байна.

2. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 263 дугаар шийдвэрээр: Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.1, 106.3, 106.3.1, 106.3.12 дахь хэсэг, заалтуудыг заалтыг тус тус удирдлага болгон

Газрын тухай хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.1.2, 33.5, 38 дугаар зүйлийн 38.6, 40 дүгээр зүйлийн 40.1, 40.1.1, 40.1.5, 40.1.6, 60 дугаар зүйлийн 60.1.1, 61 дүгээр зүйлийн 61.1, Захиргааны ерөнхий хуулийн 24 дүгээр зүйлийн 24.1, 26 дугаар зүйлийн 26.1, 43 дугаар зүйлийн 43.1, 43.2, 43.8, 46 дугаар зүйлийн 46.1, 48 дугаар зүйлийн 48.2, 48.2.3, 48.3 дахь хэсэг, заалтуудыг баримтлан нэхэмжлэгч “М” ТББ-ын нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хангаж шийдвэрлэжээ.

 

3. Гуравдагч этгээд “С” ХХК-ийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.О анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг эс зөвшөөрч гаргасан давж заалдах гомдолдоо:

3.1. Маргаан бүхий Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2021 оны 07-р сарын 28-ны өдрийн А/36Х дугаартай “Газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох тухай” захирамжийг хүчингүй болгосон тухайд:

128/ШШ2025/0263 дугаартай шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.5-т тайлбарласан.

Гэвч дээрх шүүхийн үндэслэл болгосон баримт нь хэргийн үйл баримтыг нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг нотолж чадаагүй болно. Учир нь нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2011 оноос үйл ажиллагаа явуулж байсан гэх баримт хэрэгт цуглараагүй болно. Жишээлбэл, нэхэмжлэгч талаас нотлох баримтаар гаргаж өгсөн бичлэг, зураг гэх баримтууд нь бүгд 2011 онд үйл ажиллагаа явуулж байсан худаг ухсан гэх баримт байдаг болохоос түүнээс хойш аливаа хэлбэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан гэх үндэслэл бүхий эх сурвалжит баримт байдаггүй. Мөн гэрч гэх 3 этгээд нь хэргийн үйл баримтыг мэдэхгүй урьдаас бэлдсэн асуултад л хариулахаар нэхэмжлэгч талаас дуудсан этгээд болох нь гуравдагч этгээдийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөс тавьсан асуулт, тэдний өгсөн хариултаар тодорхой тогтоогддог. Тухайлбал, Е.Е гэх этгээд нь нэхэмжлэгч компанийн гүйцэтгэх захирлаар 2011-2018 оныг хүртэл ажиллаж байсан гэх боловч компанийн оршин байх хаягийг мэддэггүй, мөн маргаан бүхий захиргааны акт болох А/36Х дугаартай захирамжид хамаарахгүй хугацааны үйл баримтыг тодруулсан нь хэрэгт ач холбогдолгүй болсон, мөн гэрч Х.Е нь 2014-2019 он хүртэл багшаар ажиллаж байсан гэх боловч 2011 оны маргаан бүхий газар дээр худаг барих ажлыг 2013-2014 онд барьсан гэх итгэлтэй тайлбарладаг боловч гуравдагч этгээдийн зүгээс тодруулж нэхэмжлэгч ТББ-д ажиллаж байгаагүй байж яаж 2011 онд болсон үйл явдлыг мэдэж байгаа талаар тодруулахад “буруу юм хэлчих юм шиг санагдаад байна. Тайлбар байхгүй” гэж тайлбарласан боловч гэрч нь хууль сануулж үнэн зөв мэдүүлэг өгөх, мэдүүлэг өгөхөөс татгалзах нөхцөл байхгүй бол мэдүүлэг өгөхөөс зайлсхийхгүй боловч зайлсхийсэн нь тухайн гэрчийн мэдүүлэг нь эргэлзээтэй гэж үзэх нөхцөл бүрдсэн юм. Мөн гэрчээр Ж.Д нь гэрээний дагуу тариалалт хийхийг заадаг гэх боловч тухайн нөхцөл байдлыг тодруулсан бусад нотлох баримт хэрэгт авагдаагүй байдаг. Гэвч шүүхээс гэрчийн мэдүүлгийг бусад нотлох баримтаар хэрхэн нотлогдож байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгөлгүй эргэлзээтэй нотлох баримтаар нэхэмжлэгч компани газар дээрээ үйл ажиллагаа явуулж байсан гэж дүгнэсэн нь хууль зүйн үндэслэлгүй болно.

3.1.1. Мөн 2013, 2015, 2018, 2019 оны сансрын зургаар 2016 оноос хойш тухайн газар дээр үйл ажиллагаа явуулж байгаагүй болох нь илт бөгөөд тухайн газар дээр ганц үйл ажиллагаа явуулж байсан гэдгийг нотлох хүлэмж нь 2017 оноос хойш устаж дахин завсарлаагүй болох нь сансрын зураг, нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч нараас гаргаж өгсөн өнгөт фото сансрын зургаас тод харагддаг боловч шүүхээс үүнийг дүгнэхдээ үйл ажиллагаа явуулж байсан гэж үзэхээр байна гэх үндэслэлгүй энгийн хүн харахад ногоо тариалдаг гэх хүлэмж гэж үзэх боломжгүй үйл ажиллагаа явуулж байсан гэх фото зургаар тогтоогдов гэж дүгнэсэн боловч тухайн фото зургийн он сар өдрийг тодруулж асуугаагүй нь хэт нэг талыг барьсан, хэргийн бусад оролцогчдын тайлбар, нотлох баримтыг шалгах, эргэлзээгүй талаас үнэлэх үүргээ хэрэгжүүлээгүй болно.

Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 2.6-т “хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн шүүх хуралдаан дээр гараасан “М” ТББ-ыг газраа 2019 оны 3 дугаар улирлаас ашиглаагүй гэж үзэж байгаа” гэх тайлбараар давхар нотлогдлоо” гэж тайлбарласан нь хэргийн оролцогчийн тайлбарыг илт гуйвуулсан гэж үзнэ.

Учир нь хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь маргаан бүхий захиргааны акт болох А/36Х  захирамжийг ойлгохдоо 2021 оны 3-р улиралд гарсан гэж бодож тайлбараа хэлж байсан боловч түүний он сар өдрийг тодруулсны дараа дүгнэлтдээ “Маргаан бүхий газрыг 2 жил ашиглаагүй гэж үзэхдээ сүүлийн 2 жилд хамгийн наад захын хугацаагаар нь тооцож 2019 он гэж хэлсэн. Акт гаргасан хугацааг сүүлийн 2 жилээр гэж хэлэхдээ би буруу хэлсэн байна. Үүнийг засъя гэж зассан байдаг. Гэвч шүүхээс “Тайлбарын шат дууссан бөгөөд энэ шатад шинэ тайлбар гаргахгүй гэж ямар ч хууль зүйн үндэслэлгүй утгагүй шаардлагыг зохигч этгээдүүдэд тавьсан байдаг. Утга нь талууд нь дүгнэлт үедээ мэтгэлцээнийг үндэслэн өөрсдийн алдсан оносон, эсрэг талын мэтгэлцээний үе шатад няцааж чадаагүй үйл баримтыг дүгнэж шүүхэд тайлбараа гаргадаг байтал шүүхээс дээрх нөхцөл байдлыг үгүйсгэж хэрэг маргааныг хэт нэг талыг барьж шийдвэрлэсэн. Газартай холбоотой захиргааны маргаан Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.6 дахь заалтыг хамгийн наад зах нь маргаан бүхий акт гаргаснаас хойш 2 жил гэж үзэж түүнээс дээш хугацаагаар тооцдог нь нийтэд илэрхий үйл баримт боловч шүүхээс хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн нэг алдаж хэлсэн үгийг шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болгосон нь шүүхийн шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байх наад захын шаардлагыг хангахгүй байна” гэж үзэх хангалттай үндэслэлтэй юм.

3.1.2. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.11-т “Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга нь 2021 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/36Х дүгээр захирамжаа гаргахдаа Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмын дагуу явуулбал зохих сонсох ажиллагаа хийгээгүй гэдэг нь тус Засаг даргаас “М” ТББ-д хаяглан 2021 оны 03 дугаар сарын 16-ны өдрийн 13/745 дугаартай “Мэдэгдэл хүргүүлэх тухай” албан бичгийг үйлдсэн байгаа боловч уг мэдэгдлээ нэхэмжлэгчид хүргүүлсэн, гардуулсан талаар баримтыг шүүхэд гаргаж өгөөгүй, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нарын “ийм баримт архивт хадгалагдаагүй” гэснээр нотлогдлоо” гэжээ.

Шүүхээс энэхүү дүгнэлтийг гаргахдаа байж боломжгүй алдаа гаргасан гэж үзэж болно. Учир нь хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үед хариуцагчаас 13/745 дугаартай сонсох ажиллагааны мэдэгдлийг нэхэмжлэгчид хүргүүлсэн талаарх баримтыг гаргуулахаар захирамжилсан боловч хариуцагч этгээдээс тухайн нотлох баримтыг гаргаж өгөх боломжит нөхцөлийг бүрдүүлээгүй болно. Хариуцагч нарын төлөөлөгч нь архивт хадгалагдаагүй гэх боловч тухайн этгээдүүд нь хариуцагч биш ба зөвхөн итгэмжлэлийн үндсэн дээр төлөөлж, нэг талаар хууль зүйн үйлчилгээ, нөгөө талаар захиргааны байгууллагын ердийн үйл ажиллагааны процессыг шүүхэд тайлбарлаж оролцдог болохоос Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга буюу хариуцагч этгээд өөрөө гэж үзэх боломжгүй юм. Захиргааны байгууллага болгон “МШ” ХК-тай хамтран ажилладаг бөгөөд бүх захирамж, сонсох ажиллагааны мэдэгдлийг шуудангаар хүргүүлдэг боловч шүүхээс нотлох баримт цуглуулах үүргээ гүйцэтгээгүй атлаа бусад этгээдийг буруутгах боломжгүй юм. Шүүх хуралдаан эхлэх хугацаа 2 цагаар хойшилсон бөгөөд тухайн хойшилсон хугацаанд гуравдагч этгээдийн зүгээс нотлох баримт цуглараагүй байна. “МШ” ХК-иас хүргүүлсэн баримтыг гаргуулж болох талаар дурдсан боловч анхан шатны шүүгч нь хурлыг хойшлуулахгүй гэсний дагуу хурал эхлэх цагаас 2 цагийн дараа эхэлж хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа хууль ёсны дагуу явагдаагүй болно.

3.1.3. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.14-т “Нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2021 оны 07 дугаар сарын 27-ны өдрийн байдлаар газрын төлбөрийг төлсөн, илүү төлөлт нь 353,034 төгрөг байсан болох нь Газрын төлбөр тооцоо нийлсэн актад тусгайлан тэмдэглэснээр тогтоогдож байна” гэжээ. Гэвч тус тооцоо нийлсэн гэх актаас үзвэл нэхэмжлэгч нь газрын төлбөрийг хугацаанд нь төлж байгаагүй болох нь тогтоогддог. Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.5-т “эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч нь газрын төлбөрөө хугацаанд нь бүрэн төлөөгүй” гэж заасан болохоос хугацаа хоцорсон ч бүрэн төлж болно гэх зохицуулалт байхгүй болохыг шүүхээс үнэлэлт дүгнэлт өгөөгүй. Тухайлбал, нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа “Мөн төлсөн, гэхдээ хугацаа хэтрүүлж төлсөн гэж тайлбарлаж байна”. Үүнд тайлбар хэлбэл Монголын бүх аж ахуй нэгжүүд хоцрогдолтой төлж байгаа. Мөн энэ төлөлтийг захиргааны байгууллага хүлээн зөвшөөрөөд аваад яваад байсан. /хурлын тэмдэглэлийн 8-р тал/ гэжээ. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Зургаадугаар зүйлийн 2-т “Монгол Улсын иргэдэд өмчлүүлснээс бусад газар, түүнчлэн газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, усны нөөц, ан амьтан төрийн нийтийн өмч мөн” гэж заасны дагуу өмчлүүлж буй этгээд нь өмчлөлийн зүйлээ ашиглуулсны төлбөрийг авах зүй бөгөөд үүнийг хоцруулж өгсөн нь төлбөр төлөх үүргээ хугацаанд нь биелүүлсэн гэж үзэх боломжгүй ба нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгчийн тайлбараар авахгүй бол зөрчил, авсан тохиолдолд зөрчил биш гэж үзэх нь хууль зүйн үндэслэлгүй тайлбар атал шүүх энэхүү хэрхэн энэхүү төлбөрийг хугацаанд нь төлөөгүй үйл баримтыг зөвтгөсөн, буруутгасан талаар тайлбар өгөөгүй болно.

3.1.4. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.15-т “Одоо уг газар дээр “М” ТББ-ын худаг байршиж байгаа болох нь шүүхийн үзлэг, сансрын ортофото болон кадастрын зураглалаар тус тус тогтоогдсон болно” гэжээ. Гэвч энэхүү худаг нь ашиглагдах боломжгүй олон жил ус гаргаагүй болох нь үзлэгийн зургаар хангалттай тогтоогдож байхад тэрхүү эвдэрсэн худгийг нэхэмжлэгчид ашигтай байдлаар эрх ашиг сонирхол нь одоо хүртэл хадгалагдаж байна гэж үзсэн байдаг. Гэвч гуравдагч этгээд “С” ХХК нь газрын суурь төлбөр 37,632,000 төгрөгийг төлж авснаараа нэхэмжлэгч компанийн 2011 оноос 2021 он хүртэл ашигласан төлбөрөөс илүү төлбөрийг улсад орлого оруулснаараа илүү ашиг сонирхол хөндөгдөж байгааг шүүх анхаарч үзээгүй болно.

Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.19-т “Шүүх хуралдаан дээр хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нараас Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга уг шийдвэрээрээ “С” ХХК-д газар эзэмшүүлсэн үндэслэлээ зарим үед “дуудлага худалдааны зарчмаар олгосон” гэж, зарим үед “төсөл сонгон шалгаруулалтын зарчмаар олгосон гэж зөрүүтэй тайлбарласнаас үзвэл, анх газрыг эзэмшүүлэх эрхийг хэрхэн, яаж олгосон болохоо нотолж чадаагүй гэж үзэх үндэслэл болсон гэжээ. Шүүх хуралдааны явцад хариуцагчийн төлөөлөгч нь гуравдагч этгээд нь төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгосон гэдгийг нотлох баримттай танилцаад эцэлсэн шийдвэрлэж зохигчид маргаангүй болсон боловч шүүх шийдвэр гаргахдаа нотлох баримттай танилцаагүй үед гаргасан тайлбараар хэргийг шийдвэрлэсэн нь шүүх талуудын нотлох баримтыг эргэлзээгүй нотлох баримттай талаас нь үнэлэлгүйгээр зөвхөн нэхэмжлэгчид ашигтай талаас үнэлсэн гэж үзэж болохоор байна.

Учир нь, хэргийн материалд цугларсан 2023 оны 12-р сарын 26-ны өдрийн Баянзүрх дүүргийн “Газрын дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулах ажлын хэсгийн нэгдүгээр хурлын дүгнэлт”-ээр “С” ХХК нь газрыг эзэмших хүсэлтээ ирүүлэхдээ төсөл сонгон шалгаруулалтаар ирүүлсэн тул дэмжиж 100 хувийн саналаар дэмжсэн байдаг. Шүүх шийдвэртээ гуравдагч этгээдэд олгохдоо аливаа нэгэн хууль дүрэмд заасныг зөрчөөгүй болох нь хурлын тэмдэглэлээр хангалттай тогтоогддог боловч "ҮНДЭСЛЭХ нь" хэсгийн 2.20-д... “С” ХХК-д эзэмшүүлсэн тэжээлийн ургамлын усалгаатай тариалангийн зориулалт бүхий 8 га газарт хэрхэн хамаарч байгааг хариуцагч тайлбарласангүй /ХХ-1-ийн 181, 193-199 дэх талууд" гэх үндэслэлээр газар олгох ёсгүй байсан гэх утга бүхий дүгнэлт хийсэн. Мөн дээрх дүгнэлтийг гаргасан атлаа "ҮНДЭСЛЭХ нь" хэсгийн 3.4-т “...бөгөөд Баянзүрх дүүргийн Засаг даргаас маргаан бүхий газрыг шинээр эзэмшүүлэхдээ дуудлага худалдаа явуулсан гэдэг нь баримтаар нотлогдохгүй байна” гэж утга агуулгын илт зөрүүтэй дүгнэлт гаргасан байдаг.

3.1.5. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.21-т “Гуравдагч этгээдийн дээр дурдсан газар эзэмшихээр гаргасан хүсэлтэд хавсаргасан фото зургаас үзвэл тус компани нь хүсэлт гаргасан газар дээрх хүлэмжүүд байгуулсан, одоо тариалалт хийдэг гэж ойлгогдохоор байгаа боловч шүүхийн үзлэгээр тус компани уг газрыг эзэмшиж эхэлснээс хойш ямар нэг үйл ажиллагаа явуулсан гэх ул мөр, үйл баримт тогтоогдоогүй” гэжээ. Гуравдагч этгээдийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Э.О нь мэдээлэл дутуугаас тухайн баримтад тайлбар өгч чадаагүй болно. Харин гуравдагч этгээд “С” ХХК-ийн зүгээс тухайн газрыг эзэмших хүсэлт гаргахад өгсөн баримт нь “С” ХХК-ийн Налайх дүүрэг Х дугаар хороо, Г гудамжинд байрлах газар тариалангийн зориулалттай газар дээр хэрэгжсэн төслийн фото зураг, шинээр авах газар дээрээ хэрэгжүүлэх төсөл хэмээн төсөл сонгон шалгаруулалтын материалд бүрдүүлсэн байдаг боловч энэ нь тухайн хэрэг маргаанд ач холбогдолгүй үйл баримт байхад шүүхээс шийдвэрийн үндэслэл болгосон нь ойлгомжгүй юм. Мөн “С” ХХК нь “ЭК” ХХК-ийн хамаарал бүхий компани байсан бөгөөд 2024 оны 12-р сараас тусдаа бие даасан хуулийн этгээд болж үйл ажиллагаагаа эхлүүлэхээр дулааны улирлыг хүлээж байхад нэхэмжлэгч шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж, актын биелэлтийг түдгэлзүүлж үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болгосон болно.

3.1.6. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 2.23-т “С” ХХК нь газрыг төсөл сонгон шалгаруулалтаар эзэмших эрх олж авсан гэж тайлбарласан ч уг газарт дуудлага худалдааны үнэ төлсөн хууль зүйн үндэслэлээ тайлбарлаагүй болно” гэжээ.

Хэрэв шүүхийн шийдвэрт дурдагдсан шиг гуравдагч этгээд нь дуудлага худалдааны зарчмаар газрыг авсан бол зөвхөн нэг этгээд оролцож авах боломжгүй, мөн Баянзүрх дүүргийн газар зохион байгуулалтын “Газрын дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулах ажлын хэсгийн нэгдүгээр хурлын дүгнэлт”-ээр хүсэлт ирүүлсэн биш дуудлага худалдааны ялагч тул газар олгох шийдвэр гарах байсан болохоос хүсэлт ирүүлсэн хүсэлтийг нь хүлээн авах үндэслэлтэй байна гэж шийдвэр гарахгүй юм. Мөн гуравдагч этгээдээс Газар зохион байгуулалтын албанд шилжүүлсэн дуудлага худалдааны анхны үнэ гэдэг нь Газрын тухай хуулийн 33 дугаар зүйлийн 33.2-т зааснаар дуудлага худалдаа болон төсөл сонгон шалгаруулалт үл хамаарч газрын эрхийн гэрчилгээний үнэ буюу газрын үнийг төлөхөөр заасан байдаг. Тухайлбал, нэхэмжлэгч нь газрын дуудлага худалдааны анхны үнэ гэх утгаар төлбөр төлж байсан боловч энэхүү газрыг анх иргэн Г.Э нь төсөл сонгон шалгаруулалтаар авсан бөгөөд Нийслэлийн Засаг даргаас 2013 оны 3 дугаар сарын 15-ны өдрийн “Газар эзэмших, ашиглах эрхийн гэрчилгээний дуудлага худалдааны анхны үнэ төлүүлэх тухай” А/30Х дүгээр захирамжаар газрын эрхийн гэрчилгээний суурь үнэ дуудлага худалдааны үнэ хамаарахгүй төлүүлэх шийдвэр гарсны дагуу нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2016 оны 06-р сарын 27-ны өдөр 1.048.000 төгрөгийг “М” ДХТСШАнхны үнэ РД 1049666 гэж төлснөөс үзэхэд газар эзэмшигч, ашиглагч нь газрын суурь үнэ, эрхийн гэрчилгээний үнэ, дуудлага худалдааны анхны үнэ гэж төлөх нь ямар нэгэн эрх зүйн үр дагавар үүсгэдэггүй буюу гуравдагч этгээд “С” ХХК-иас төлсөн 37,632,000 төгрөгийг газрын суурь үнэ бүхий эрхийн гэрчилгээний үнэ хэмээн төлсөн болно. Гэвч шүүх нэхэмжлэгчийн төлсөн баримтыг үнэлэлт дүгнэлт өгөөгүй мөртлөө эрх ашиг сонирхол нь хөндөгдөж магадгүй үндэслэлээр хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд орж ирсэн гуравдагч этгээдийг хууль зөрчсөн мэтээр тайлбарласан нь үндэслэлгүй юм.

3.1.7. Шүүхийн шийдвэр “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 3.3-т “Тодруулбал, хариуцагч нь уг маргаан бүхий газрыг 2010 оны 12-р сарын 06-ны өдөр анх Г.Э-д 0325662 дугаартай гэрчилгээ олгож, Иргэн, хуулийн этгээдэд газар эзэмшүүлэх гэрээ байгуулахдаа газрыг дуудлага худалдаа явуулах зарчмаар эзэмшүүлсэн гэх баримт байхгүй, Г.Э дуудлага худалдааны үнэ төлүүлэх гэрээ байгуулаагүй, 2011 онд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээний нэрийг Г.Э-аас “М” ТББ-д шилжүүлэхдээ өмнөх эзэмшигч Г.Э-ийн эрх, үүргийг газрыг эзэмших гэрчилгээний хамт шилжүүлж байгаа талаар ямар нэг тохиролцоо хийсэн баримт байхгүй байна гэжээ. Шүүхээс цаашид Г.Э-д дуудлага худалдааны зарчмаар газрыг эзэмшүүлээгүй тул дуудлага худалдааны үнэ төлөх ёсгүй гэх үндэслэлгүй дүгнэлт гаргасан. Хариуцагч болон гуравдагч этгээдийн зүгээс Г.Э-д анх газар эзэмшүүлэхдээ газрыг дуудлага худалдаа бус төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгосон гэж маргасан бөгөөд газар эзэмших эрх олж авсан этгээд нь дуудлага худалдаа болон төсөл сонгон шалгаруулалтын аль нь ч байсан Газрын тухай хуулийн 36 дугаар 36.1-т “Газар эзэмших, ашиглах эрхийн гэрчилгээний дуудлага худалдааны анхны үнийг газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллагаас баталсан аргачлалын дагуу тухайн шатны Засаг дарга тогтооно”, 63.2-т “Дуудлагын худалдаагаар тогтоогдсон үнэ нь эрхийн гэрчилгээний бодит үнэ байна”, Засгийн газрын 2016 оны 10 дугаар тогтоолын 2-р хавсралтын 10.4-т “Төсөл сонгон шалгаруулалтаар чөлөөт бүсэд газар эзэмших, ашиглах хуулийн этгээд Чөлөөт бүсийн тухай хуулийн 22.5-д заасан төлбөрийг төлөх үүрэгтэй”, Чөлөөт бүсийн тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.5-т “Чөлөөт бүсэд газар ашиглуулах эрхийг төсөл сонгон шалгаруулалтаар авсан хуулийн этгээдэд холбогдох хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу итгэлцүүрээр тогтоосон дуудлага худалдааны анхны үнэтэй тэнцэх хэмжээний нэг удаагийн төлбөрөө төлсний дараа газар ашиглуулах эрхийн гэрчилгээ олгоно” гэж тус тус заасны дагуу газар эзэмшигч нь дуудлага худалдаа болон төсөл сонгон шалгаруулалтын аль ч зарчмаар газрыг эрхийг олж авсан ч газрын дуудлага худалдааны анхны үнэ буюу эрхийн гэрчилгээний үнийг төлөхөөр заасан.

Үүний дагуу хариуцагч итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч С.Ч нь “…Хугацаа сунгахынхаа өмнө Нийслэлийн Засаг даргын 2013 болоод 2016 оны “Дуудлага худалдаа, төсөв бүрдүүлэх арга хэмжээний давуу дуудлага худалдааны анхны үнэ” гэж тухайн үед 64 саяас 1 сая 48 мянган төгрөг төлсөн байдаг” /хурлын тэмдэглэл 26-р тал/ гэж шүүх хуралдааны явцад тайлбарласан бөгөөд нэхэмжлэгч талаас дуудлага худалдааны анхны үнэ төлсөн баримт нь хэрэгт цугларсан байхад /ХХ-165-р тал/ анхан шатны шүүхээс нэхэмжлэгч талыг төлөх ёсгүй, шаардах эрхгүй гэж дүгнэсэн нь дээрх хуулийн заалт болон түүнд нийцүүлэн гаргасан хэм хэмжээний актыг илтэд зөрчсөн хууль зүйн үндэслэлгүй дүгнэлт болсон. Мөн шүүхээс нотлох баримт цуглуулах үүргээ зөрчиж нэхэмжлэгч нь дуудлага худалдааны анхны үнэ буюу эрхийн гэрчилгээний үнийг төлсөн үйл баримтыг шалгах, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн тайлбарт дурдагдсан 64,000,000 төгрөгийн өр төлбөр байгаа эсэхийг тодруулаагүй нь шүүх нотолгооны үүргээ биелүүлээгүй гэж үзэх юм.

3.1.8. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 3.10-т “Захиргааны ерөнхий хуулийн энэ заалт нь захиргааны байгууллагын эдийн болон эдийн бус хөрөнгөд хамаарах харилцаан дахь шаардах эрхийн хөөн хэлэлцэх хугацаа бөгөөд ийнхүү уг хугацааг Иргэний хуульд зааснаас Захиргааны ерөнхий хуульд өөрөөр заасан байгаа буюу “эерэг үйлчлэлтэй захиргааны актыг” дуудлага худалдааны үнэ төлөхийг шаардах, гэрээний үүргээ биелүүлээгүй гэж хүчингүй болгож болох байсан хугацаа нь 2010 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрөөс /Г.Э-д газар эзэмшүүлсэн хугацаа хойш 2015 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрөөр дууссан байна” гэжээ.

Шүүхээс дээрх дүгнэлтийг гаргахдаа хэрэглэх ёсгүй хуулийг хэрэглэсэн буюу шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.9-т заасан “Иргэний хуулийн 75 дугаар зүйлийн 75.1, Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.2, 48.2.3, 48.3-т заасныг баримталсан нь буруу болжээ. Учир нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.2.3-т “захиргааны актаар олгосон эрхийг хэрэгжүүлээгүй” гэх зохицуулалт нь аливаа нэгэн захиргааны байгууллага, албан тушаалтан нь иргэн, хуулийн этгээдэд эерэг нөлөөлөл бүхий захиргааны актаар аливаа нэгэн эрх олгосон үйлдэл хийхийг зөвшөөрч зөвшөөрөл олгосон боловч эрх олж авсан этгээд нь тухайн захиргааны актыг хугацаанд нь зохих үйлдэл хийгээгүй, хийх оролдлого гаргаагүй, хийхгүй болох нь тодорхой болсон тохиолдолд гаргасан актаа цуцлах буюу захиргааны байгууллагаас иргэнд чиглэсэн эерэг нөлөөлөл бүхий актыг цуцлах асуудал болохоос захиргааны байгууллага өөрийн хуулиар олгогдсон эрхээ хэрэгжүүлээгүй хугацаа өнгөрсөн тохиолдолд эрхээ хэрэгжүүлэхгүй байхыг үүрэг болгосон зохицуулалт биш юм. Ингэснээр шүүх хуулийг буруу тайлбарлаж, хэрэглэх ёсгүй хуулийг хэрэглэсэн нь хууль хэрэглээний ноцтой алдаа болсон байна.

3.1.9. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.13-т “…маргаан бүхий захиргааны акт болох Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2021 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/36Х дүгээр захирамжийг гарах үед нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2021 оны 07 дугаар сарын 27-ны өдрийн байдлаар газрын төлбөрийг төлчихсөн, илүү төлөлт нь 353,034 төгрөг байсан болох нь Газрын төлбөр тооцоо нийлсэн актаар нотлогдсон ба хэрэв хариуцагчаас уг актыг гаргахдаа Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмын дагуу сонсох ажиллагаа явуулсан бол энэ талаар мэдэх боломжтой байсан гэж үзлээ” гэжээ.

Нэхэмжлэгч “М” ТББ нь газрын төлбөрийг хугацаа хоцроож төлж байсан болох хариуцагч талаас гаргасан тооцоо нийлсэн актаар тогтоогддог бөгөөд нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгчөөс шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбарт гэхдээ хугацаа хэтрүүлж төлсөн гэж тайлбарлаж байна. Үүнд тайлбар хэлбэл Монголын бүх аж ахуй нэгжүүд хоцрогдолтой төлж байгаа” гэснээр газрын төлбөрийг 2016 оны 11-р сарын 18-ны өдрийн “Иргэн, хуулийн этгээдэд газар эзэмшүүлэх гэрээ” буюу гурван талт гэрээний 2.3-т заасан “Газрын төлбөрийг улирал бүрийн эхний 25-ны дотор газар эзэмшүүлэгчийн Улаанбаатар банкны 2609005981 тоот дансанд шилжүүлж байна” гэх үүргээ зөрчсөн гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд түүгээр зогсохгүй төлсөн л бол хууль зөрчих нь хамаагүй Монгол Улсын бүх хуулийн этгээд хууль зөрчиж байхад нэхэмжлэгч хууль зөрчихөд буруудахгүй гэх утгатай тайлбар гаргасан атал шүүхээс түүнийг зөвтгөсөн нь шүүх хуулийг хэрэглэх, хуульд захирагдах үндсэн үүргээсээ гажсан дүгнэлт гаргасан гэж үзэх үндэслэлтэй юм.

Мөн Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.5-т “эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч газрын төлбөрөө хугацаанд нь бүрэн төлөөгүй” буюу хугацаанд нь төлөөгүй тохиолдолд түүнийг зөрчил гэж үзэхээр заасан болохоос хугацаа хамаарахгүйгээр төлж болно хэмээн гурван талт гэрээ болон хуулиар зохицуулсан зохицуулалтгүй болохыг анхаарч үзнэ үү.

3.1.10. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 3.16-т дээр тогтоогдсоноор нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2011-2018 он хүртэл газрыг бүрэн, зориулалтаар нь ашигласан, 2019 оны зун 1 хүлэмжээ ашиглан хүнсний ногоо тарьсан болох нь нотлох баримтаар нотлогдсон, хариуцагчаас нэхэмжлэгчийн газраа зориулалтаар нь ашиглаагүй хугацааг 2019 оны 3 дугаар улирлаас тоолсон гэдгээ зөвшөөрсөн зэргээр нэхэмжлэгч нь газрыг зориулалтаар нь ашиглаагүй хугацааг 2019 оны 09 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс тооцох шаардлагатай болох нь шүүхэд нотлогдож байна” гэжээ.

Шүүх хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн өгсөн алдаатай тайлбарыг ишлээд алдаагаа зассан тайлбарыг хүлээн авахгүй дүгнэлт өгөхгүй байгаа нь шүүх хэт нэг талыг барьсан шийдвэр гаргасан болох нь харагдаж байна. Тухайлбал, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбартаа “Дээр дурдсанчлан манайх акт гаргахдаа Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1, 40.1.5, 40.1.6 дахь заалтуудыг барьсан. Маргаан бүхий газрыг 2 жил ашиглаагүй гэж үзэхдээ сүүлийн 2 жилийг хамгийн наад захын хугацаагаар нь тооцож 2019 он гэж хэлсэн. Акт гаргасан хугацааг сүүлийн 2 жилээр гэж хэлэхдээ би буруу хэлсэн байна. Үүнийг засъя” гэх тайлбараар маргаан бүхий актыг төлөөлөгч тайлбарлахдаа буруу тайлбарласнаа зөвтгөсөн байдаг. Өмнө нь гомдолд дурдсанчлан төлөөлөгч нь хариуцагч захиргааны байгууллага биш бөгөөд тухайн этгээдийн гаргасан актын хууль зүйн үндэслэлийг хамгаалах, нотлох баримтаар нотлох байдлаар шүүх хуралдаанд оролцдог болохоос төлөөлөгч нь захиргааны байгууллагын эрх хэмжээг эдлэх эрх бүхий этгээд биш болохыг шүүхээс анхааралгүй түүний үгийн алдаан дээр дүгнэлт хийж нэхэмжлэлийг хангасан нь үндэслэл бүхий эргэлзээгүй байх хуулийн шаардлагад нийцээгүй болох нь тодорхой байна.

3.1.11. Мөн нэхэмжлэгч талаас үйл ажиллагаа явуулж байсан гэдгээ нотлох 2 баримт болох сансрын зураг, гэрчийн мэдүүлэг бөгөөд сансрын зургаар 2017 оноос хойш устсан хүлэмжийг 2019 онд ашиглаж байсан гэх боловч эргэлзээтэй гэрчийн мэдүүлгээс өөр баримт байдаггүй болохыг шүүхээс анхаарч үзээгүй бөгөөд нэхэмжлэлийн шаардлагад нийцэх баримтад дүгнэлт өгөх нийцээгүй тайлбар, баримтыг үнэлэхгүй байх зэргээр нэг талыг барьсан. Ингэснээр нэхэмжлэгч нь газраа зориулалтын дагуу 2 жил дараалан ашигласан гэх үйл баримт нотлогдоогүй буюу Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.6-т заасан хуулийн урьдчилсан нөхцөл хангагдаж маргаан бүхий А/36Х дугаартай захирамжийн тус хэсэг үндэслэлтэй гарсан байдаг.

Мөн шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 3.18-т “Түүнчлэн шүүх 2020 оноос хойш 2022 оныг дуустал дэлхий нийтийг хамарч үргэлжилсэн цар тахлыг нөхцөл байдал нь мөн газрыг зориулалтаар нь ашиглах, газрын төлбөр төлөхөд харгалзан үзэх давагдашгүй хүчин зүйл байсан гэж давхар үзсэн болно” гэжээ. Гэвч нэхэмжлэгч талаас гаргаж өгсөн Нийслэлийн засаг даргын 2021 оны 04-р сарын 25-ны өдрийн А/313 дугаар захирамжийн хавсралтаар баталсан “Хязгаарлалт тогтоохгүй үйл ажиллагааны жагсаалтад газар тариалан”-ын салбар багтсан ба хязгаарлалт тогтоох үйл ажиллагааны чиглэлд мөн хамрагдаагүй болох нь нийтэд илэрхий үйл баримт байсан боловч шүүх нийтэд илэрхий үйл баримтыг үнэлэхгүй байх Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 34.4-т заасан хэм хэмжээг зөрчиж дүгнэлт гаргасан байдаг.

3.1.12. Шүүхийн шийдвэрийн "ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.21, 3.22, 3.23, 3.24, 3.25, 3.26-т зааснаар шүүх хариуцагч захиргааны байгууллагыг Захиргааны ерөнхий хуулийн 24, 26, 27, 43, Газрын тухай хуулийн 60, 61 буюу захиргааны шийдвэр гаргахдаа бодит нөхцөл байдлыг тогтоох, тайлбар санал гаргах боломж олгох, сонсох ажиллагаа явуулаагүй, актыг мэдэгдэх, гомдол гаргах эрхийг нь хангаагүй гэж буруутгасан байдаг. Гэвч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад анхан шатны шүүх нь Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 32 дугаар зүйлийн 32.1-т “Хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг цуглуулах үүргийг захиргааны хэргийн шүүх гүйцэтгэх” гэж заасан үүргээ гүйцэтгээгүй буюу маргаан бүхий актыг мэдэгдсэн эсэх талаарх баримтыг шүүх бүрдүүлээгүй, бүрдүүлэх ажиллагааг идэвхтэй явуулаагүй. Захиргааны хэргийн шүүх нь захиргааны хэрэгт нотлох баримт бүрдүүлэх ажиллагааг талуудаас үл шалтгаалсан байдлаар идэвхтэй явуулах ёстой болохоос талуудын тайлбарыг үндэслэж нотлох баримтыг цуглуулахгүй байх бүрэн эрхгүй атал анхан шатны шүүх нотлох баримт цуглуулах үүрэгтэй хайнга хандсан болох нь шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болгосон баримтуудаар нотлогдож байна.

Мөн хариуцагчаас гаргаж өгсөн 2023 оны 05-р сарын 19-ний өдрийн 15/593 дугаартай “Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн газар зохион байгуулалтын 1-р алба”-аас Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн Тамгын газарт ирүүлсэн “Лавлагаа авах тухай” албан бичгээр маргаан бүхий актаар 80 иргэн, аж ахуй нэгжийн газар эзэмших эрхийг цуцалсан тул нэхэмжлэл гаргаж захиргааны хэрэг үүсгэсэн эсэхийг тодруулахад /ХХ-1 106, 110-р тал/, шүүхийн Тамгын газрын 2023 оны 06-р сарын 05-ны өдрийн 2/323 дугаартай албан бичгээр маргаан бүхий акттай холбоотойгоор 14 хуулийн этгээд акт гарснаас хойш 2 жилийн хугацаанд үүсгэж зарим этгээд гомдол гаргаагүй, зарим этгээдийн хэрэгт давж заалдах шатны шүүхийн магадлал гарсан байдаг. Ингэснээр нэхэмжлэгч компани нь бүхэл бүтэн 3 жил гаран хугацааны дараа буюу 38 сарын дараа /Маргаан бүхий А/36Х, 2021.07.28-Гомдол гаргасан хугацаа 2024.09.24-ний өдөр/ гомдол гаргасан нь нэхэмжлэгч “М” ТББ нь газрыг зориулалтын дагуу ашиглаж байсан гэх тайлбар нь худал байхаас гадна тухайн газрыг ашигладаггүй, анхаардаггүй бөгөөд газрын төлбөрийг 2 жил өнгөрсний дараа төлдөг зүй тогтоолоос нь мөн нотлогдож байгаа болно.

Нөгөө талаар захиргааны байгууллага болох Баянзүрх дүүргийн Засаг даргыг буруутгах гэхээс илүү нэхэмжлэгч тухайн газраа ашиглаж байсан эсэх, ашиглаж байсан бол бүхэл бүтэн 38 сарын турш тухайн газраа ашиглахаар завдах, ашиглах тодорхой үйлдэл хийж цуцлагдсан гэдгийг өөрөө мэдэх боломжтой байсан боловч ямар нэгэн байдлаар газрыг зориулалтын дагуу ашиглах үйлдэл хийгээгүй, гомдол гаргах хөөн хэлэлцэх хугацаагаа сэргээлгэх хүсэлтийг шүүхэд гаprax боломжтой байсан боловч маргаан бүхий акт гарснаас хойш 3 жилийн дараа Нийслэлийн засаг даргад гомдол гаргаж урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдсан гэж үзэж захиргааны хэрэг үүссэн нь анхан шатны шүүхийн үйл ажиллагаа нь анхнаасаа хуульд нийцээгүй болохыг харуулж байна.

3.2. Маргаан бүхий Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2023 оны 12-р сарын 28-ны өдрийн А/115Х дугаартай захирамжийг хүчингүй болгосон тухайд:

3.2.1. Шүүхийн шийдвэрийн "ҮНДЭСЛЭХ нь" хэсгийн 3.27-д “Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга нь "М" ТББ-ын газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгосон шийдвэрийг гаргасан атлаа уг шийдвэрээ чиглэсэн этгээдэд нь мэдэгдэж, түүний зохих этгээдэд хандаж гомдол гаргах, шүүхэд мэдүүлэх эрхийг нь хангаагүй атлаа тус байгууллагын эзэмшиж байсан 5 га газартай давхцуулан “С” ХХК-д 8 га газрыг эзэмшүүлжээ” гэж, мөн хэсгийн 3.28-д “Захиргааны ерөнхий хуулийн 46.1, 46.2-т зааснаар захиргааны актыг мэдэгдсэнээр хүчин төгөлдөр болохоор заасныг дурдаж, мөн хэсгийн 3.29-д “Захиргааны ерөнхий хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.1-д заасны дагуу хүчин төгөлдөр болсон гэж үзэх хугацаа "М" ТББ-ын Нийслэлийн Засаг даргад 2024 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 42 дугаартай албан бичгээр хандаж, “дүүргийн Засаг даргын 2021 оны А/36Х дүгээр захирамжийг хүчингүй болгуулахаар шаардсан” хугацаанаас хүчин төгөлдөр болсон гэж шүүх үзсэн” гэжээ.

Дээрх дүгнэлт нь хөөн хэлэлцэх, гомдлын шаардлага гаргах хугацааг тогтоосон Захиргааны ерөнхий хуулийн 94 дүгээр зүйлийн 94.1, 94.2-т тус тус заасныг ноцтой зөрчсөн юм. Шүүхийн дээрх тайлбараар нэхэмжлэгч этгээд нь хэдэн жил өнгөрсөн ч гомдол гаргасан тохиолдолд гомдлын шаардлага гаргах хугацааг түүнээс тооцно гэснээр захиргааны байгууллагын үйл ажиллагаа, түүгээр эрх олж авч байгаа бусад этгээдийн эрх ашиг сонирхлыг хугацаа хамааралгүй шалгуулж болно гэх ойлголтыг тогтоож байгаа болно.

Хөөн хэлэлцэх хугацаа, гомдлын шаардлага гаргах хугацаа нь аливаа эрх зүйн зөрчилтэй маргаанд эрх нь зөрчигдсөн гэж үзэж буй этгээд нь тухайн хэрэг маргаантай холбоотой нотлох баримт устаж үгүй болох, тухайн асуудлыг шийдвэрлэсэн эрх бүхий этгээдийн бүрэн эрх нь дуусгавар болоогүй байх үед хэргээ шийдвэрлүүлж шүүхээс хэргийг шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг яаралтай цуглуулах боломжит хугацаа хэмээн тогтоодог бөгөөд тус хугацааг ЗЕХ-ийн 94 дүгээр зүйлийн 94.2-т зааснаар хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар алдсан тохиолдолд сэргээлгэх, харин гомдол гаргаагүй тохиолдолд хэрэг үүсгэхгүй байхаар зохицуулсан атал шүүхээс 3 жилийн дараа захиргааны хэрэг үүсгэсэн маргаанд нотлох баримт хангалттай цуглаагүй байхад шийдвэрлэсэн, нотлох баримт цуглуулах үүргээ биелүүлээгүй, мөн нэхэмжлэгч нь маргаан бүхий захиргааны актыг хэзээ мэдсэн талаарх нотлох баримтыг цуглуулаагүй атлаа зөвхөн захиргааны байгууллагыг буруутгасан нь илтэд үндэслэлгүй дүгнэлт болсон.

3.2.2. Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 3.30-д "Эндээс дүгнэвэл Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга нь “М” ТББ-ын газар эзэмших эрхийг гэрчилгээг хүчингүй болгосон шийдвэрээ Захиргааны ерөнхий хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.1-д зааснаар хүчин төгөлдөр болоогүй байхад 2023 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/115Х  дугаар захирамжийг гаргаж, “С” ХХК-д газар эзэмшүүлсэн нь “М” ТББ-ын газартай “газрыг давхардуулан эзэмшүүлсэн” гэж үзэх хууль зүйн үндэслэл боллоо" гэжээ.

Шүүх дээрх дүгнэлтийг гаргахдаа хэргийн үйл баримтыг бүхэлд нь үнэлээгүй байдаг. Учир нь “М” ТББ нь 2011 оноос хойш 5 га газрыг эзэмшиж байсан бөгөөд харин “С” ХХК нь 2023 оны 12-р сарын 28-ны өдрийн А/115Х  дугаартай захирамжаар 8 га газрыг эзэмших эрх олж авсан атал хэрхэн гуравдагч этгээдийн 8 га газрыг давхацсан гэж үзсэн нь ойлгомжгүй байдаг. Нөгөө талаар нэхэмжлэгч этгээд нь Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.3-т заасан “Хуулиар тусгайлан эрх олгогдсоноос бусад нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд нь хүрээлэн байгаа орчин, хүүхдийн эрх, нийтийн эрүүл мэнд, нийтийн өмчийг хамгаалах асуудлаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй бөгөөд уг этгээд дараахь шаардлагыг хангасан байна” гээд 18.3.1-т “нэхэмжлэлийн шаардлага нь тухайн байгууллагын дүрмийн зорилгод нийцсэн байх”, 18.3.2-т “дүрмийн зорилгын дагуу сүүлийн гурваас доошгүй жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулсан” гэх хуулийн шаардлагыг хангаагүй атал нэхэмжлэгчийн ашиг сонирхол нь хөндөөгүй маргааны актын хэсгийг мөн хүчингүй болгосон нь үндэслэлгүй байна. Харин шүүхийн шийдвэрээр газрыг давхардуулан эзэмшүүлсэн гэж үзэж бүхэлд нь хүчингүй болгосон нь Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106.2-т заасан “шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байна” гэх шаардлагыг хангаагүй байна.

3.2.3. Шүүхээс газрыг давхардуулан олгосон гэсэн үндэслэл нь маргаан бүхий А/36Х  дугаар захирамжийг хүчин төгөлдөр болоогүй гэх үндэслэлгүй дүгнэлтээр зөвтгөсөн бөгөөд гуравдагч этгээд газар эзэмшүүлэх шийдвэр гаргахаас өмнө Баянзүрх дүүргийн Газар зохион байгуулалтын албанаас Нийслэл дэх захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд ирүүлсэн лавлагаагаар маргаан бүхий А/36Х захирамжтай холбоотой захиргааны хэрэг үүссэн талаар тодруулсан тул газартай холбоотой маргаан гараагүй гэж үзэх ба гуравдагч этгээд газар эзэмших хүсэлт гаргах үед мөн аливаа маргаан гараагүй, газартай холбоотой хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаагүй байсан тул газрыг давхардуулан эзэмшүүлсэн гэж үзэх нь үндэслэлгүй болох нь тогтоогдож байна.

Шүүхийн шийдвэрийн “ҮНДЭСЛЭХ нь” хэсгийн 3.32-т "Хариуцагч Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга нь маргаан бүхий газрыг "С” ХХК-д эзэмшүүлэхдээ Газар зохион байгуулалтын 2023 оны төлөвлөгөөнд хэрхэн туссан талаараа нотлоогүйн хамт, уг газрыг дуудлага худалдаа, төсөл шалгаруулалтын аль зарчмаар шийдвэрлэснээ ч мөн адил нотолж чадахгүй байна" гэжээ.

Гэвч хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь шүүх хуралдаанд нотлох баримттай танилцаагүй тул тайлбарч өгч чадахгүй байна гэсний дагуу нотлох баримттай танилцсаны дараа өгсөн тайлбараар "Би буруу ойлгосон байна. Тухайн компанид газрыг төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгосон байна. Би буруу ойлгож дуудлага худалдаа гэж хэлсэн байна. Газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд энэ газрыг төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгоно гэж тусгасан байна Тийм учраас төсөл сонгон шалгаруулалтаар газрыг олгосон гэж тайлбарлаж нотлох баримт нь хэрэгт цугларсан байдаг.

3.2.4. Шүүхийн шийдвэрийн "ҮНДЭСЛЭХ нь" хэсгийн 3.34, 3.35, 3.36, 3.37, 3.38-т гуравдагч этгээд "С" ХХК-г дуудлага худалдааны зарчмаар авсан гэж өмнө нь дурдсан атлаа тус дүгнэлтүүдээр дуудлага худалдаагаар авсан гэдэг нь нотлогдохгүй байна гэх утга агуулгын алдаатай дүгнэлтүүдийг гаргасан. Хариуцагч болон гуравдагч этгээд нар нь хэргийн материалд авагдсан баримттай шүүх хуралдаан болсон өдөр танилцаж тайлбараа гаргасан бөгөөд тус нотлох баримтуудаар дуудлага худалдаа бус төсөл сонгон шалгаруулалтаар газар эзэмших эрх олж авсан болох нь нотлогдсон атал шүүгч хариуцагчийн төлөөлөгчийн үгээр үг хийж дүгнэлт гаргасан нь нотлох баримтад үндэслэх зарчмыг ноцтой зөрчсөн байна. Мөн шийдвэрийн 3.39-д ““С” ХХК бөөний худалдаа, сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл эрхэлдэг гэж хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлд үйл ажиллагааныхаа чиглэлийг бүртгүүлсэн нь лавлагаа нотлогдож байгаа боловч мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхэлдэг хоршоо статустай биш байгаа тул уг газрыг төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгох хууль зүйн үндэслэлгүй юм” гэжээ. Хуулийн өмнөх агуулга болон одоогийн агуулга нь адил утгатай бөгөөд гуравдагч этгээдэд олгосон нь буруу гэж дүгнэсэн бол хариуцагчийн хариу тайлбарт дурдагдсан шиг нэхэмжлэгчид ч олгох нь шүүхийн дээрх дүгнэлтээр буруу гэж үзэхээр байна. Гэтэл гуравдагч этгээд хууль зөрчсөн гээд нэхэмжлэгчид холбоотой хэсэгт дүгнэлт өгөөгүй нь шүүхийн өмнө эрх тэгш байх зарчим, шударга шүүхээр шүүлгэх зарчмыг зөрчсөн ноцтой дүгнэлт болжээ.

Мөн шүүх гуравдагч этгээдэд газар эзэмшүүлэх шийдвэр нь хууль зөрчсөн эсэх дээр дүгнэлт өгөх хуулиар олгосон бүрэн эрх байхгүй буюу захиргааны маргаан нь зөвхөн нэхэмжлэгчийн эрх ашиг сонирхол хөндөгдсөн гэж үзэж буй захиргааны актаар хязгаарлагдах байтал шүүх нийтийн эрх ашгийг төлөөлж нэхэмжлэл гаргах эрхгүй этгээдийн гаргасан нэхэмжлэлийг үндэслэн гуравдагч этгээдэд олгосон газар эзэмшүүлэх шийдвэрийг хууль зөрчсөн гэж дүгнэлт гаргасан нь бүрэн эрхийн хэмжээгээ хэтрүүлсэн гэж үзэх үндэслэлтэй юм.

Мөн шүүхээс анхан шатны шүүхийн шийдвэрийн тогтоох хэсгийг танилцуулахдаа гуравдагч этгээд “С” ХХК-д газар эзэмшүүлэх дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулалт явуулахдаа нэхэмжлэгч “М” ТББ-ыг оролцуулах, оролцох эрхээр нь хангаагүй байгаа нь маргаан бүхий 2023 оны 12-р сарын 28-ны өдрийн А/115Х дугаартай захирамж нь хүсэлт гаргах эрхийг нь хааж гаргасан байна гэж танилцуулсан атал шүүхийн шийдвэрт давхардуулан олгосон байна гэж өөрөөр тусгасан нь шүүхийн шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байх, шүүхийн шийдвэр утга агуулгын алдаагүй, шүүгч хуульд захирагдах үүргээ умартсан гэж үзэхээр байна.

3.2.5. Нэхэмжлэгч талаас гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагаар маргаан бүхий А/115Х дугаартай захирамж нь давхардуулан олгосон гэж гаргасан атлаа шүүх хуралдааны явцад дээрх маргаан бүхий захирамж нь хууль зөрчиж дуудлага худалдаа явуулсан гэх утгаар маргаж давхардуулсан гэх шаардлагын үндэслэлээс нэг ч тайлбар гаргалгүй шаардлагын үндэслэлээ өөрчилсөн байдаг. Энэ талаар гуравдагч этгээдийн зүгээс мөн дурдаж үндэслэлээ шүүх хуралдаан дээр өөрчилж байгаа нь мэтгэлцэх зарчмыг алдагдуулж байгааг дурдсан боловч шүүхээс анхаарч үзээгүй атлаа шүүхийн шийдвэрийг бичгээр гаргахдаа тэр үндэслэлээр маргаан бүхий актыг хүчингүй болгосон нь талуудын тэгш мэтгэлцэх эрхийг ноцтой зөрчсөн байна. Түүнчлэн, шүүхээс маргаан бүхий А/115Х  дугаартай захирамж нь хууль зөрчсөн гэж маргаж буй нэхэмжлэгч этгээдийн хувийн байдал буюу Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.3-т заасан этгээд мөн эсэх, нөгөө талаар маргаан бүхий акттай холбоотой нотлох баримтыг цуглуулсны эцэст шийдвэрлэх ёстой болохоос маргааны гол зүйл биш акттай холбоотой нотлох баримт цуглараагүй байхад түүнийг хууль зөрчиж олгосон байна гэж дүгнэсэн нь шүүхийн шийдвэр үндэслэл бүхий байх хуулийн шаардлагад нийцээгүй байна.

Иймд Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 04-р сарын 14-ний өдрийн 128/ШШ2025/0263 дугаартай шүүхийн шийдвэрийг бүхэлд нь хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү.” гэжээ.

4. Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ц.Х шүүхийн шийдвэрийг эс зөвшөөрч гаргасан давж заалдах гомдолдоо:

4.1. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 2.5. ““М” ТББ нь уг газар дээрээ 2011 оноос 2018 оныг хүртэл задгай талбайд төмс, 3 хүлэмжинд өргөст хэмх, улаан лооль тариалсан гэж тайлбарлаж байгаа ба энэ үйл баримт нь нэхэмжлэгчийн нотлох баримтаар гаргаж өгсөн төмс тариалж болон хурааж байгаа болон хүлэмжийн фото зураг /ХХ-2-ийн 136-142 дахь тал/, гэрч Е.Е, Х.Е, Ж.Д нарын уг газар төмс, өргөст хэмх, улаан лооль тарьж байсан гэх мэдүүлэг, түүнчлэн шүүхийн ажиллагааны журмаар нотлох баримтаар гаргуулж авсан сансрын 2013, 2015, 2017 оны ортофото зурагт 3 хүлэмжийн болон төмсний талбай гэж үзэхээр хэсэг, 2019 оны зураг дээр 1 хүлэмжийн гэж үзэхээр хэсэг харагдаж байгаа зэрэг баримтуудаар тус тус тогтоогдож байна. /ХХ-2-ын 223-232 дахь тал/ гэжээ. Гэвч шүүхэд цугларсан нотлох баримт нь хангалттай биш бөгөөд нэхэмжлэгч талаас гаргаж өгсөн баримтууд нь 2011 онд үйл ажиллагаа явуулж байгаа үеийн зураг болон бичлэг байсан нь илэрхий тогтоогдох ба тухайн цагаас хойш зориулалтын дагуу газраа ашигласан гэх нотлох баримтын шаардлагыг хангахгүй байх ба нэхэмжлэгч талаас өөр нотлох баримт гаргаж өгөөгүй.

4.1.1. Тус маргааны хэрэгт нийт 3 гэрч оролцсон ба гэрч Ж.Д нь тус ТББ-д гэрээний дагуу 2015-2019 оныг хүртэлх хугацаанд ногоо тарих талаар зааж, зун ирж ажилладаг байсан гэх боловч гэрээ болон цалин гэх мэт нотлогдож болох нотлох баримт хэрэгт авагдаагүй байтал дүгнэн үзсэн. Гэрч Х.Е нь 2014-2018 оны хооронд тус ТББ-д багшаар ажиллаж байсан гэж мэдүүлсэн боловч хүлэмжийг 2013 оноос бариад 2019 он хүртэл ногоо тариалсан гэж нэхэмжлэгчийн асуусан асуултад хариулсан буюу он цаг дарааллын хувьд таарахгүй байх ба 2018 оныг хүртэл ажилласан гэрч 2019 оны үйл ажиллагааг хэрхэн мэдэж байгаа нь ойлгомжгүй, нотлох баримтаар тогтоогдохгүй болно мөн тухайн газар дээр 2011 оны маргааны нэгэн зүйл болох худаг нь 2013-2014 онд баригдсан гэж мэдүүлсэн боловч тухайн үед ажиллаж байгаагүй нь илэрхий байхад гэрчээр мэдүүлэг өгч гуравдагч этгээдээс тодруулж “М” ТББ-д ажиллаагүй байх хугацаа буюу 2011 оны үйл явдлыг мэдэж байгаа вэ гэж асуусан асуултад “буруу зүйл хэлчих юм шиг санагдаад байна” гэсэн нь өөрийн хэлсэн мэдүүлгээс зөрсөн, өөрийнхөө мэдүүлгийг няцаасан үйлдэл болно.

4.1.2. Гэрч Е.Е нь 2011-2016 оны хооронд тус ТББ-ын гүйцэтгэх захирлаар ажилласан гэх ба энэ нь 2016 оноос эхлэн тус байгууллагын үйл ажиллагаа хэрхэн явагдаж буйг мэдэхгүй болох нь тогтоогдох атал 2019 онд ногоо тариалж байсан эсэх асууж мэдүүлэг авах нь зохимжгүй, хэрэгт ач холбогдолгүй мөн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан гэх боловч өөрийн оффисьн хаягийг мэдэхгүй байсан нь эргэлзээтэй юм, Гэрчүүдийн мэдүүлгээс нийтлэг ажиглагдсан зүйл нь он цагийн хувьд өөрсдийн мэдүүлснээс зөрүүтэй, нэгэн хэвийн хариултаар мэдүүлсэн, бусад зохигчдоос асуусан асуултад хариулахгүй байх, өөрсдийн мэдүүлгээс зөрүүтэй хариулах, мэдэхгүй байна гэх зэргээр хариулж байсан нь тодорхой бэлдсэн асуултад л хариулахаар бэлдсэн мэт байсан бөгөөд өөрийн мэдүүлснээ няцаах мэт хариултуудаас үзэхэд гэрчүүдийн мэдүүлэг үнэн зөв гэдэгт эргэлзээ үүсч байна.

4.1.3. Гэрч Х.Е нь мэдүүлэгтээ хүлэмжийг 2020 оны 04 дүгээр сар буулгасан гэж хэлэх боловч 2017 онд 2 хүлэмж нурсан, 1 хүлэмж эвдэрсэн байх үед ногоо тариалж байсан уу гэх асуултад хариулсан нь өөрийн хэлсэнтэй зөрчилдсөн мэдүүлэг, “М” нь он оны сансрын зургаас үйл ажиллагаа явуулж байгаагүй гэх нь ойлгомжтой харагдах бөгөөд үйл ажиллагаа явуулж байсан гэж үзэх болохоор хүлэмж нь 2017 онд нурж ахин сэргээгүй нь харагдах боловч шүүхээс үйл ажиллагаа явуулж байсан гэж дүгнэсэн нь үндэслэлгүй юм.

4.2. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 2.6. Харин нэхэмжлэгч нь 2019 онд маргаан бүхий газар дээрх 1 хүлэмжинд өргөст хэмх, улаан лооль тарьсан болох нь гэрч Ж.Д-ийн би жил бүр ногоо тарихыг зааж өгдөг, 2019 онд хүлэмжид өргөст хэмх, помидор тарьсан. гэх агуулга бүхий мэдүүлэг, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн шүүх хуралдаан дээр гаргасан “М” ТББ-ыг газраа 2019 оны 3 дугаар улирлаас ашиглаагүй гэж үзэж байгаа” гэх тайлбараар давхар нотлогдлоо. /Шүүх хуралдааны тэмдэглэлд/ гэжээ.

Хариуцагчийн зүгээс тус захирамж гарснаас хамгийн наад захын хугацаагаар тооцож 2 жил дарааллан газраа зориулалтаар ашиглаагүй гэж тайлбарын шатанд хэлсэн боловч он сар тодруулах үед 2019 оны 3 дугаар улирлаас тооцно гэж андуурч хэлсэнд хэт ач холбогдол өгөн дүгнэлт хэсэгт ахин залруулж хэлсэн ч шинэ тайлбар гаргахгүй гэж хэт нэг талыг барьсан дүгнэлт гаргасан (Шүүх хуралдааны бичлэгээр нотлогдоно). Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь тухайн шийдвэрийг гаргасан этгээд шууд утгаараа биш бөгөөд нотлох баримтын хүрээнд шүүхэд тайлбар гарган төлөөлөн ажиллаж байгаа этгээд юм. Шүүхэд цугларсан нотлох баримт, агаар сансрын зургаас харахад л газраа зориулалтын дагуу ашиглаагүй, маргаж буй 1 хүлэмж нь эвдрэлтэй байсан нь илэрхий байхад мэтгэлцээний шат болон дүгнэх хэсэгт хариуцагч талын хэлж буй наад захын хугацаагаар л тооцсон буюу утга агуулгын хувьд газраа зориулалтын дагуу ашиглаагүй удаан хугацаа өнгөрсөн ба захирамж гарсан өдрөөс өмнөх календарын 2 жилийн хугацаагаар тооцсон гэх илэрхий утгатай үгийг хүлээн авч үзээгүй хэргийн оролцогчдод тэгш байдлаар хандаагүй, нэхэмжлэгч талд ашигтай байдлаар авч үзсэн мэт дүгнэлт гаргасныг анхаарч үзнэ үү.

4.3. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 2.14. “Нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2021 оны 07 дугаар сарын 27-ны өдрийн байдлаар газрын төлбөрийг төлсөн, илүү төлөлт нь 353,034 төгрөг байсан болох нь Газрын төлбөр тооцоо нийлсэн актад тусгайлан тэмдэглэснээр тогтоогдож байна /ХХ-2-ын 4 дэх тал/ гэжээ.

Хавтаст хэрэгт авагдсан тооцоо нийлсэн актаас харвал газрын төлбөрөө хугацаандаа төлж байгаагүй нь, хэнд ч ойлгомжтой харагдаж байна. Нотлох баримтаар авагдсан газар эзэмших гэрээнд газрын төлбөрийг хугацаанд төлөх тухай зохицуулалт байх ба нэхэмжлэгч нь Газрын тухай хууль болон газар эзэмших гэрээнд заасны дагуу газрын төлбөрийг хугацаандаа төлөх үүрэгтэй. Газрын төлбөрийг удаа дараа хугацаандаа төлөөгүй зөрчил үүссэн нь илэрхий байхад шүүхээс үүнд дүгнэлт өгөөгүй бөгөөд хариуцагчийн гаргасан захирамжид Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1, 40.1.5 дахь заалтуудын үндэслэл тогтоогдоогүй гэж дүгнэсэн нь хууль зүйн үндэслэлгүй болно. Тус хэргийн хүрээнд цугларсан нотлох баримтыг шүүх хангалттай, бодитой дүгнээгүй нь тус дүгнэлтээс харагдаж байна.

4.4. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 2.19. Шүүх хуралдаан дээр хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нараас Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга уг шийдвэрээрээ “С” ХХК-д газар эзэмшүүлсэн үндэслэлийг зарим үед “дуудлага худалдааны зарчмаар олгосон” гэж, зарим үед "төсөл сонгон шалгаруулалтын зарчмаар олгосон" гэж зөрүүтэй тайлбарласнаас үзвэл уг газрыг эзэмшүүлэх эрхийг хэрхэн, яаж олгосон болохоо нотолж чадаагүй гэж үзэх үндэслэл болсон гэжээ.Тухайн хуралдааны үеэр нотлох баримттай ахин танилцсаны үндсэн дээр хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь “төсөл сонгон шалгаруулалтын зарчмаар олгосон” гэж эцэслэн дүгнэж хэлсэн бөгөөд энэ дүгнэлтээс үндэслэн талууд үргэлжлүүлэн мэтгэлцэж шүүх хуралдаан үргэлжилсэн байтал шүүх дүгнэхдээ нотолж чадаагүй гэж дүгнэсэн нь хэт нэг талыг барьсан, хууль зүйн үндэслэлгүй дүгнэлт байна.

4.5. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 2.21. “Гуравдагч этгээдийн дээр дурдсан газар эзэмшихээр гаргасан хүсэлтэд хавсаргасан фото зургаас үзвэл тус компани нь хүсэлт гаргасан газар дээрээ хүлэмжүүд байгуулсан, одоо тариалалт хийдэг гэж ойлгогдохоор байгаа боловч шүүхийн үзлэгээр тус компани уг газрыг эзэмшиж эхэлснээс хойш ямар нэг үйл ажиллагаа явуулсан гэх ул мөр, үйл баримт тогтоогдоогүй. Шүүхийн үзлэгийн тэмдэглэлд/ 2.22. Өөрөөр хэлбэл, “С” ХХК 2023 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/115Х  дугаар захирамжаар уг газарт газар эзэмшиж эхэлснээс хойш уг газар дээрээ ямар нэг үйл ажиллагаа явуулаагүй болох нь тогтоогдсон гэжээ.

“С” ХХК нь “ЭК” ХХК-ийн хамаарал бүхий компани байсан бөгөөд 2024 оны 12 дугаар сараас бие даасан хуулийн этгээд болж өөрсдийн үйл ажиллагаа газрын зориулалтын дагуу ашиглахаар төмс, хүнсний ногоо тариалах цаг агаарын байдлыг буюу дулаан цагийг хүлээж байсан гэж шүүх хурлын үед шүүгчид тайлбарласан байдаг. Төмс, хүнсний ногоо тариалах нь тохиромжтой цаг, дулааны байдалтай шууд холбоотой байдаг нь хавтаст хэрэгт цугларсан нотлох баримтуудаас тодорхой байгаа ба энэ талаар шүүх нухацтай хүлээн авч үзээгүй, энэ дүгнэлт нь тус маргаанд ямар нэг байдлаар ач холбогдолгүй байх бөгөөд хуульд заасан хугацаандаа хэзээ үйл ажиллагаа явуулж эхлэх болон, явуулах нь гуравдагч этгээд болох “С” ХХК-ийн өөрсдийн эрхийн асуудал юм.

4.6. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.3. “Тодруулбал, хариуцагч нь уг маргаан бүхий газрыг 2010 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдөр анх Г.Э-д 0325662 дугаартай гэрчилгээ олгож /ХХ-1-ийн 80 дахь тал/, Иргэн, хуулийн этгээдэд газар эзэмшүүлэх гэрээ байгуулахдаа газрыг дуудлага худалдаа явуулах зарчмаар эзэмшүүлсэн гэх баримт байхгүй, Г.Э-тай дуудлага худалдааны үнэ төлүүлэх гэрээ байгуулаагүй, 2011 онд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээний нэрийг Г.Э-аас “М” ТББ-д шилжүүлэхдээ өмнөх эзэмшигч Г.Э-ийн эрх, үүргийг газрыг эзэмших гэрчилгээний хамт шилжүүлж байгаа талаар ямар нэг тохиролцоо хийсэн баримт байхгүй байна гэжээ.

Дуудлага худалдааны анхны үнийг “М” ТББ нь мэдэж байсан ба дуудлага худалдааны анхны үнэ болох 64,000,000 төгрөгөөс 1,048,000 төгрөгийг төлсөн нь хэрэгт цугларсан нотлох баримтад авагдсан байтал шүүхээс дээрх дүгнэлтийг хийсэн нь учир дутагдалтай шүүх өөрийн нотлох баримт цуглуулах, түүнд тулгуурлан дүгнэлт гаргах үүргээ хэрэгжүүлээгүй байх ба хариуцагчаас гаргаж өгсөн (нотлох баримтад авагдсан) дуудлага худалдааны үнээс хэсэгчилж төлсөн байх баримтыг шалгаж, дүгнээгүй нь хэт нэг талыг барьж дүгнэлт гаргасан гэж үзэж болохоор байна.

4.7. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.9. “Иргэний хуулийн 75 дугаар зүйлийн 75.1-д “Хуульд өөрөөр заагаагүй бол хөөн хэлэлцэх ерөнхий хугацаа арван жил байна” гэж, Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.2-т “Эерэг нөлөөлөл бүхий хууль бус захиргааны актыг дараах тохиолдолд хүчингүй болгоно” гээд мөн зүйлийн 48.2.3-т “захиргааны актаар олгосон эрхийг хэрэгжүүлээгүй” гэж, мөн зүйлийн 48.3-т “Захиргааны байгууллага энэ хуулийн 48.2.1, 48.2.2, 48.2.3, 48.2.5-д заасан тохиолдолд захиргааны актыг гаргасан өдрөөс хойш таван жилийн дотор хүчингүй болгож болно” гэж тус тус заажээ.

3.10.Захиргааны ерөнхий хуулийн энэ заалт нь захиргааны байгууллагын эдийн болон эдийн бус хөрөнгөд хамаарах харилцаан дахь шаардах эрхийн хөөн хэлэлцэх хугацаа бөгөөд ийнхүү уг хугацааг Иргэний хуульд зааснаас Захиргааны ерөнхий хуульд өөрөөр заасан байгаа буюу “эерэг үйлчлэлтэй захиргааны актыг” дуудлага худалдааны үнэ төлөхийг шаардах, гэрээний үүргээ биелүүлээгүй гэж хүчингүй болгож болох байсан хугацаа нь 2010 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрөөс /Г.Э-д газар эзэмшүүлсэн хугацаа/ хойш 2015 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрөөр дууссан байна гэжээ.

Шүүх дүгнэлтдээ Захиргааны ерөнхий хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.3 дахь хэсгийг үндэслэсэн нь тухайн маргааны хувьд хамааралгүй гэж үзэхээр байна. Хариуцагч нь дан ганц дуудлага худалдааны үнэ төлөөгүй гэх шалтгаанаар тус актыг гаргаагүй гэдгийг хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нар шүүх хуралдааны үед хэд хэдэн удаа тайлбарласан боловч хангалттай авч үнэлээгүй байх ба нэхэмжлэгчдийн өөрсдийн үүргээ биелүүлээгүй нь зөвтгөх шалтгаан биш шүүх тухайн заалтыг хэрхэн ашигласан нь ойлгомжгүй, үндэслэл муутай болжээ. Учир нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 48.3 дахь хэсэг нь захиргааны байгууллагын эрх бүхий албан тушаалтан өмнө нь гаргасан хууль бус шийдвэрээ өөрөө хүчингүй болгох тохиолдолд тус заалтыг баримтлах ёстой байдаг (Улсын дээд шүүхийн 2023 оны 1 дүгээр сарын 16-ны өдрийн Дугаар 001/XT2020/0330 тогтоол).

4.8. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.11.Иймд “М***” ТББ-г дуудлага худалдааны үнийг төлөөгүй гэх үндэслэлээр Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1, 40.1.5-д заасныг баримталж г******* эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгож байгаа нь хууль зүйн бүрэн үндэслэлгүй гэж үзлээ гэжээ

Шүүх нь хэрэгт цугларсан нотлох баримтуудтай хангалттай танилцаж, талуудын тайлбарыг бүрэн үнэлээгүй гэж ойлгогдохоор байна. Хариуцагчийн зүгээс дан ганц дуудлага худалдааны үнийг төлөөгүй гэх шалтгаанаар Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1, 40, 1.5-д заасныг үндэслэн газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгосон гэх нь үндэслэл бүхий биш юм. Тайлбар болон мэтгэлцээний явцад нэхэмжлэгч тал нь гэрээний дагуу заагдсан төлбөр төлөх үүргээ удаа дараа биелүүлээгүй, гэрээ болон хуульд заасан хугацаанд төлөх үүргээ мэдсээр байж биелүүлээгүй талаар хариуцагчаас нотлох баримтын хүрээнд тайлбарласан байтал дан ганц дуудлага худалдааны үнийг төлөөгүй гэх шалтгааныг үндэслэн нэхэмжлэгчийн газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгосон мэт дүгнэсэн нь ойлгомжгүй, нотлох баримтыг хангалттай үнэлээгүй, хэт нэг талыг барьж дүгнэсэн байна.

4.9. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.13. “Тодруулбал, маргаан бүхий захиргааны акт болох Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2021 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн А дүгээр захирамжийг гарах үед нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2021 оны 07 дугаар сарын 27-ны өдрийн байдлаар газрын төлбөрийг төлчихсөн, илүү төлөлт нь 353,034 төгрөг байсан болох нь Газрын төлбөр тооцоо нийлсэн актаар нотлогдсон ба хэрэв хариуцагчаас уг актыг гаргахдаа Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмын дагуу сонсох ажиллагаа явуулсан бол энэ талаар мэдэх боломжтой байсан гэж үзлээ гэжээ.

Гэвч шүүхийн дүгнээд буй газрын төлбөрийн тооцоо нийлсэн акт нь хэзээ төлсөн талаар хугацаа заасан хэсэг байхгүй, хугацаа авагдаагүй байх бөгөөд хариуцагчийн зүгээс гаргаж өгсөн тооцоо нийлсэн актыг хангалттай дүгнэн үзээгүй. Нэхэмжлэгч тал “... газрын төлбөрийг төлсөн, гэхдээ хугацаа хэтрүүлж төлсөн” гэж шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбарт тайлбарласан байх ба нэхэмжлэгч тал газар эзэмших гэрээнд өөрийн эрх, үүргээ уншиж танилцан хүлээн зөвшөөрсний үндсэн дээр гэрээнд заасан үүргээ биелүүлнэ гэдгээ батлан гарын үсэг зурснаар тухайн гэрээ хүчин төгөлдөр болох юм. Иймд гэрээний үүргээ хариуцагч талаас сонсох ажиллагаа хийсэн бол мэдэх боломжтой байсан гэх нь учир дутагдалтай. Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.5-д “эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч нь газрын төлбөрөө хугацаанд нь бүрэн төлөөгүй” гэж тодотгон зааж өгсөн байтал төлсөн гэхдээ хугацаа хэтрүүлж төлсөн гэж нэхэмжлэгч тал өөрсдөө тайлбарласаар байтал шүүх тус дүгнэлтийг өгсөн нь хуулийг зөрчиж дүгнэсэн байна. Хууль болон бусад холбогдох захиргааны актад газрын төлбөрийг төлөхдөө хугацаа хоцроож төлж болно, хугацаа хоцроож төлснийг захиргааны байгууллага хүлээн зөвшөөрнө, хугацаа хоцорсон тохиолдолд захиргаан байгууллага сануулж мэдэгдэнэ гэх утгатай ямар нэгэн заалт байхгүй байх бөгөөд хариуцагч нь хуульд заасан өөрийн эрхийн хүрээнд Газар эзэмших эрхийг хүчин төгөлдөр бус болгосон болно.

Нэхэмжлэгч тал нь өөрийн хууль болон гэрээнд заасан үүргээ цаг тухайд нь хуулийн дагуу биелүүлж байсан бол хариуцагчаас тухайн шийдвэрийг гаргахгүй байсан нь ойлгомжтой. Өөрсдийн биелүүлэх үүргээ мэдсээр байж биелүүлээгүй нь нэхэмжлэгч талд холбогдох асуудал ба уг актыг гаргахдаа сонсох ажиллагаа явуулсан бол энэ талаар мэдэх боломжтой байсан гэх нь утгагүй ба сонсох ажиллагаа хийсэн ч уг захиргааны акт өөрчлөгдөхгүй нь ойлгомжтой юм. Учир нь нэгэнт төлбөрөө хугацаанд төлөөгүй зөрчил гаргасан, энэ гэрээний үүргээ удаа дараа зөрчсөн нь уг актыг гаргах хуулийн ёсны үндэслэл юм.

4.10. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.16. Тухайлбал, дээр тогтоогдсоноор нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2011-2018 он хүртэл газрыг бүрэн, зориулалтаар нь ашигласан, 2019 оны зун 1 хүлэмжээ ашиглан хүнсний ногоо тарьсан болох нь нотлох баримтаар нотлогдсон, хариуцагчаас нэхэмжлэгчийг газраа зориулалтаар нь ашиглаагүй хугацааг 2019 оны 3 дугаар улирлаас тоолсон гэдгээ зөвшөөрсөн зэргээр нэхэмжлэгч нь газрыг зориулалтаар нь ашиглаагүй хугацааг 2019 оны 09 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс тооцох шаардлагатай болох нь шүүхэд нотлогдож байна гэжээ.

Нэхэмжлэгчийн газраа зориулалтын дагуу ашигласан талаар сансрын зураг, гэрчийн мэдүүлэг болон өөрсдийн гаргаж өгсөн фото зураг, бичлэг байх ба тус фото зураг, бичлэг нь 2011 оны байх ба тухайн цагаас хойш ашигласан гэх нотлох баримт болж чадахгүй юм. Гэрчийн мэдүүлгийн хувьд эргэлзээтэй ба жишээ нь гэрч Ж.Д нь 2019 оны зун тухайн газар дээр очиж үзсэн байх боломжтой мэдүүлэг өгсөн ба бусад гэрчүүд нь 2019 оны хувьд тухайн байгууллагад хамааралгүй байсан талаар шүүхэд мэдүүлэг өгсөн тул шүүхэд ач холбогдолгүй. Ж.Д-ийн хувьд 2019 оны зун нэг хүлэмжид ногоо тарьсан гэх ба өөрийн мэдүүлгээс өөр нотлох баримт байхгүй ба хэрэв ирж ажиллаж байсан бол түүнийг нотлох, нотлох баримт байж болох (хамтран ажиллах гэрээ, цалин олгосон баримт, нийгмийн даатгал төлсөн баримт зэрэг...) нотлох баримтыг шалгаж үзэж нотлох шаардлагатай. Мөн шүүх нь хариуцагчийн уг актыг гаргахдаа дан ганц 40.1.6 дахь заалтыг бариагүй, 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1, 40.1.5 дахь заалтуудыг барьсан ба он цаг тодруулж асуухад акт гаргахаас өмнөх календарын 2 жил гэж хэлснийг үнэлэн авч үзээгүй бөгөөд дүгнэхдээ ахин засаж тайлбарласныг үнэлэн дүгнээгүй ба үндэслэл бүхий байх хуульд заасан шаардлагад нийцээгүй байна.

4.11. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.30.”Эндээс дүгнэвэл Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга нь “М” ТББ-ын газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгосон шийдвэрээ Захиргааны ерөнхий хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.1-д зааснаар хүчин төгөлдөр болоогүй байхад 2023 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн А дугаар захирамжийг гаргаж, “С” ХХК-д газар эзэмшүүлсэн нь “М” ТББ-ын газартай “газрыг давхардуулан эзэмшүүлсэн” гэж үзэх хууль зүйн үндэслэл боллоо гэжээ.

“М” ТББ-ын газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгосон Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын шийдвэр нь үндэслэлтэй байх ба анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хариуцагч эс зөвшөөрч байгаа. Нэгэнт хүчингүй болгосон захирамж гарснаар тухайн маргаан бүхий газрыг эзэмших эрхтэй хүн хуулийн этгээд байхгүй буюу тухайн газрыг хуулийн дагуу хүн, хуулийн этгээдэд эзэмшүүлэх эрхийн хүрээнд гуравдагч этгээд нь хуульд заасан шаардлагыг хангасан гэх үндэслэлээр “С” ХХК-д эзэмшүүлсэн. “С” ХХК-д маргаан бүхий газрыг эзэмшүүлэх үед газрын давхардал байхгүй, “М” ТББ-ын газар эзэмших эрхийг хүчингүй болгосон захирамжийн хүрээнд шүүхийн маргаан явагдаагүй, ямар нэг шийдвэр гараагүй, эрх бүхий байгууллагын шийдвэр байхгүй ба газар давхардуулж олгосон гэх нь үндэслэлгүй, хуулийг буруу тайлбарласан байна.

4.12. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 3.32. Хариуцагч Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга нь маргаан бүхий газрыг "С*******" ХХК-д эзэмшүүлэхдээ Г******* зохион байгуулалтын 2023 оны төлөвлөгөөнд хэрхэн туссан талаараа нотлоогүйн хамт, уг газрыг дуудлага худалдаа, төсөл шалгаруулалтын аль зарчмаар шийдвэрлэснээ ч мөн адил нотолж чадахгүй байна гэжээ.

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нь шүүх хуралдааны явцад “С” ХХК-д тухайн газрыг 2023 оны төлөвлөгөөнд “...төсөл сонгон шалгаруулалтаар олгоно...” гэсний дагуу олгосон гэж хэлсэн байдаг. Мөн тухайн төлөвлөгөө нь тухайн хэргийн хавтаст нотлох баримтаар авагдсан байх ба шүүх нотлох баримтыг хангалттай үнэлэн авч үзээгүй, талуудын тайлбарыг харгалзан үзээгүй байна.

4.13. Тус шүүхийн шийдвэрийн ҮНДЭСЛЭХ нь хэсгийн 33.41. “Гэтэл гуравдагч этгээд “С” ХХК-ийн газрын эзэмших хүсэлтдээ хавсаргаж өгсөн “газрын одоогийн байдал” гэх зураг нь одоо байгаа газрын бодит байдлын зураг биш гэдэг нь шүүхийн үзлэгээр тогтоогдсон бөгөөд хариуцагчаас төсөл шалгаруулалтыг нийтэд зарлахгүйгээр, төсөлд сонгон шалгаруулалтад оролцогчид тавигдах шаардлагыг хангуулаагүй зэргээс үзвэл төсөл сонгон шалгаруулалтыг бодит байдалд явуулаагүй нь тогтоогдсон гэж үзэв гэжээ. Энэ дүгнэлт нь шүүх нь нэхэмжлэлийн шаардлагын хүрээнээс давуулан дүгнэлт хийсэн гэж үзэхээр байна. Нэхэмжлэлийн шаардлагад гуравдагч этгээдэд газар эзэмшүүлсэн шийдвэрийг хууль бус гэдгийг тогтоолгох талаар шаардлага байгаагүйгээс харж болно. Тус шүүхийн шийдвэр нь нотлох баримт болон талуудын тайлбарыг хангалттай үнэлээгүй, хуулийн дагуу үндэслэл бүхий биш байх тул Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 128/ШШ2025/0263 дугаартай шүүхийн шийдвэрийг бүхэлд нь хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү.” гэжээ.

 

ХЯНАВАЛ:

 

1. Анхан шатны шүүхийн шийдвэр нь Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.2-т заасан “шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байх” шаардлага хангасан байх тул гуравдагч этгээд болон хариуцагч нараас гаргасан давж заалдах гомдлыг хангахгүй орхив.

2. Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2021 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/36Х дүгээр захирамжийн “М” ТББ-д холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шаардлагын тухайд:

2.1. Маргаан бүхий газрыг анх иргэн Г овогтой Э-д Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2010 оны ХХ дүгээр  сарын 15-ны өдрийн 431 дугаар захирамжаар “төмс, хүнсний ногоо”-ны зориулалтаар 50100 м.кв газрыг 5 жилийн хугацаатай эзэмшүүлэхээр шийдвэрлэж, газар эзэмших эрхийн гэрээ байгуулсан.

Үүний дараа дүүргийн Засаг даргын 2011 оны 04 дүгээр сарын 01-ний өдрийн 123 дугаар захирамжаар газар эзэмшигчийн хүсэлтээр дээрх газрын газар эзэмших эрхийг иргэн Г.Э-аас нэхэмжлэгч “М” ТББ-д шилжүүлж, 04 дүгээр сарын 15-ны өдөр газар эзэмших эрхийн гэрээ байгуулж, улмаар нэхэмжлэгчээс 2016 оны 03 дугаар сарын 02-ны өдрийн 16/4 дугаар албан бичгээр Баянзүрх дүүргийн өмч, газрын харилцааны албанд “...эзэмшсэн үеэс эхлэн гурван хүлэмж, гүний худаг мөн төмсний талбай барин ... ногоо тарьж эхэлсэн. ...газар эзэмших хугацааг сунгаж өгнө үү” гэх хүсэлт /1хх-ийн 58/ гаргасны дагуу мөн Засаг даргын 2016 оны 10 дугаар сарын 14-ний өдрийн А/363 дугаар захирамжаар 10 жилийн хугацаатай эзэмшүүлж, дахин газар эзэмших эрхийн гэрээ байгуулж, гэрчилгээ олгосон байна. Хэргийн оролцогч нараас дээрх үйл баримттай маргадаггүй.

2.2. Хариуцагч Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2021 оны А/36Х  дүгээр захирамжаар “Баянзүрх дүүргийн нутаг дэвсгэрт газар эзэмших гэрээнд заасан нөхцөл, болзлыг биелүүлээгүй, хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр гэрээнд заасан зориулалтын дагуу тухайн газраа 2 жил дараалан ашиглаагүй, газрын төлбөрөө хугацаанд нь төлөөгүй, дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулж эзэмшүүлээгүй хавсралтад дурдсан 80 иргэн, аж ахуй нэгж, байгууллагын газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгосны дотор нэхэмжлэгч “М” ТББ-ын газар багтжээ.

2.3. Тодруулбал, маргаан бүхий захирамжийн үндэслэл болгосон Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1-д “эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч газрын тухай хууль тогтоомж, газар эзэмших гэрээний нөхцөл, болзлыг удаа дараа буюу ноцтой зөрчсөн;”, 40.1.5-д “эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч газрын төлбөрөө хугацаанд нь бүрэн төлөөгүй;”, 40.1.6-д “хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр гэрээнд заасан зориулалтын дагуу тухайн газраа 2 жил дараалан ашиглаагүй.” гэсэн үндэслэлээр нэхэмжлэгч “М” ТББ-ын газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгож шийдвэрлэсэн нь хэрэгт авагдсан дараах баримтуудаар хууль зүйн үндэслэлгүй болох нь тогтоогдож байна.

2.4. Зүй нь дээрх хуулийн заалтын агуулга нь эдгээр нөхцөлүүдийн аль нэг нь хангагдсан тохиолдолд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох үндэслэл бүрдсэн гэж үзнэ.

2.4.1. Нэхэмжлэгчийг газрын төлбөрөө хугацаанд нь бүрэн төлөөгүй гэх үндэслэлийн тухайд:

-2016 оны 04 дүгээр сарын 03-ны өдрийн “Газар эзэмших, ашиглах гэрээг дүгнэж, газрын төлбөрийн тооцоо нийлсэн акт”-д “2016 оны 3-р сарын 31-ний өдрийн төлөгдөөгүй үлдэгдэл 0 төгрөг” гэсэн байх ба 2011-2016 онд нийт 10,470,900 төгрөгийг төлсөн, газрын төлбөрийн үлдэгдэлгүй байна. /1хх-62/

-2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдрийн “Газар эзэмших, ашиглах гэрээг дүгнэж, газрын төлбөрийн тооцоо нийлсэн акт”-д 2011-2021 оны 1,2-р улирал гэрээгээр 20,780,712 төгрөг төлсөн байх ба -353,034 төгрөгийн илүү төлөлттэй байна. /2хх-ийн 190/

-Мөн Баянзүрх дүүргийн Татварын хэлтсийн 2024 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн 5/6982 дугаар албан бичигт “...М нь газрын төлбөр төрлөөр 2021, 2022 онуудад 4,006,080.00 төлсөн байна” /1хх-ийн 122/ гэх баримтуудаар нэхэмжлэгч нь газрын төлбөрөө төлж байсан болох нь нотлогдож байна.

2.4.2. Газраа 2 жил дараалан ашиглаагүй, эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч газрын тухай хууль тогтоомж, газар эзэмших гэрээний нөхцөл, болзлыг удаа дараа буюу ноцтой зөрчсөн гэх үндэслэлийн тухайд:

-Нэхэмжлэгчийн газар ашиглаж байсан үеийн фото зураг, бичлэг /2хх-ийн 136-142/

-Шүүхийн маргаан бүхий газар хийсэн үзлэгийн тэмдэглэл, фото зураг /1хх-ийн 228-236/

-Маргаан бүхий газрыг “...2011, 2012, 2013, 2018, 2019 онуудын сансрын зурагтай давхцуулсан” Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газрын 2025 оны 04 дүгээр сарын 04-ний өдрийн 2/1137 дугаар албан бичиг /2хх-ийн 155-160, 233/-ээр ирүүлсэн орто фото зурагт 3 хүлэмж, худаг гаргах зэргээр 2011 онд газар эзэмших эрхтэй болсон цагаас 2019 он хүртэл хугацаанд газрыг зориулалтын дагуу төмс, хүнсний ногоо тариалж байсан болох нь нотлогдож байна.

2.5. Өөрөөр хэлбэл, нэхэмжлэгчийг газраа ашиглаагүй гэх хугацаа нь Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.6-д заасан хугацаа болоогүй, 2 жил дараалан ашиглаагүй гэх үйл баримт хэрэгт авагдсан баримтууд болон хэргийн оролцогч нарын тайлбар зэргээр тогтоогдохгүй байгаа энэ тохиолдолд нэхэмжлэгчийн газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох үндэслэл болгосон нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2.1, 4.2.5-д заасантай нийцэхгүй.

2.6. Түүнчлэн анхан шатны шүүхийн “...Газрын тухай хуулийн 38 дугаар зүйлийн 38.6-д Газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг бусдад шилжүүлсэн бол орлого олсон гэж үзэж, орлогын хэмжээг дуудлага худалдааны анхны үнээс багагүй байхаар тооцно гэж заасан боловч энэ хэсгийг Улсын Их Хурлаас 2017 оны 11 дүгээр  сарын 10-ны өдрийн хуулиар нэмж оруулсан тул 2011 онд газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг Г.Э-аас шилжүүлж авсан “М” ТББ-д хуулийн энэ заалтыг буцаан хэрэглэхгүй” гэх дүгнэлт хууль зүйн үндэслэлтэй.

2.7. Тодруулбал, маргаан бүхий газрыг нэхэмжлэгч “М” ТББ нь 2011 онд иргэн Г.Э-аас газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг Газрын тухай хуулийн 38 дугаар зүйлд заасны дагуу шилжүүлсний дараа 2016 онд уг газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг 10 жилээр сунгаж шийдвэрлэхдээ дуудлага худалдааны анхны үнэ гэх 1,048,000 төгрөгийг төлсөн байна. Үүнээс үзэхэд, Газрын тухай хуулийн 40 дүгээр зүйлийн 40.1.1-д “эрхийн гэрчилгээ эзэмшигч газрын тухай хууль тогтоомж, газар эзэмших гэрээний нөхцөл, болзлыг удаа дараа буюу ноцтой зөрчсөн;” гэх үндэслэлд хамаарахгүй бөгөөд нэхэмжлэгч нь газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг шилжүүлэн авахад болон анхны газар эзэмшигч Г.Э-аас дуудлага худалдааны анхны үнийг төлөх талаар шаардаж байгаагүй, газар эзэмшүүлэх гэрээний нөхцөлд байхгүй, газар эзэмшигчийн эрх, үүрэгт тусгаагүй атал хариуцагчаас энэ үндэслэлээр мэтгэлцэж байгаа нь үндэслэлгүй.

3. Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2023 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/115Х  дүгээр захирамжийн “С” ХХК-д холбогдох хэсгийг хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шаардлагын тухайд:

3.1. Тус захирамжийн 1 дэх заалтаар Газрын дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулах ажлын хэсгийн 1 дүгээр хурлаар дэмжигдсэн хавсралтад дурдсан нэр бүхий 27 иргэн, аж ахуй нэгж байгууллагад 1497501 м.кв газрыг газар эзэмших эрхийг олгосны дотор “С” ХХК-д Баянзүрх дүүргийн ХХ дүгээр  хороо, Х гэх газар тэжээлийн ургамлын усалгаагүй тариалангийн зориулалттай, 80000 м.кв газрыг 15 жилийн хугацаатай эзэмшүүлж, гэрээ байгуулан, гэрчилгээ олгожээ.

3.2. Гуравдагч этгээд “С” ХХК нь 2023 оны 08 дугаар сарын 07-ны өдрийн 01/15 дугаар албан бичгээр Баянзүрх дүүргийн газар зохион байгуулалтын 1 дүгээр хэлтэст “...Баянзүрх дүүргийн ХХ дүгээр хороонд байршуулан төмс, хүнсний ногоо тарих зориулалтаар 8 га газрыг эзэмших зөвшөөрөл олгож өгнө үү” гэх хүсэлт /1хх-ийн 35/ гаргасны дагуу Баянзүрх дүүргийн газар зохион байгуулалтын нэгдүгээр албаны “Газрын дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулах дэд зөвлөл”-ийн 2023 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдрийн нэг дүгээр хурлын тэмдэглэлд “Хэлэлцэх асуудал”-д “Газар зохион байгуулалтын 1, 2 дугаар албаны газрын дуудлага худалдаа, төсөл сонгон шалгаруулах дэд зөвлөлийн хурлаар хэлэлцэх асуудлын төлөвлөгөө 1 дүгээр алба 53, 2 дугаар алба 34, нийт 87 хүсэлт материал ирүүлсэн байна” гээд “С” ХХК-д 80000 м.кв газар эзэмших хүсэлтийг ажлын хэсэг дэмжиж /2хх-ийн 195, 196/ шийдвэрлэхдээ энэхүү газрыг гуравдагч этгээдэд “дуудлага худалдаа”, “төсөл шалгаруулалт”-ын аль зарчмаар олгох талаар шийдвэрлээгүй, үүнийг хариуцагчаас нотолж чадаагүй байна.

3.3. Тодруулбал, Баянзүрх дүүргийн Газар зохион байгуулалтын нэгдүгээр албаны 2024 оны 03 дугаар сарын 06-ны өдрийн 06/295 дугаар албан бичгээр “С” ХХК-д дуудлага худалдааны үнийг төлөөгүй байх тул 2024 оны 03 дугаар сарын 20-ны өдрийн дотор төлнө үү” гэсэн мэдэгдлийн дагуу 2024 оны 03 дугаар сарын 22-ны өдөр “Ноён Д Б” гэх нэрнээс “НТГ. Газрын дуудлага худалдааны орлого” гээд “С” ХХК РД:5640547” гэсэн гүйлгээний утга бүхий 37,632,000.00 төгрөгийг шилжүүлсэн байна.

3.4. Хэрэгт авагдсан Газар зохион байгуулалт, геодези, зураг зүйн ерөнхий газрын 2025 оны 02 дугаар сарын 03-ны өдрийн 2/365 дугаар албан бичгээр ирүүлсэн газрын кадастрын мэдээллийн сангийн давхцалын зураг /1хх-ийн 168, 169 171/-аар нэхэмжлэгч “М” ТББ-ын газар нь гуравдагч этгээд “С” ХХК-ийн газартай бүхэлдээ давхцалтай байна.

3.5. Нөгөөтээгүүр, нэхэмжлэгч хуулийн этгээдийн газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгох хуульд заасан үндэслэл бүрдээгүй байхад хүчингүй болгож шийдвэрлэхдээ хариуцагч нь Захиргааны ерөнхий хуулийн дагуу сонсох ажиллагаа хийгээгүй, захиргааны актыг мэдэгдэх үүргээ биелүүлээгүй, бодит нөхцөл байдлыг тогтоолгүй газар эзэмших эрхийн гэрчилгээг хүчингүй болгож, гуравдагч этгээд “С” ХХК-д газар олгож шийдвэрлэсэн маргаан бүхий актууд нь хууль бус бөгөөд үүний улмаас нэхэмжлэгчийн газар эзэмших эрх зөрчигдсөн болох нь тогтоогдож байна.

3.6. Хариуцагч нь гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг нотлох үүргээ биелүүлээгүй нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2.1, 4.2.5, 24 дүгээр зүйлийн 24.1, 26 дугаар зүйлийн 26.1, 43 дугаар зүйлийн 43.1, 43.2, 43.8, 46 дугаар зүйлийн 46.1, 48 дугаар зүйлийн 48.2, 48.2.3, 48.3-т “Захиргааны актыг мэдэгдсэн эсэх талаар маргаан гарсан тохиолдолд захиргааны актыг гаргасан байгууллага захиргааны актыг мэдэгдсэн хугацааг нотлох үүрэгтэй.” гэж заасныг тус тус зөрчжээ.

3.7. Дээрх байдлуудаас дүгнэн үзвэл, маргаан бүхий актууд нь Газрын тухай хууль болон Захиргааны ерөнхий хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн хууль бус бөгөөд үүний улмаас нэхэмжлэгчийн газар эзэмших эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол зөрчигдсөн байх тул гуравдагч этгээд “С” ХХК-д олгосон 8 га газрын нэхэмжлэгчийн 5 га газартай давхцуулсан хэсгийг хүчингүй болгож, үлдэх 3 га газрыг хэвээр үлдээж шийдвэрлэх нь зүйтэй байна.

4. Иймд анхан шатны шүүхийн шийдвэрт зохих өөрчлөлт оруулж шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн үзэв.

 

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.2, 120 дугаар зүйлийн 120.3-т заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

 

1. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 04 дүгээр сарын 14-ний өдрийн 128/ШШ2025/0263 дугаар шийдвэрийн Тогтоох хэсгийн 1 дэх заалтад “...Баянзүрх дүүргийн Засаг даргын 2023 оны 12 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/115Х дугаар захирамжийн “С” ХХК-ийн 5 га газрын давхцалтай хэсгийг тус тус хууль бус болохыг тогтоож, хүчингүй болгосугай.” гэсэн өөрчлөлт оруулж, бусад хэсгийг хэвээр үлдээн, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч болон гуравдагч этгээдийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нарын давж заалдах гомдлыг хангахгүй орхисугай.

2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.3-д зааснаар гуравдагч этгээдээс давж заалдах гомдол гаргахдаа төлсөн 70200 /далан мянга хоёр зуу/ төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээж, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1.3-д зааснаар хариуцагчаас давж заалдах гомдол гаргахдаа улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдсөн болохыг дурдсугай.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.5-т зааснаар шүүхийн хууль хэрэглээний зөрүүг арилгах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой зөрчил гаргасан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн, хуулийг Улсын дээд шүүхийн тогтоол, тайлбараас өөрөөр хэрэглэсэн, эрх зүйн шинэ ойлголт, эсхүл хууль хэрэглээг тогтооход зарчмын хувьд нийтлэг ач холбогдолтой гэж үзвэл хэргийн оролцогч, тэдгээрийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нар магадлалыг гардан авсан, эсхүл хүргүүлснээс хойш 14 хоногийн дотор Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

             ШҮҮГЧ                                                            Ц.САЙХАНТУЯА

             ЕРӨНХИЙ ШҮҮГЧ                                         Д.БААТАРХҮҮ

             ШҮҮГЧ                                                            Т.ЭНХМАА