М ХХК-ийн нэхэмжлэлтэй

захиргааны хэргийн тухай

 

Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн давж заалдах журмаар хэргийг шийдвэрлэсэн

Шүүх бүрэлдэхүүн:

Шүүх хуралдаан даргалагч шүүгч А.Сарангэрэл

Бүрэлдэхүүнд оролцсон шүүгч Д.Оюумаа

Илтгэгч шүүгч Б.Адъяасүрэн

Давж заалдах гомдол гаргасан хэргийн оролцогч: Хариуцагч нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э

Хэргийн оролцогчид:

Нэхэмжлэгч М ХХК

Хариуцагч С.Э, Д.Н

Нэхэмжлэлийн шаардлага: М ХХК нь Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарт холбогдуулан “Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарын 2024 оны НА-22240000013 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах”-аар маргажээ.

Давж заалдах гомдол гаргасан шүүхийн шийдвэр: Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн 128/ШШ2025/0738 дугаар шийдвэр

Давж заалдах шатны шүүх хуралдааны оролцогчид:

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Р. Б

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ц. Э

Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Б.М

Хариуцагч С.Э

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч В.Б

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Х.О

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.Э

Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга Б.Номуунхүслэн

Хэргийн индекс: 128/2025/0415/З

 

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1. Нэхэмжлэгч М ХХК нь Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарт холбогдуулан Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарын 2024 оны НА-22240000013 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шаардлага гаргажээ.

2. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн 738 дугаар шийдвэрийн 1 дэх заалтаар Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн (2006 оны)1 дүгээр зүйлийн 1.1, 4 дүгээр зүйлийн 4.1.6, 5 дугаар зүйлийн 5.1, 8 дугаар зүйлийн 8.2, 21 дүгээр зүйлийн 21.5, 21.7, Татварын ерөнхий хуулийн (2008 оны) 74 дүгээр зүйлийн 74.1 дэх хэсэгт заасныг баримтлан нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж, нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарын 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийн НА-22240000013 нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгон шийдвэрлэжээ.

3. Давж заалдах гомдлын агуулга:

3.1. Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 2.1.4-д “Нөхөн ногдуулалтын актын илтгэх хуудас М ХХК-д хийсэн татварын хяналт шалгалтаар илрүүлсэн зөрчил, ногдуулсан төлбөрийн тооцооны хүснэгт №1-д 16,678,216.70 төгрөгийн зөрчилд 1,125,581.32 төгрөгийн нөхөн татвар, 450,232.53 төгрөгийн торгууль, нийт 1,575,813.85 төгрөгийн төлбөр ногдуулсантай холбоотой зөрчлийг хүчингүй болгосон. Нэхэмжлэгч нь татварын улсын байцаагчийн нөхөн ногдуулалтын алдагдлыг бууруулан тохируулсан үйл баримтад маргаагүй.

Татварын улсын байцаагчид М ХХК-ийн хяналт шалгалтаар илрүүлж, зөрчлийг зөв тооцоолсон боловч актын хавсралт үйлдэхдээ /ХШ-06/02 маягт/ №1-д Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын 2020 оны тайлангаар зөрчлийн дүн 16,678,216.70 төгрөг, алдагдал бууруулсан дүн хэсэгт 16,678,216.70 төгрөг.

2 дугаар мөрөнд буюу №2-т 2021 онд хувийн болон ажиллагсдын хэрэгцээнд зориулан худалдаж авсан бараа, үйлчилгээг бизнесийн үйл ажиллагааны зардлаар баримт бүрдүүлж НӨАТ-аа бууруулсан зөрчилд зөрчлийн дүн 11,255,813.23 төгрөг, нөхөн татвар 1,125,581.32 төгрөг, торгууль 450,232.53 төгрөг, торгууль 1,575,813.85 төгрөгийн төлбөр байхыг мөр андууран техникийн алдаа гаргасан нь нөхөн төлүүлэх актын дүнд нөлөөлөхгүй, эрх зүйн байдлыг дордуулаагүй гэж үзэж байна. Гэтэл анхан шатны шүүхээс ...алдагдлыг бууруулсан нь зөв боловч, алдагдалтай хуулийн этгээдийн алдагдлыг бууруулсан дүнгээс төлбөл зохих татварын дүнг 50 хүртэл бууруулсан" гэх үндэслэлээр торгууль ногдуулсан нь аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн орлогод татвар ногдуулах гэсэн зарчимд нийцээгүй байна гэж шийдвэрлэсэн нь үндэслэлгүй.

3.2. Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 3.7-д "Хувийн хэрэглээний худалдан авалтыг нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлбөл зохих татварын дүнгээс хасаж тооцон, төсвөөс буцаан авах нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг өсгесен " зөрчилд холбогдуулан тус ХХК-ийн төсвөөс буцаан авах илүү төлөлтийн дүнгээс хасаж бууруулан баталгаажуулж, төсвөөс буцаан авах авлагыг хасах замаар зөрчлийг залруулсан атлаа, зөрүү дүнгээр дахин нөхөн төлбөр болон торгууль оногдуулсан нь үндэслэлгүй, нэхэмжлэгчийн эрх зүйн байдлыг дордуулсан гэж үзсэн.

Татвар төлөгч 2021 онд 11,225,813.23, 2022 онд 79,778,614.97 төгрөгийн хувийн хэрэглээний худалдан авалтад төлсөн НӨАТ-ыг төлбөл зохих татварыг дүнгээс хасаж төсвөөс буцаан авах татварын дунг өсгөсөн нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.6, 14.6.2 заалтуудыг зөрчсөн. Хяналт шалгалтаар тухайн зөрчилд Татварын ерөнхий хуулийн 84 дүгээр зүйлийн 84.1.5 дугаар заалтын дагуу хариуцлага тооцон нөхөн татвар ногдуулж торгууль оногдуулсан нь үндэслэлтэй юм. Тухайлбал Татварын ерөнхий хуулийн 84 дүгээр зүйлийн 84.1-д “Дараах үйлдэл, эс үйлдлийн улмаас төсөвт төлөх татварын хэмжээг бууруулсан буюу төлөөгүй бол төлбөл зохих татварыг нөхөн төлүүлж, нөхөн төлөх татварын дүнгийн 40 хувиар торгоно” гэж заасан. Хуулийн зүйл заалтыг салгаж ойлгох боломжгүй юм. Татвар төлөгч ногдуулсан нөхөн татварыг Нийслэлийн татварын газрын дунд сегментийн хэлтэст е-тах.mta.mn тайлангийн системээр хүсэлт гарган тайлангаарх илүү төлөлтөөс хяналт шалгалтын ногдлыг хаалгах үүрэгтэй юм.

3.3. Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 4 дүгээр хэсэг Компани татвар суутган тооцож, суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй зөрчлийн тухайд:

М ХХК-ийн 2019-2021 оныг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд хяналт шалгалт хийж 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийн НА-22240000013 дугаар нөхөн ногдуулалтын актаар 13,953,544,097.91 төгрөгийн зөрчилд 4,156,771,142.82 төгрөгийн нөхөн татвар, 1,247,941,687.13 төгрөгийн торгууль 829,533,540.00 төгрөгийн алданги нийт 6,234,246,369.95 төгрөгийн төлбөр ногдуулсан.

 М ХХК нь гадаад худалдаа, ашигт малтмал ашиглалтын чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхлэхээр үүсгэн байгуулагдсан, Ашигт малтмал, газрын тосны хэрэг эрхлэх газрын 13***А, 13***А дугаар бүхий ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй эзэмшдэг болох нь холбогдох эрх бүхий байгууллагаас олгосон баримтаар нотлогддог.

Тус компанийн хувьцааг анх Т.Б /51 хувь/, Р.Б /25 хувь/, А 124 хувь/ тус тус эзэмшиж байгаад 2011 онд Т.Б нь 51 хувийн хувьцаагаа Б.А-д шилжүүлснээр Б.А 75 хувийн хувьцааг эзэмшиж байсан.

Үүнээс хойш буюу 2019 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдөр Б.А нь өөрийн эзэмшилд байсан 75 хувийн хувьцаанаас 50 хувь болох 13,825,559,000.00 төгрөгийн үнэлгээтэй хувьцаа, хувь оролцоо Р.Б-д шилжүүлсэн.

Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.3-д “Албан татвар төлөгчийн дараах төрлийн орлогод албан татвар ногдоно”, 7.3.1-д “үйл ажиллагааны орлого”, 8 дугаар зүйлийн 8.1-д “Албан татвар төлөгчийн үйл ажиллагааны дараах орлогод албан татвар ногдоно”, 8.1.2-т “эрх борлуулсны орлого”, 8.2-т “Эрх борлуулсны орлогод эрх бүхий байгууллагаас олгосон тодорхой төрлийн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх, эсхүл эд хөрөнгө эзэмших, ашиглах эрхийг хуульд заасан хэлбэрээр бусдад төлбөртэй шилжүүлснээс олсон орлогыг хамааруулна” гэж, мөн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.3-д “Дараах орлогод албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлохдоо албан татвар ногдуулах тухайн орлого тус бүрийн нийт дүнгээр тооцно”, 16.3.5-д “эрх борлуулсны орлого” гэж, 17 дугаар зүйлийн 17.2.7-д “эрх борлуулсны орлогод 30 хувиар”, 21 дүгээр зүйлийн 21.5-д “Энэ хуулийн... 17.2.7-17.2.9-д заасан орлогод ногдох албан татварыг мөн хуулийн 4.1.6-д заасан суутгагч ногдуулан суутган авч, ажлын 7 хоногийн дотор төсөвт шилжүүлнэ”, 4.1.6-д “суутгагч гэж албан татвар төлөгчид олгосон орлогод энэ хуулийн дагуу албан татвар ногдуулан суутгаж, улсын болон орон нутгийн төсөвт шилжүүлэх үүрэг бүхий этгээдийг” гэж тус тус заасан. Хуулийн дээрх заалтууд болон үйл баримтуудаас үзвэл М ХХК нь 2019 онд иргэн Б.Аоос 50 хувийн эзэмших эрхийг шилжүүлж авахдаа албан татвар ногдуулан суутган авч, төсөвт төлөөгүй зөрчил гаргасан нь тогтоогдсон байх тул энэ үндэслэлээр тус компанид нөхөн төлбөр ногдуулсан нь хуульд нийцсэн.

Тухайлбал, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль /2006/-ийн 2-т “хуулийн этгээд, түүний эцсийн эзэмшигч хувьцаа, хувь оролцоогоо бусдад шилжүүлэх замаар... ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эцсийн эзэмшигчийн хувьцаа хувь оролцоог нэмэгдүүлэх замаар олсон орлого”-ыг эрх борлуулсны орлогод хамааруулахаар заасан, М ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчийн хувь оролцоо нэмэгдэж, нөгөө талдаа буурах замаар хийгдсэн шилжилт хөдөлгөөнийг Татварын ерөнхий газарт бүртгүүлээгүй, албан татвар ногдуулан төсөвт төлөөгүй нь тогтоогдож байна.

Өөрөөр хэлбэл, Компанийн тухай хуулийн 32 дугаар зүйлийн 32.1-д “Компанийн хувьцаа нь компанид хөрөнгө оруулж, түүнийг үндэслэн санал өгөх, ногдол ашиг авах, компанийг татан буулгасны дараа үлдсэн эд хөрөнгийг худалдсанаас олсон орлогоос хувь хүртэх зэрэг хувьцаа эзэмшигчийн эрхийг гэрчилнэ” гэж заасанчлан М ХХК-ийн 50 хувь хувьцааг Б.А-с Р.Б-д шилжүүлж байгаа нь холбогдох гэрээ бүртгэлээр үүссэн, нөгөө талаар компани нь ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөлтэй ба тухайн компанийн эзэмшлийн хувьцааг шилжүүлснээрээ эрх борлуулсан орлого олсон үйлдэлд хамаарна.

Түүнчлэн, Компанийн тухай хуулийн 32.1-д зааснаар хувьцаа нь хувьцаа эзэмшигчийн тухайн компанийн хувьд эдлэх эрхийг илэрхийлэхийн хувьд 50 хувь хувьцааны эрх шилжүүлсэн үйлдлийг эрх борлуулсан гэж үзэхээр байна. Гэтэл анхан шатны шүүхээс эрх борлуулсны орлогод татвар ногдуулахад эд хөрөнгө эзэмших, ашиглах эрхийг бусдад төлбөртэй шилжүүлсэн байх, үүний улмаас орлого олсон байх. Мөн М ХХК нь хэнд ч орлого олгоогүй, тул суутгагч биш, орлого олсон этгээд нь аж ахуйн нэгж биш, түүнчлэн эцсийн эзэмшигч өмчлөгч өөрчлөгдсөн байх гэсэн нөхцөлийг хангаагүй гэх байдлаар дүгнэж шийдвэрлэсэн нь үндэслэлгүй байна. Мөн 2019 оны санхүү байдлын баталгаажсан тайланд 1.1.2. дансны авлага 5.000.000 мянган төгрөг, 1.1.4. бусад авлага 19,217,112.9 мянган төгрөr, 2.3.9 хуримтлагдсан ашиг 24,477,215.2 мянган төгрөг гэсэн тайлан гаргасан. Тайлангийн тодруулга хэсгийн 4.1. Богино хугацаат авлага 1. Холбоотой талаас авах авлагын тайлант хугацаанд хамаарах дүн 19,217,112.9 мянган төгрөг тайлагнасан нь орлого олсон гэдгийг нотолж байна.

3.4. Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 7-д: М ХХК нь 2019 онд эцсийн эзэмшигч Б.А нь өөрийн эзэмшилд байсан 75 хувийн хувьцаанаас 50 хувийн хувьцаа, хувь оролцоогоо шилжүүлэх замаар ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эрхийг Р.Б-д шилжүүлэхэд татвар суутган тооцож, суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй зөрчилд 13,825,559,000.00 төгрөгийн зөрчилд 00.00 төгрөгийн нөхөн татвар, 1,244,300,310.00 төгрөгийн торгууль, 829,533,540.00 төгрөгийн алданги, нийт 6,221,501,550.00 төгрөгийн төлбөр ногдуулсан.

Өөрөөр хэлбэл татварын улсын байцаагчийн нөхөн ногдуулалтын актаар илрүүлсэн зөрчлийн эрх борлуулсан орлогод албан татвар ногдуулж, төсөвт шилжүүлээгүй зөрчлийн тухайд 2019 онд шилжүүлсэн байх тул хууль нь 2006 оны аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн холбогдох заалтууд үйлчилнэ.

2017 оны 07 дугаар сарын 01-ний өдрөөс Зөрчлийн тухай хууль хэрэгжиж эхэлснээр татварын улсын байцаагчид хяналт шалгалтаар илрүүлсэн зөрчлийг шийтгэлийн хуудсаар хэрэгжүүлж байсан бөгөөд нөхөн татвар, алданги нь татварын хууль тогтоомжоор, торгуулийн тухайд Зөрчлийн тухай хуулийн 11.19-ийн холбогдох заалтаар хэрэгжиж байсан болно.

Хэдий татварын улсын байцаагчид зөрчлийн 2024 онд илрүүлсэн хариуцлага ногдуулж байгаа хэдий тухайн зөрчил үйлдэгдсэн үеийн хуулийн зохицуулалтаар нөхөн татвар, торгууль алданги тооцсон хуульд нийцсэн. Гэтэл анхан шатны шүүхээс шийтгэлийн хуудсаар торгууль ногдуулсан 512,220,877.29 төгрөг ногдуулсан нь үндэслэлгүй гэж,

Түүнчлэн Татварын ерөнхий хууль /2008/-ийн 74 дүгээр зүйлийн 74.1-д "Хуульд заасны дагуу нөхөн төлүүлэх болон хугацаанд нь төлөөгүй татварт алданги тооцох бөгөөд уг алдангийн хэмжээ нь нөхөн төлүүлэх татварын үнийн дүнгийн 20 хувиас хэтрэхээргүй байна" гэж зааснаар суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлага нь нөхөн татвар, алданги байхаас торгох зохицуулалт хууль заагаагүй гэж дүгнэсэн нь үндэслэлгүй байна.

Иймд Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн 128/ШШ2025/0738 дугаар шийдвэрээр татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийн НА-22240000013 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгож шийдвэрлэснийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү” гэжээ.

ХЯНАВАЛ:

1. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 118 дугаар зүйлийн 118.3-д зааснаар хэргийг бүхэлд нь хянаж үзээд анхан шатны шүүхийн шийдвэрт зохих өөрчлөлтийг оруулж, хариуцагчийн давж заалдах гомдлын зарим хэсгийг хангаж шийдвэрлэлээ.

2. Нэхэмжлэгч М ХХК нь Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарт холбогдуулан “Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагч С.Э, Д.Н нарын 2024 оны НА-22240000013 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулахаар нэхэмжлэлийн шаардлагаа тодорхойлсон.

3. Хэргийн үйл баримтын тухайд:

3.1. Хариуцагч Нийслэлийн татварын улсын байцаагч нар нь М ХХК-ийн 2019 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд удирдлагын шийдвэрээр- иж бүрэн шалгалтыг 2023 оны 10 дугаар сарын 31-ний өдрөөс 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийг дуусталх хугацаанд хийж, 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийн НА-22240000013 нөхөн ногдуулалтын акт үйлдсэн.

3.2. Дээрх нөхөн ногдуулалтын актын 1 дэх хэсэгт “2020 онд 16,678,216.20 төгрөг, 2021 онд 20,272,453.01 төгрөг нийт 36,950,669.71 төгрөгийн үйл ажиллагааны орлого олохтой холбогдон гаргаагүй зардлаар аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайлангийн татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тооцон хасалт хийж татвар ногдуулах орлогыг бууруулсан үйлдэл нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1, 13.1.2, 16 дугаар зүйлийн 16.1, 16.1.1 гэсэн заалтуудыг;

- Актын 2 дахь хэсэгт “2021 онд 11,255,813.23 төгрөг, 2022 онд 79,778,614.97 төгрөг нийт 91,034,428.20 төгрөгийн хувийн хэрэглээний худалдан авалтыг нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлбөл зохих татварын дүнгээс хасаж тооцон, төсвөөс буцаан авах нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг өсгөсөн үйлдэл нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.6, 14.6.2 гэсэн заалтуудыг;

- Актын 3 дахь хэсэгт “2019 онд М ХХК-ийн эцсийн эзэмшигч Б.А  нь өөрийн эзэмшилд байсан 75 хувийн хувьцаанаас 50 хувь болох 13,825,559,000.00 төгрөгийн үнэлгээтэй хувьцаа, хувь оролцоо болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн эрхийг Р.Бад шилжүүлэх замаар эцсийн эзэмшигч өөрчлөгдөхөд компани нь татвар суутган тооцож, суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн (2006 оны) 8 дугаар зүйлд “Үйл ажиллагааны орлого”, 8.2, 8.2.2, 16 дугаар зүйлийн 16.3, 16.3.5, 16.11, 17 дугаар зүйлийн 17.2, 17.2.7, 21 дүгээр зүйлийн 21.5 гэсэн заалтыг тус тус зөрчсөн зөрчилд 4,156,771,142.82 төгрөгийн нөхөн татвар, 1,247,941,687.13 төгрөгийн торгууль, 829,533,540 төгрөгийн алданги, нийт 6,237,246,369.95 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр шийдвэрлэсэн байна.

3.3. Нэхэмжлэгч маргаан бүхий актыг эс зөвшөөрч нийслэлийн Татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд гомдол гаргахад тус зөвлөлийн 2025 оны 03 дугаар сарын 25-ны өдрийн 15 дугаар тогтоолоор маргаан бүхий актыг хэвээр баталж шийдвэрлэжээ.

4. Нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж шийдвэрлэсэн анхан шатны шүүхийн шийдвэрийн хууль хэрэглээний байдлыг хянан үзэхэд:

4.1. ”2020 онд 16,678,216.20 төгрөг, 2021 онд 20,272,453.01 төгрөг нийт 36,950,669.71 төгрөгийн үйл ажиллагааны орлого олохтой холбогдон гараагүй зардлаар аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тооцож, хасалт хийж татвар ногдуулах орлогыг бууруулсан” зөрчлийн тухайд,

4.1.1 Анхан шатны шүүхээс дээрх зөрчилд “Алдагдлыг бууруулж тохируулсан үйл баримтад талууд маргаагүй, …гараагүй зардлыг хасаж төлөх татварын хэмжээг бууруулсан талаар хариуцагчаас татвар ногдуулсныг буруутгахгүй боловч нэхэмжлэгч хуулийн этгээдийн тайлангаар гарсан зардлыг хасаж төлөх татварын хэмжээг бууруулсан хэрнээ зөрүү алдагдал дүнгээс “төлбөл зохих татварын дүнг 50 хүртэл хувиар бууруулсан бол нөхөн төлөх татварын дүнгийн 30 хувиар” торгоно гэсэн заалтыг үндэслэн татвар ногдуулсан буруу…” гэж дүгнэсэн нь хуульд нийцэхгүй.

4.1.2. Учир нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1-д “Дараах нөхцөлийг нэгэн зэрэг хангасан зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно”, 13.1.2-т “албан татвар төлөгчийн албан татвар ногдох орлого олох үйл ажиллагаатай шууд холбогдон гарсан байх”, 16 дугаар зүйлийн 16.1-д “Дараах зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасахгүй”, 16.1.1-д “энэ хуулийн 13.1, 13.2-т заасан нөхцөл, хязгаарыг хангаагүй зардал” гэж заасныг тус тус зөрчсөн нь тогтоогдсон бөгөөд энэ талаар нэхэмжлэгч маргаагүй.

4.1.3. 2020 оны тайлангаар 16,678,216.70 төгрөг, 2021 тайлангаар 20,272,453.01 төгрөг нийт 36,950,669.71 төгрөгийн үйл ажиллагааны орлого олохтой холбогдон гараагүй зардлаар татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тооцон хасалт хийсэн зөрчил гаргасан нь тогтоогдсон тул хариуцагч нараас нөхөн энэ зөрчилд хариуцлага ногдуулсныг буруутгах үндэслэлгүй.

4.1.4.Татварын улсын байцаагчид М ХХК-ийн хяналт шалгалтаар илрүүлсэн зөрчлийг зөв тооцоолсон боловч актын хавсралт үйлдэхдээ /ХШ-06/02 маягт/ №1-д Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын 2020 оны тайлангаар зөрчлийн дүн 16,678,216.70 төгрөг, алдагдал бууруулсан дүн хэсэгт 16,678,216.70 төгрөг,

2 дугаар мөрөнд буюу №2-т 2021 онд хувийн болон ажиллагсдын хэрэгцээнд зориулан худалдаж авсан бараа, үйлчилгээг бизнесийн үйл ажиллагааны зардлаар баримт бүрдүүлж НӨАТ-аа бууруулсан зөрчилд зөрчлийн дүн 11,255,813.23 төгрөг, нөхөн татвар 1,125,581.32 төгрөг, торгууль 450,232.53 төгрөг, торгууль 1,575,813.85 төгрөгийн төлбөр байхыг мөр андууран техникийн алдаа гаргасан нь нөхөн төлүүлэх актын дүнд нөлөөлөхгүй, эрх зүйн байдлыг дордуулаагүй” гэх тайлбар үндэслэлтэй.

4.1.5. Өөрөөр хэлбэл, алдагдлыг бууруулсаныг нэхэмжлэгч хүлээн зөвшөөрсөн энэ тохиолдолд алдагдалтай хуулийн этгээдийн алдагдлыг бууруулсан дүнгээс төлбөл зохих татварын дүнг 50 хүртэл хувиар бууруулсан гэж үзэн торгууль ногдуулсан нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1-д “Дараах нөхцөлийг нэгэн зэрэг хангасан зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно”, 13.1.2-т “албан татвар төлөгчийн албан татвар ногдох орлого олох үйл ажиллагаатай шууд холбогдон гарсан байх”, 16 дугаар зүйлийн 16.1-д “Дараах зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасахгүй”, 16.1.1-д “энэ хуулийн 13.1, 13.2-т заасан нөхцөл, хязгаарыг хангаагүй зардал” гэж заасантай нийцсэн байна.

4.1.6. Энэ талаар хариуцагчийн гаргасан “Хэдий алдагдалтай ч ирээдүйд шилжүүлэх алдагдлаа нэмэгдүүлж байна” гэх гомдол үндэслэлтэй. Анхан шатны шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 2.1.7-д “....18.1.Албан татвар төлөгчийн татварын жилийн албан татвар ногдуулах орлогод албан татварыг ногдуулна.” гэж хуулийг хэт явцуу байдлаар тайлбарлажээ. 

5. “...хувийн хэрэглээний худалдан авалтыг нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлбөл зохих татварын дүнгээс хасаж, тооцон, төсвөөс буцаан авах нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг өсгөсөн” зөрчлийн тухайд:

5.1. Хариуцагч нараас Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.6-д “Дараах бараа, ажил, үйлчилгээг импортоор оруулах, худалдаж авахад төлсөн албан татварыг албан татвар суутган төлөгчийн төлөх уг албан татварын нийт дүнгээс хасахгүй”, 14.6.2-т “хувийн болон ажиллагсдын хэрэгцээнд зориулан худалдаж авсан бараа, ажил, үйлчилгээ” гэсэн заалтыг зөрчсөн гэж үзсэн байна.

5.2. Нэхэмжлэгч нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайлангаар 2021 онд 140,966,959.51 төгрөгийн, 2022 онд 538,126,298.11 төгрөгийн худалдан авалттай, цахим татварын удирдлагын системд 67,909,325.49 төгрөгийн төсвөөс буцаан авах илүү төлөлттэй гэж тайлагнасныг шалгалтаар төсвөөс буцаан авах илүү төлөлтийн дүнг 58,805,882.67 төгрөгөөр бууруулан баталгаажуулсан. 2022 оны зөрчлийн дүн 79,778,614.97, нөхөн татвар 7,977,861.50 төгрөг, торгууль 3,191,144.60 нийт 11,169,006.10 төгрөгийн нөхөн татварын торгууль ногдуулжээ.

5.3. Татварын ерөнхий хуулийн 84 дүгээр зүйлийн 84.1.”Дараах үйлдэл, эс үйлдлийн улмаас төсөвт төлөх татварын хэмжээг бууруулсан буюу төлөөгүй бол төлбөл зохих татварыг нөхөн төлүүлж, нөхөн төлөх татварын дүнгийн 40 хувиар торгоно”, 84.1.5. “төсөвт төлөх нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг бууруулах, эсхүл буцаан авах татварын хэмжээг нэмэгдүүлэх зорилгоор нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан, төлбөрийн баримтын мэдээллийг зөрүүтэй гаргасан, эсхүл падаан, төлбөрийн баримтыг үйлдээгүй.” гэж заажээ.

5.4. Анхан шатны шүүх “хариуцагч хувийн хэрэглээний худалдан авалтыг нэмэгдсэн өртгийн албан татварын төлбөл зохих татварын дүнгээс хасаж, тооцон, төсвөөс буцаан авах нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг өсгөсөн зөрчилд холбогдуулан М ХХК-ийн төсвөөс буцаан авах илүү төлөлтийн дүнгээс нь хасаж, бууруулан баталгаажуулж, төсвөөс буцаан авах авлагыг хасах замаар зөрчлийг залруулсан атлаа, зөрүү дүнгээр дахин нөхөн төлбөр болон торгууль оногдуулсан нь үндэслэлгүй, нэхэмжлэгчийн эрх зүйн байдлыг дордуулсан” гэсэн дүгнэлт буруу.

5.5. Учир нь, нэхэмжлэгч нь 2021 онд 11,225,813.23, 2022 онд 79,778,614.97 төгрөгийн хувийн хэрэглээний худалдан авалтад төлсөн Нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг төлбөл зохих татварыг дүнгээс хасаж төсвөөс буцаан авах татварын дүнг өсгөсөн нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.6-д ”Дараах бараа, ажил, үйлчилгээг импортоор оруулах, худалдаж авахад төлсөн албан татварыг албан татвар суутган төлөгчийн төлөх уг албан татварын нийт дүнгээс хасахгүй”, 14.6.2-д ”хувийн болон ажиллагсдын хэрэгцээнд зориулан худалдаж авсан бараа, ажил, үйлчилгээ” гэснийг зөрчсөн болох нь тогтоогджээ.

5.6. Энэ тохиолодолд хариуцагчаас тухайн зөрчилд Татварын ерөнхий хуулийн 84 дүгээр зүйлийн 84.1-д “Дараах үйлдэл, эс үйлдлийн улмаас төсөвт төлөх татварын хэмжээг бууруулсан буюу төлөөгүй бол төлбөл зохих татварыг нөхөн төлүүлж, нөхөн төлөх татварын дүнгийн 40 хувиар торгоно” гэж зааснаар торгууль ногдуулж, нөхөн татвар төлүүлэхээр шийдвэрлэсэн нь үндэслэлтэй.

6. "... компани нь татвар суутган тооцож, суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй" зөрчлийн тухайд:

6.1. Маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын актын 3 дахь хэсэгт “2019 онд М ХХК-ийн эцсийн эзэмшигч Б.А нь өөрийн эзэмшилд байсан 75 хувийн хувьцаанаас 50 хувь эрхийг Р.Б-д шилжүүлэх замаар эцсийн эзэмшигч өөрчлөгдөхөд компани татвар суутган тооцож, суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн (2006 оны) 8 дугаар зүйл “үйл ажиллагааны орлого”, 8.2-т “Эрх борлуулсны орлогод дараахь орлогыг хамааруулна:” гээд 8.2.2-т “хуулийн этгээд, түүний эцсийн эзэмшигч хувьцаа, хувь оролцоогоо бусдад шилжүүлэх замаар газар эзэмших, ашиглах эрх, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эцсийн эзэмшигчийг өөрчлөх замаар олсон орлого” гэж, 16 дугаар зүйл “Албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлох”, 16 дугаар зүйлийн 16.3-т “Дараахь орлогод албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлохдоо албан татвар ногдуулах тухайн орлого тус бүрийн нийт дүнгээр тооцно:”, 16.3.5-т “эрх борлуулсны орлого”, 16.11-д “Энэ хуулийн 8.2-т заасан орлогыг тухайн эрх эзэмшигч, түүний эцсийн эзэмшигчийн шилжүүлсэн хувьцаа, хувь оролцооноос тухайн ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн хувьцаанд ногдох хэмжээгээр тусгай зөвшөөрлийн үнэлгээнээс хувь тэнцүүлэн тооцож албан татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлно.”, 17 дугаар зүйлийн 17.2-т “Албан татвар төлөгчийн дараахь орлогод дор дурдсан хувиар албан татвар ногдуулна:”, 17.2.7-д “эрх борлуулсны орлогод 30 хувиар”, 21 дүгээр зүйлийн 21.5-д “Энэ хуулийн... 17.2.7-17.2.9-д заасан орлогод ногдох албан татварыг мөн хуулийн 4.1.6-д заасан суутгагч ногдуулан суутган авч, ажлын 7 хоногийн дотор төсөвт шилжүүлнэ” гэснийг зөрчсөн гэж үзсэн.

6.2. М ХХК нь Хүрээдэл ХХК-иас 2010 оны 05 дугаар сарын 31-ний өдөр ашигт малтмалын ашиглалтын 13***А, 13***А дугаартай тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлэн авч, Т.Б (51 хувь), Р.Б (25 хувь), Б.А (24 хувь) тус тус эзэмшиж байгаад 2011 онд Т.Б нь 51 хувийн хувьцаагаа Б.Аод шилжүүлсэн. Б.А 2019 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн бэлэглэлийн гэрээ болон компанийн эрх шилжүүлэх гэрээгээр М ХХК-ийн 50 хувийн хувьцаа эзэмших эрхийг Р.Бад шилжүүлж, улсын бүртгэлд компанийн 75 хувийн хувьцаа эзэмшигчээр Р.Б, 25 хувийн хувьцаа эзэмшигчээр Б.А тус тус бүртгэгдсэн.

6.3. Хувьцааг шилжүүлэх үед үйлчилж байсан Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай /2006 оны/ хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д “Тухайн татварын жилд албан татвар ногдох орлого олсон, эсхүл тийм орлогогүй ч хуульд заасны дагуу албан татвар төлөх үүрэг бүхий аж ахуйн нэгж нь албан татвар төлөгч байна”,  8 дугаар зүйлийн 8.2-т “Эрх борлуулсны орлогод дараахь орлогыг хамааруулна”, 8.2.2-т “хуулийн этгээд, түүний эцсийн эзэмшигч хувьцаа, хувь оролцоогоо бусдад шилжүүлэх замаар газар эзэмших, ашиглах эрх, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эцсийн эзэмшигчийг өөрчлөх замаар олсон орлого” гэж зааснаас үзэхэд хуулийн этгээд эсвэл түүний эцсийн эзэмшигч өөрийн эзэмшиж буй эрхээ бусдад шилжүүлснээр орлого олсон тохиолдолд татвар ногдуулах агуулгатай байна.

6.4. Мөн хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.6-д зааснаар “суутгагч” гэж албан татвар төлөгчид олгосон орлогод энэ хуулийн дагуу албан татвар ногдуулан суутгаж, улсын болон орон нутгийн төсөвт шилжүүлэх үүрэг бүхий этгээд”-ийг хэлнэ. Энэхүү хуулийн заалтын агуулыг тухайн аж ахуйн нэгж нь татвар төлөгч этгээдэд “орлого олгосон” буюу шилжүүлсэн байх, ингэснээр тухайн аж ахуйн нэгж нь тухайн татварын орлогын хувьд албан татвар төлөгчийн төлөх ёстой татварыг суутган авч, төсөвт төлөх үүрэг хүлээхээр зохицуулсан гэж ойлгохоор байна.

6.5. Үүнээс үзэхэд М ХХК нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.7-д зааснаар ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эзэмшигч мөн боловч тус компани тусгай зөвшөөрлийн эцсийн эзэмшигчийг өөрчлөх замаар шууд бусаар орлого олоогүй тул суутгагчийн үүрэг хүлээхгүй.

6.6. Энэ талаар анхан шатны шүүхээс “…энэ тохиолдолд 2019 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдөр 542 дугаартай Бэлэглэлийн гэрээ, мөн өдрийн 543 дугаартай Компанийн эрх шилжүүлэх тухай гэрээг тус тус үндэслэн, М ХХК-ийн 50 хувийн хувьцааг 2019 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн 01/19 дугаар хувьцаа эзэмшигчийн хурлын шийдвэрээр Б.А нь өөрийн эзэмшлийн хувьцаанаас 50 хувийн хувьцааг бэлэглэлийн гэрээгээр тус компанийн 25 хувийн хувьцаа эзэмшигч Р.Бад шилжүүлсэн нь орлого олсон гэх нөхцлийг хангаагүй байх тул нэхэмжлэгч М ХХК-ийг суутгагчийн үүргээ биелүүлээгүй гэж үзэх боломжгүй…” гэж дүгнэсэн нь үндэслэлтэй.

6.7. Мөн “Татварын ерөнхий (2019 оны) хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.48-д “эцсийн эзэмшигч” гэж ашигт малтмал, газрын тос, цацраг идэвхт ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл, газар эзэмших, ашиглах эрх эзэмшигч этгээдийн 30 болон түүнээс дээш хувийн хувьцаа, хувь оролцоо, эсхүл саналын эрхийг өөрөө, эсхүл нэг болон түүнээс дээш үргэлжилсэн хэлхээ холбоо бүхий хуулийн этгээдээр төлөөлүүлэн эзэмшдэг, саналын эрхийг төлөөлүүлэн хэрэгжүүлдэг, эсхүл ногдол ашгийг хүлээн авах эрхтэй этгээдийг” гэж заасан.

6.8. Өөрөөр хэлбэл, хуулийн этгээдийн эцсийн эзэмшигч өөрийн хувьцаа эсхүл хувь оролцоогоо бусдад шилжүүлсний үр дүнд тухайн компанийн эзэмшиж байсан газар эзэмших, ашиглах эрх, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн эцсийн өмчлөгч солигдож байвал үүнээс олсон орлогод албан татвар ногдуулахаар хуульчилсан байхад нэхэмжлэгч М ХХК-ийн хувь эзэмшигч нарын хооронд эрхээ шилжүүлсэн байхад эрх борлуулсны орлогоос шууд бус орлого олсон гэж үзэх боломжгүй.

7. Дээр дурдсан үндэслэлүүдээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрээр маргаан бүхий актын 1, 2 дахь хэсгийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангасныг нэхэмжлэлийн шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгон өөрчилж, актын 3 дахь хэсгийг хүчингүй болгосон шийдлийг хэвээр үлдээж, уг хэсэгт холбогдох нөхөн татварын дүнгээр төлбөрийн хэмжээг бууруулах нь зүйтэй байна.

8. Ингээд Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн 738 дугаар шийдвэрийн Тогтоох хэсгийн 1 дэх заалтыг “... нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангаж, үлдэх хэсгийг хэрэгсэхгүй болгож, нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийн НА-22240000013 нөхөн ногдуулалтын актаар нодуулсан 6,234,246,369.95 төгрөгийн төлбөрийн хэмжээг 6,221,501,550.00 төгрөгөөр бууруулж, бусад заалтыг хэвээр үлдээж, хариуцагчийн давж заалдах гомдлын зарим хэсгийг хангаж шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн дүгнэв.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.2, 120 дугаар зүйлийн 120.3-т заасныг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн 128/ШШ2025/0738 дугаар шийдвэрийн Тогтоох хэсгийн 1 дэх заалтыг “... нэхэмжлэгч М ХХК-ийн гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангаж, үлдэх хэсгийг хэрэгсэхгүй болгож, Нийслэлийн татварын газрын татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 02 дугаар сарын 09-ний өдрийн НА-22240000013 нөхөн ногдуулалтын актаар ногдлуулсан 6,234,246,369.95 төгрөгийн төлбөрийн хэмжээг 6,221,501,550.00 төгрөгөөр бууруулсугай” гэсэн өөрчлөлт оруулж, хариуцагчийн давж заалдах гомдлын зарим хэсгийг хангасугай.

2. Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1.3-т заасны дагуу хариуцагчаас давж заалдах гомдол гаргахдаа улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдсөн болохыг дурдсугай.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.5-д зааснаар шүүхийн хууль хэрэглээний зөрүүг арилгах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой зөрчил гаргасан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн, хуулийг Улсын дээд шүүхийн тогтоол, тайлбараас өөрөөр хэрэглэсэн, эрх зүйн шинэ ойлголт, эсхүл хууль хэрэглээг тогтооход зарчмын хувьд нийтлэг ач холбогдолтой гэж хэргийн оролцогч нар үзвэл магадлалыг гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

ШҮҮГЧ                                          А.САРАНГЭРЭЛ

 

ШҮҮГЧ                                          Д.ОЮУМАА

 

ШҮҮГЧ                                          Б.АДЪЯАСҮРЭН