“П” ХХК-ийн нэхэмжлэлтэй

захиргааны хэргийн тухай

 

 

Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн давж заалдах журмаар хэргийг шийдвэрлэсэн

Шүүх бүрэлдэхүүн:

Шүүх хуралдаан даргалагч шүүгч М.Цэцэгмаа

Бүрэлдэхүүнд оролцсон шүүгч Э.Зоригтбаатар

Илтгэсэн шүүгч Г.Билгүүн

Давж заалдах гомдол гаргасан хэргийн оролцогч:

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.М, Д.С

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Нийслэлийн Татварын газрын Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нарын 2024 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдрийн НА-22240000069 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах

Давж заалдах гомдол гаргасан шүүхийн шийдвэр: Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 03-ны өдрийн 766 дугаар

Давж заалдах шатны шүүх хуралдааны оролцогчид:

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.М, Д.С, өмгөөлөгч Ц.Ц

Хариуцагч Ш.Х

Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга И.Өсөхбаяр

Хэргийн индекс: 128/2025/0206/З

 

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

 

1. Нэхэмжлэгч “П” ХХК-иас “Нийслэлийн Татварын газрын Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нарын 2024 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдрийн НА-22240000069 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах”-аар маргасан байна.

2. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 03-ны өдрийн 766 дугаар шийдвэрээр: Татварын ерөнхий хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.35, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.2, 13.1.3, 16 дугаар зүйлийн 16.1, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.5-д заасныг тус тус баримтлан нэхэмжлэгч “П” ХХК-иас Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нарт холбогдуулан “Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт, шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нарын 2024 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдрийн НА-22240000069 дугаар актын нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах” нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэжээ.

3. Давж заалдах гомдлын агуулга: Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.С дараах үндэслэлээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг эс зөвшөөрч байна. Үүнд:

“... Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.С миний бие 2025 оны 09 дүгээр сарын 29-ний өдөр Захиргааны ерөнхий хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1.1-д “утга агуулгын илэрхий алдаатай”, 47.1.6-д “захиргааны акт гаргах эрх зүйн үндэслэл байгаагүй” гэсэн заалтын агуулгад нийцүүлэн “нэхэмжлэлийн үндэслэл нэмж тодруулах тухай” тайлбарыг шүүхэд хүргүүлсэн. Уг тайлбартаа “... энэхүү тайлбарын заалт тус бүрээр мэтгэлцээн явуулж өгөхийг ... шүүхээс хичээнгүйлэн хүсье” гэх агуулгаар гаргасан хүсэлтийг шүүхээс хангаагүй.

Шүүх хуралдааны явцад дээр дурдсан хуулийн хүрээнд мэтгэлцээн огт явуулаагүй бөгөөд татварын улсын байцаагч нь бүрэн эрхээ хэтрүүлсэн, хуулиас гадуур нэмэлт хязгаарлалт тогтоосон, тухайн харилцааг зохицуулсан хуулийн тодорхой заалтыг хэрэглээгүй гэх агуулгаар нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагын үндэслэлд шүүхээс ямар ч дүгнэлт өгөөгүйд гомдолтой байна.

Монгол Улсын дээд шүүхээс “Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн зарим зүйл, заалтыг тайлбарлах тухай” 37 дугаар тогтоолыг 2006 оны 07 сарын 03-ны өдөр гаргажээ.

Уг тогтоолд: 4. “захиргааны акт утга, агуулгын илэрхий алдаатай” гэдэгт актыг гаргасан захиргааны байгууллага, албан тушаалтны хүсэл зориг тухайн актад бүрэн илэрхийлэгдээгүй, актын заалтууд хоорондоо зөрчилдсөнөөс хоёрдмол утгатайгаар ойлгогдож болохоор агуулга нь тодорхой бус байхыг хэлнэ. Түүнчлэн найруулга зүйн болон үг, үсэг, тооны алдаа нь үр дагаврын хувьд бусдын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчихөөр байвал тухайн актыг утга агуулгын хувьд илэрхий алдаатайд тооцож болно.

6. “захиргааны акт гаргах эрх зүйн үндэслэл байгаагүй” гэдэгт захиргааны байгууллага, албан тушаалтан тухайн харилцааг хуулиар зохицуулаагүй байхад хуулиар тогтоосон хязгаарлалтыг зөрчих, түүнчлэн хуулиас гадуур нэмэлт хязгаарлалт тогтоох, бүрэн эрхээ хэтрүүлэх зэргээр захиргааны акт гаргахыг хориглоно. Түүнчлэн тухайн харилцааг зохицуулсан хуулийн тодорхой заалтыг хэрэглээгүй буюу хуулийн ерөнхий заалтыг хэрэглэсэн, эсхүл хуулийн заалтыг хэрэглэхгүйгээр захиргааны акт гаргасан зэргийг “захиргааны акт гаргах эрх зүйн үндэслэл байгаагүй” гэдэгт хамааруулж үзнэ” гэж тус тус тайлбарлажээ.

Хариуцагч татварын улсын байцаагчийн үйлдсэн “Нөхөн ногдуулалтын акт” нь захиргааны актад тавигдах “эрх зүйн шаардлага”-ыг хангаагүй, шүүх хуралдаанаар нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн гаргасан тайлбар, хүсэлтийг хэлэлцээгүйгээс шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байх зарчимд нийцээгүй болохыг дараах хүснэгт мэдээллээр харуулав.

 

УДШ-ийн 2006 оны 37 дугаар тогтоол	Нэхэмжлэгчийн 2025.09.29-ний өдрийн нэмж тодруулсан тайлбар	Хариуцагчийн няцаалт	Шүүхийн дүгнэлт
Тухайн харилцааг зохицуулсан хуулийн тодорхой заалтыг хэрэглээгүй	Татварын ерөнхий хуулийн 9-р бүлийн 45 дугаар зүйл “Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын ногдуулалт, төлөлтийг баталгаажуулах” акт үйлдэх ёстой.	Баталгаажуулах хүсэлт гаргаагүй тохиолдолд “нөхөн ногдуулалтын акт” үйлддэг.	Хоёр. Шүүхээс хийсэн дүгнэлтийн тухайд: 2.10. Татварын “0” хувь хэрэглэж татвар ногдуулах ёстой гэх нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн тайлбарын хувьд экспортод гаргасан дүнгээр нь “0” хувь тооцсон, харин аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувьд татвар ногдох дүнгээ бууруулахдаа хуульд заасан бодит худалдан авалтын дүнг хасахдаа хуульд нийцүүлж зохих шаардлагыг хангасны дараа хасах нь хуулиар хүлээсэн үүргэ тул энэхүү тайлбар үндэслэлгүй.
	Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 11.2 “Энэ хуулийн 7.1.3-т заасан бараа, ажил, үйлчилгээнд ногдуулах албан татварын хувь тэг “0”-тэй тэнцүү байна.	Маргахгүй зөвшөөрдөг.
Актын заалтууд нь хоорондоо зөрчилдсөнөөс хоёрдмол утгатайгаар ойлгогдож болохоор агуулга нь тодорхой бус байх	“Акт”-д албан татвар ногдуулах орлогыг бууруулсан нь НӨАТ-ын тухай хуулийн 14.5 заалтыг зөрчсөн” гэсэн нь агуулгын хувьд зөрчилтэй. НӨАТ-ын тухай хуульд “албан татвар ногдуулах орлого” гэсэн заалт байхгүй, байх боломжгүй.	Энэ асуудлаар тайлбар, няцаалт өгөөгүй.
Хуулиас гадуур нэмэлт хязгаарлалт тогтоох	Татвар төлөгчид хуулиар ногдуулаагүй Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөхийг шаардсан.	Энэ асуудлаар тайлбар, няцаалт өгөөгүй.
Бүрэн эрхээ хэтрүүлэх	Хэрэв экспортын орлогод 10%-иар албан татвар ногдуулах бол хуулийн 7.1.3, 11.2 заалт, 12 дугаар зүйлийг УИХ-аас хууль гаргаж өөрчлөх эрхтэй. Татварын улсын байцаагчийн дур зоргоор огт төлөх ёсгүй татварыг бий болгохгүй.	Энэ асуудлаар тайлбар, няцаалт өгөөгүй.

 

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн зүгээс “Нөхөн ногдуулалтын акт” нь хуулиар гадуур нэмэлт хязгаарлалт тогтоосон буюу Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулиар ногдуулаагүй албан татварыг төлүүлэхийг шаардсан нь Үндсэн хуулиар олгогдсон үндсэн эрхийг зөрчсөн байна гэж нэхэмжлэлийн шаардлагын үндэслэлээ тодорхойлсон. Гэтэл анхан шатны шүүхээс нэхэмжлэлийн шаардлагын энэ үндэслэлийг огт авч хэлэлцээгүй. Тодруулбал, шүүх хуралдааны тэмдэглэлээс харахад энэ асуудлаар талуудын хооронд мэтгэлцээн огт яваагүй болох нь нотлогдоно.

Хэрэгт байгаа болон шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдэж, хэргийг хянан шийдвэрлэхэд үндэслэл болгосон нотлох баримтыг үнэлж дүгнэсэн байдал, захиргааны актын хууль зүйн үндэслэл, түүнд өгөх хэргийн оролцогчдын тайлбар, татгалзалд өгсөн дүгнэлт, шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болгосон хэм хэмжээ, тэдгээрийг хэргийн бодит нөхцөл байдалд хэрхэн тайлбарлаж хэрэглэсэн тухайгаа шүүх шийдвэрийн үндэслэх нь хэсэгт тусгах ёстой.

Гэтэл 766 дугаартай шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх нь хэсгийн 2.10-т дурдсан дүгнэлт нь утга, агуулгын хувьд ойлгомжгүй байна. Тодруулбал, нэг талаас нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангах нөхцөлөөр НӨАТ-ын “0” хувь тооцсон /хэрэглэсэн/ гэж дүгнэх боловч нөгөө талаас нэхэмжлэлийн шаардлагыг хэрэгсэхгүй болгох нөхцөлөөр үл ойлгогдох (харин аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувьд татвар ногдох дүнгээ буруулахдаа хуульд заасан бодит худалдан авалтын дүнг хасахдаа хуульд нийцүүлж зохих шаардлагыг хангасны дараа хасах нь хуулиар хүлээсэн үүрэг) дүгнэлт хийжээ.

Иймээс Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 118 дугаар зүйлийн 118.3-т заасны дагуу хэргийг бүхэлд нь хянаж, манай нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж өгнө үү” гэжээ.

4. Давж заалдах гомдлын агуулга: Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.М дараах үндэслэлээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг эс зөвшөөрч байна. Үүнд:

“... Монгол Улсын Үндсэн хуулийн нэгдүгээр зүйлийн 2-т “Ардчилсан ёс, шударга ёс, эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн”, Арван есдүгээр зүйлийн 1-д “Төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэнийхээ өмнө хариуцна”, Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д “Татвар бий болгох, тогтоох, ногдуулах, тайлагнах, төлөх, хяналт шалгалт хийх, хураах, хөнгөлөх, чөлөөлөх үйл ажиллагаанд дараах зарчмыг баримтална”, 5.1.2-т “тодорхой байх”, 5.1.3-д “шударга байх” гэж хуульчилсан.

Самрын бизнес эрхлэгч, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгжүүд хуш модны самрын нөөцийг ашиглах эрхийн бичиг авахад орон нутгийн төсөвт килограмм тутамд 200 хүртэл төгрөг, самрын боловсруулж бэлтгэсэн идээг экспортлоход Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яаманд килограмм тутамд 3000 төгрөгийн улсын тэмдэгтийн хураамжийг тус тус, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын сайдын 2022 оны 08 дугаар сарын 09-ний өдрийн А/290 дүгээр тушаалаар батлагдсан Ойн дагалт баялгийн нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээний дагуу кг тутамд 1400 төгрөгийн төлбөрийн төлдөг. Үүнээс гадна компаниуд өөрсдөө хуш модны самрыг түүдэггүй, аж ахуйн нэгжүүдээс цайруулсан 1 килограмм самрыг 10000-15000 төгрөгөөр худалдаж авдаг. Манай компани 2020-2022 онд 381 200 000 төгрөгийн баялгийн нөөц ашигласны төлбөр, 2020-2023 онд ойн нөөц ашигласны төлбөр 1 122 808 000 төгрөгийн төлбөр, 2020-2023 онд улсын тэмдэгтийн хураамжид 3 026 446 000 төгрөгийн төлбөр болон ААНОАТ, НӨАТ, ХХОАТ, НДШ, экспортын татвар зэргийг төлж төсвийг бүрдүүлэхэд татвар төлөгчийн хувиар шударгаар хөдөлмөрлөж, баялаг бүтээн ажиллаж байна.

Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам 2025 оны 10 дугаар сарын 31-ний өдрийн 04/5640 дугаар албан бичигтээ “Гаалийн ерөнхий газрын мэдээгээр 2021 онд 641700 кг, 2022 онд 340200 кг, 2023 онд 275426 кг, нийт 1257326 кг боловсруулсан самрын идээ экспортод гаргасан байна. Дээрх самрын идээг боловсруулж гадаад улсад гаргахад ойролцоогоор 1796180 кг ястай самар түүж бэлтгэх шаардлагатай гэж тодорхойлж, дээр дурдсан татвар, төлбөр, хураамжийг худалдан авсан самрын кг тутамд төлдөг тухай дурдсан. НӨАТ-ын хуурамч падаанаар зардлаа өсгөх нь самрын компанид ямар ч ашиггүй, харин ч кг тутамд /200+1400+3000/ төгрөгийн төлбөр төлбөр хураамжийг төлөх нь утгагүй, ийнхүү хуурамч падаан үйлдэх, үндэслэлгүйгээр зардлаа өсгөх бодит шалтгаан байхгүй. Төр байгалийн дагалт баялаг ашиглах тусгай зөвшөөрлийн төлбөр, ойн нөөц ашигласны төлбөр, экспортлоход улсын тэмдэгтийн хураамж, татваруудыг кг-аар тооцож улс, орон нутгийн төсөвт төлүүлдэг. Ойн тусгаарлалт, нөхөн сэргээлтийн зардлыг га-аар тооцож хураадаг. Гэтэл энэ бүр үйл ажиллагааг зөвшөөрч, бодитой гэж тооцож татвар авчхаад түүхий эд буюу цайруулсан самрыг худалдан авсан, түүнд төлсөн төлбөрийг “татвар ногдох орлогоос хасагдах бодит зардал биш” гэж буруутгаж болохгүй. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1, 13.1.2, 13.1.3-д заасан шалгуурыг бүрэн хангасан, татварын цахим системээс үүсгэсэн И-баримтыг үндэслэн татвараа тайлагнаж төлсөн нь хуульд нийцнэ.

Өртөг зардал уялдах ёстой. Шийдвэрийн 2.8-д “Учир нь шүүхээс нэхэмжлэгч аж ахуйн нэгж, үйл ажиллагааныхаа чиглэл зорилгын дагуу самар худалдан авч бүтээгдэхүүн болгож экспортод гаргахад шаардлагатай түүхий эд болох хуш модны самар худалдан авсан үйл баримтыг үгүйсгээгүй...” гэж дүгнэсэн атлаа аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар бууруулсан гэх зөрчлийг үгүйсгэх ёстой. Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падааныг хуурамч гэж үзсэн тохиолдолд зардлыг жишиг үнийн аргаар тогтоох хууль зүйн үүрэг, бүрэн эрх татварын улсын байцаагч нарт байсан. Татварын ерөнхий хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.11-д ““жишиг үнийн арга” гэж татвар төлөгчтэй ойролцоо хүчин чадал, нөхцөл бүхий адилтгах үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа этгээдийн үйл ажиллагаа, орлого, зарлагын болон бусад бодит тооцоонд үндэслэн татварын ногдлыг тодорхойлохыг тийм татвар төлөгч байхгүй бол татварын алба өөрт байгаа мэдээллийг үндэслэн татварын ногдлыг тодорхойлохыг”, 36 дугаар зүйлийн 36.1-д “Татвар төлөгчийн татварын ногдлыг үнэн зөв тодорхойлох боломжгүй тохиолдолд татварын алба татвар төлөгчийн татварын ногдлыг жишиг үнийн аргаар тооцоолж, нөхөн ногдуулалтын акт үйлдэнэ”, Сангийн сайдын 2019 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн 294 тоот тушаалын хавсралтаар батлагдсан Татварын ногдлыг жишиг үнийн аргаар тодорхойлох журмын 2.2-т “Татварын ногдлыг жишиг үнийн аргаар тодорхойлоход татварын алба дараах эх үүсвэрийн мэдээллийг ашиглана”, 2.2.2-т “Татварын албанд байгаа тухайн татвар төлөгчтэй харилцан хамааралгүй, ойролцоо хүчин чадал, нөхцөл бүхий адилтгах үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа этгээдийн үйл ажиллагаа, орлого, зарлагын болон бусад бодит тооцоо”, 3.5-д “Тусгай мэргэжил шаардсан ажил үйлчилгээ эрхэлж буй татвар төлөгчийн татварын ногдлыг энэ журмын 3.1, 3.2, 3.3-т заасны дагуу тодорхойлох боломжгүй тохиолдолд татвар төлөгчийн хүсэлтийн дагуу тухайн салбараар мэргэшсэн мэргэжилтэн /цаашид “шинжээч” гэх/ ажиллуулж дүгнэлт гаргуулан, татварын ногдлыг тодорхойлохдоо уг дүгнэлтийг ашиглаж болно” гэж заасны дагуу бодит зардлыг тогтоох боломжтой. Энэ нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 4.2-т “Захиргааны үйл ажиллагаанд дараах тусгай зарчмыг баримтална”, 4.2.5-д “зорилгодоо нийцсэн, бодит нөхцөлд тохирсон, шийдвэр нь үндэслэл бүхий байх”, 24 дүгээр зүйлд заасан нөхцөл байдлыг тогтоох, 25 дугаар зүйлд заасан нотлох баримт цуглуулах, Татварын ерөнхий хуулийн 19 дүгээр зүйлийн 19.1-д “Татварын улсын байцаагч татварын ногдлыг тодорхойлох болон татвар хураах зорилгоор татвар төлөгчийн байр агуулахад нэвтрэн орж мэдээ, мэдээлэл, баримт цуглуулах, үзлэг хийх, тооллого явуулах, ажлын зураг авалт хийх нийтлэг ажиллагааг хэрэгжүүлэх эрхтэй” гэж заасанд нийцнэ.

Хэрэв манай компанийг самар худалдан аваагүй, зардал нь бодитой биш гэж үзэх тохиолдолд дээр дурдсан, кг тутмаар тооцож төлсөн татвар, төлбөр, хураамжийг төр буцааж өгөх ёстой. Шүүх самрын салбарын эрх зүйн зөрчилдөөнт байдал, ойд очиж худалдаа хийж буй үйл ажиллагааны онцлог нөхцөлийг харгалзан хуулийг тайлбарлан хэрэглэх ёстой.

Хуульд заасан журмын дагуу урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаагүй. Засгийн газрын 2019 оны 466 дугаар тогтоолоор батлагдсан Маргаан таслах зөвлөлийн ажиллах журмын 2.2-т “аймаг, нийслэлийн татварын албаны дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөл нь 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй байна”, 6.3-д “Маргаан таслах зөвлөлийн хуралдаанд маргааны оролцогч талууд болон Маргаан таслах зөвлөлийн гишүүдийн гуравны хоёроос доошгүй нь оролцсоноор хуралдааныг хүчинтэйд тооцно” гэж заасан. Өөрөөр хэлбэл 6 гишүүний ирцтэйгээр маргааныг хянан шийдвэрлэх журамтай. Хуралдааны дарга Б.Б даргалж, гишүүд Б.Б, Л.Б, Г.Х, Я.А нарын 5 хүний бүрэлдэхүүнтэй хийсэн, эдгээр 5 гишүүн зөвлөлдөж шийдвэрээ гаргасан. Маргаан таслах зөвлөлийн ажиллах журмын 2.6, 5.1-5.4-д зааснаар “маргалдагч” нь гишүүний чиг үүргийг хэрэгжүүлдэггүй тул маргаан шийдвэрлэхэд оролцоогүй, бүрэн бус ирцээр маргааныг шийдвэрлэсэн.

Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.2-т “Татварын алба татварын хяналт шалгалтыг ерөнхий болон тусгай удирдамж, томилолттой хийх бөгөөд бүрэн, эсхүл хэсэгчилсэн хэлбэрээр олон улсын жишиг, хууль тогтоомжид нийцүүлэн хэрэгжүүлнэ” гэж зааж татварын хяналт шалгалтыг удирдаж, томилолтгүйгээр хийхийг хориглодог. Гэтэл 2024 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн томилолтыг 2024 оны 04 дүгээр сарын 30-ны өдрийг дуустал сунгасан байдаг ч 05 дугаар сарын 06-ны өдөр нөхөн ногдуулалтын акт гаргасан нь хууль зөрчиж байна. Татварын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн санд зөвхөн гарын үсгээр баталгаажуулсан удирдамж, томилолтыг бүртгэх ёстой. Системд оруулсан мэдээлэл нь татварын хяналт шалгалтын материалтай танилцах боломжийг холбогдох этгээдэд олгож буй арга хэрэгсэл, технологийн дэвшил болохоос татварын улсын байцаагч болон татварын хяналт шалгалтын нэгжийн даргын гарын үсэг, тэмдэг зэрэг баталгаажуулалтыг огтоос төлөөлөхгүй, нотлохгүй.

Ялангуяа QR код нь Татварын ерөнхий хууль (6.1.34, 6.1.44, 29.7)-д заасан татварын “цахим гарын үсэг”-ийн шаардлагыг огт хангахгүй нь мөн тодорхой байна. Өөрөөр хэлбэл Монголын татварын алба нөхөн ногдуулалтын акт, томилолтыг цахим гарын үсгээр албажуулах, баталгаажуулах хуулийн заалт, зохицуулалт байхгүй. Татварын ерөнхий хуулийн 33.1.4, 79.1, 79.4, 79.6 дахь заалтууд ёсоор татварын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн санд зөвхөн татварын улсын байцаагчийн үйлдсэн (33.1.4) буюу гаргасан шийдвэрийг үйлдэн баталгаажуулсан (79.1 ба 79.4.3) баримт бичгийг заавал бүртгэх (79.6) хуулийн зохицуулалт үйлчилж байна. Өөрөөр хэлбэл цахим системээр хяналт шалгалтын томилолт, удирдамжийг олгох, сунгах талаарх зохицуулалт байхгүй, томилолтын хугацаа дууссаны дараа нөхөн ногдуулалтын акт тавьжээ.

Татварын ерөнхий хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.28-д “"татварын жил" гэж тухайн жилийн 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг дуустал хугацааг” гэж тодорхойлсон. Манай компани 2020 онд 255 146 061.82 төгрөгийн алдагдалтай ажилласан бөгөөд 2020 онд гаргасан гэж тодорхойлсон зөрчлийг ашигтай ажилласан 2021 онд хамааруулан тооцож байгаагаас татвар төлөгчийн эрх зүйн байдлыг ямар хэмжээнд дордуулсныг ойлгож болно.

Актын 3 дугаар хавтаст “Татварын ерөнхий хууль шинэчилсэн найруулгыг дагаж мөрдөх журмын тухай хуулийн ... дүгээр зүйлийн удирдлага болгон гээд Тогтоох нь” гэсэн. Журмын аль хэсгийг үндэслэсэн нь ойлгомжгүй юм. Хуульд үндэслээгүй захиргааны шийдвэр акт гарсан. Иймд Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нарын 2024 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдрийн НА-22240000069 дүгээр нөхөн ногдуулалтын актыг бүхэлд нь хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийг хангаж шийдвэрлэхийг хүсье” гэжээ.

 

ХЯНАВАЛ:      

 

1. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 118 дугаар зүйлийн 118.3-д зааснаар анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хянаад хэвээр үлдээж шийдвэрлэлээ.

2. Шүүх дараах үндэслэлээр нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нарын давж заалдах гомдлыг хангах үндэслэлгүй гэж үзэв.

2.1. Нийслэлийн татварын газрын Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нар “П” ХХК-ийн 2020 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2022 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийг дуусталх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын хяналт шалгалт хийсэн байх бөгөөд хяналт шалгалтын явцад нэхэмжлэгч компани нь 2020-2022 оны хооронд “Т” ХХК, “Б” ХХК, “Г” ХХК, “Б Э” ХХК-иудаас нийт 86 НӨАТ-ын падаанаар бараа материал худалдан авсан мэтээр тайлагнаж, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар болон Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдох орлогыг буруулсан гэх зөрчлийг илрүүлж, 2024 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдрийн НА-22240000069 дугаар нөхөн ногдуулалтын актаар 830 005 454 төгрөгийн нөхөн татвар, 321 264 727.73 төгрөгийн торгууль, 278 584 425 төгрөгийн алданги, нийт 1 429 854 606.73 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр тогтоожээ.

2.2. Нэхэмжлэгчээс маргаан бүхий татварын улсын байцаагч нарын нөхөн ногдуулалтын актыг эс зөвшөөрч Нийслэлийн Татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлд гомдол гаргаж, Нийслэлийн Татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлийн 2024 оны 12 дугаар сарын 18-ны өдрийн 49 дүгээр тогтоолоор татварын улсын байцаагч нарын нөхөн ногдуулалтын актыг хэвээр үлдээсэн байна.

2.3. Улмаар нэхэмжлэгчээс “Нийслэлийн Татварын газрын Татварын хяналт шалгалтын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Н, Ш.Х нарын 2024 оны 05 дугаар сарын 06-ны өдрийн НА-22240000069 дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргасан бөгөөд нэхэмжлэлийн шаардлагын үндэслэлээ “... манай компани тусгай зөвшөөрөлд заасан хэмжээгээ, иргэдийн гар дээрээс цайруулсан самрыг худалдан авч, үйлдвэрт боловсруулан бүтээгдэхүүн болгон экспортолдог, самар худалдаж авахгүйгээр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, экспорт хийх боломжгүй бөгөөд өртгийг үгүйсгэж, худалдан авалт нь бодитой биш, хуурамч падаан гэж буруутгаж байгаа нь татварын улсын байцаагчийн алдаа...” гэж тайлбарлан маргадаг бол хариуцагч татварын улсын байцаагчаас “... тодорхой бизнесийн зорилгогүй татварын үйлдэл хийж татвар ногдох орлогыг бууруулсан нь анхан шатны баримт, дансны хуулга, тухайн компанийн гүйцэтгэх захирал, нягтлан бодогч нарын ярилцлагаар нотлогдсон, ... “П” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Б.С-той 2024 оны 03 дугаар сарын 26-ны өдөр Нийслэлийн Татварын газарт ярилцлага хийж, тодруулга авахад “Т” ХХК, “Б” ХХК, “Г” ХХК, “Б Э” ХХК-иудаас 2020-2022 онд түүхий эд, бараа материалыг худалдан авахдаа дээрх гүйлгээнүүдийг дансаар хийгээгүй, бүгд бэлэн мөнгөөр худалдан авалт хийж, кассаас зарлага гаргасан гэсэн тайлбар нь тухайн гүйлгээ бодитоор хийгдсэн гэх нотлох баримт болохгүй” гэж нэхэмжлэлийн шаардлагыг эс зөвшөөрч маргажээ.

2.4. Анхан шатны шүүхээс “... “Т” ХХК, “Б” ХХК, “Г” ХХК, “Б Э” ХХК гэх 4 компаниас өөрийн компанийн үйл ажиллагаа, үндсэн үйл ажиллагаатай шууд холбогдсон, бодит худалдан авалт хийгдсэн байх буюу хуш модны самрыг тухайн компаниудаас бодитоор худалдан авсан байх түүнээс бус ченж иргэдээс худалдан авсныгаа эдгээр компаниудаас авсан гэж тайлагнахгүй байх ёстой гэвч бодитоор худалдан авалт хийгдсэн гэдэг нь хэрэгт авагдсан нотлох баримтаар нотлогдоогүй, ... хуш модны самар худалдаалдаг ченжүүдээс худалдаж авсан, тэдний өгсөн НӨАТ-ын баримт гэж тайлбарлах нь хуулиар хүлээсэн татвараа үнэн зөв тайлагнах, санхүүгийн анхан шатны баримтаа хуульд заасны дагуу бүрдүүлэх үүргээ зөрчсөн гэж үзнэ, ... түүнчлэн тус компаниудтай байгуулсан гэрээ, бэлэн мөнгөний зарлагын баримтуудыг үзэхэд бодит худалдан авалт хийгдсэн мэт боловч энэ нь бусад байдлаар нотлогдоогүй, жишээлбэл, ихээхэн хэмжээний дүнтэй худалдан авалт хийгдэж байхад тухайн мөнгөн дүнг хаанаас, хэний данснаас бэлэн мөнгөөр гаргаж худалдан авсан нь тодорхойгүй, худалдан авсан самраа хэн гэж ажилтнаас, хэзээ, хаана байрлах агуулахаас, хэдий хэмжээтэйгээр хүлээн авсан талаарх баримтаа татварын хяналт шалгалт, болон шүүхээр хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад удаа дараа шаардахад гаргаж ирүүлээгүй, татварын хяналт шалгалт, шүүх хуралдаан дээр гаргасан тайлбарууд нь хоорондоо зөрүүтэй байгаа зэргээс үзэхэд бодит худалдан авалт хийгдсэн гэж үзэх үндэслэлгүй...” талаар үндэслэл бүхий дүгнэлт хийж нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн байна.

2.5. Учир нь Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14.3-д “Албан татвар суутган төлөгч хоорондын бараа борлуулсан, ажил гүйцэтгэсэн, үйлчилгээ үзүүлсэн тухай бүрд төлбөрийн баримт олгох бөгөөд уг баримтуудыг дангаар, эсхүл хамтатган нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан үйлдэнэ”, 14.4-д “Албан татвар суутган төлөгч хоорондын бараа, ажил, үйлчилгээний борлуулалтыг баталгаажуулсан нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падааныг үндэслэн албан татварын хасалтыг хийнэ”, 14.5-д “Албан татвар суутган төлөгч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид албан татвар төлсөн нь нэхэмжлэл, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан, нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтад тусгагдаагүй бол уг албан татварыг хасаж тооцохгүй” гэж тус тус хуульчилсан.

Хэдийгээр нэхэмжлэгч компанийн хувьд дээр дурдсан нэр бүхий 4 компаниас самар худалдан авсан гэх төлбөрийн баримт, Нэмэгдсэн өртгийн албаны татварын падаан байх боловч бодитоор худалдан авсан болох нь нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтаар нотлогдохгүй байгаа энэ тохиолдолд албан татварын хасалтыг хийхийг хуулиар хориглосон бөгөөд хариуцагч татварын улсын байцаагч нар нэхэмжлэгчийг самар худалдан аваагүй гэж буруутгаагүй, гагцхүү дээрх 4 компаниас худалдан авсан гэх баримт нь бодит байдалд нийцэхгүй, санхүүгийн анхан шатны баримтаар хангалттай тогтоогдоогүй гэсэн үндэслэлээр ийнхүү нөхөн ногдуулалтын акт үйлдсэн нь Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д заасан татвар зайлшгүй, тодорхой, шударга байх зарчмуудад нийцжээ.

2.6. Түүнчлэн хавтаст хэрэгт авагдсан Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны 2025 оны 07 дугаар сарын 31-ний өдрийн 04/3866 дугаар албан бичгээс үзэхэд “Т” ХХК, “Б” ХХК, “Г” ХХК, “Б Э” ХХК-иуд нь 2020-2022 оны хооронд хуш модны самар бэлтгэх зөвшөөрөл авч үйл ажиллагаа явуулж, ойн дагалт баялгийн төлбөр, хураамж төлж байгаагүй болох нь тогтоогдож байх тул нэхэмжлэгч компанийн гаалийн мэдүүлгийг үндэслэн дээрх компаниудаас самар худалдан авсан гэж үзэж албан татварын хасалт хийх үндэслэлгүй.

Өөрөөр хэлбэл, нэхэмжлэгч компанийн гаалийн мэдүүлэг нь тус компани хэзээ, ямар хэмжээтэй, ямар бүтээгдэхүүн Монгол Улсын хилээр гаргасан болохыг нотлохоос бус уг хилээр гаргаж буй бараа, бүтээгдэхүүнийг ямар хүн, хуулийн этгээдээс худалдан авсан болохыг нотлох баримт болохгүй.

2.7. Мөн Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.3-д ““анхан шатны баримт” гэж ажил, гүйлгээ гарсныг нотолж бүрдүүлдэг гэрээ, нэхэмжлэх, төлбөр төлсөн баримт болон бусад нотолгоог” ойлгох бөгөөд хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.6-д зааснаар анхан шатны баримтын үнэн зөвийг түүнийг үйлдсэн, зөвшөөрсөн, шалгаж хүлээн авсан ажилтан хариуцахаас гадна татвар төлөгч нь Татварын ерөнхий хуулийн 29 дүгээр зүйлийн 29.1.1, 29.1.3-д зааснаар анхан шатны баримт бүрдүүлэх, нягтлан бодох бүртгэлийг тогтоосон журам, нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу төлбөрийн баримтад үндэслэн хөтөлж, татварын тайланг санхүү, аж ахуйн үйл ажиллагааны тайлан тэнцэлд үндэслэн үйлдэх, мөн суутгасан татварыг хуульд заасан хугацаанд харьяа татварын албанд үнэн зөв тайлагнах үүргийг хүлээнэ. Өөрөөр хэлбэл татвар төлөгч нь анхан шатны баримтыг хууль, журмын дагуу бүрдүүлж, тэдгээр баримтад үндэслэн нягтлан бодох бүртгэлээ үнэн зөв хөтөлж, эдгээрт тулгуурлан татварын тайлангаа шударгаар гаргах үүрэгтэй. Ийнхүү үүргээ зохих ёсоор биелүүлснээр Татварын ерөнхий хуулийн 5.1.3, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.4-д заасан шударга, үнэн зөв байх зарчим хангагдах юм.

2.8. Нөгөөтээгүүр, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1-д “Хуульд өөрөөр заагаагүй бол доор дурдсан бараа, ажил, үйлчилгээнд албан татвар ногдуулна”, 7.1.3-д “Монгол Улсаас экспортод гаргасан бүх төрлийн бараа, ажил, үйлчилгээ”, 11 дүгээр зүйлийн 11.2-т “Энэ хуулийн 7.1.3-т заасан бараа, ажил, үйлчилгээнд ногдуулах албан татварын хувь тэг /"0"/-тэй тэнцүү байна”, 12 дугаар зүйлийн 12.1-д “Экспортод гаргасан дараах бараа, ажил, үйлчилгээнд энэ хуулийн 11.2-т заасан хувиар албан татвар ногдуулна”, 12.1.1-д “Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээс экспортод гаргасан, гаалийн байгууллагад мэдүүлсэн бараа” гэж тус тус заасан бөгөөд энэ нь нэхэмжлэгч компанийн бусад хүн, хуулийн этгээдээс самар худалдан авч, уг самраараа хийсэн бүтээгдэхүүнийг экспортлоход Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар “0” хувьтай тэнцүү байхаас биш Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.4, 14.5-д зааснаар нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөгч бусад этгээдээс худалдан авсан бараа, бүтээгдэхүүний хувьд нэмэгдсэн өртгийн албан татвар “0” хувьтай тэнцүү байх боломжгүй төдийгүй нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдсон үнээр худалдан авалт хийж, татварын хасалт хийх тохиолдолд тухайн бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авсан талаарх нэхэмжлэл, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын падаан, нягтлан бодох бүртгэлийн бусад баримтаар тогтоогдсон байхыг шаардах бөгөөд уг шаардлагыг хангаагүй болох нь нэгэнт тогтоогдсон энэ тохиолдолд хариуцагчийн үйл ажиллагааг буруутгах үндэслэлгүй.

2.9. Мөн Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1-д “Дараах нөхцөлийг нэгэн зэрэг хангасан зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцно”, 13.1.2-т “албан татвар төлөгчийн албан татвар ногдох орлого олох үйл ажиллагаатай шууд холбогдох гарсан байх”, 13.1.3-д “зардал бодитой гарсан бөгөөд Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 13 дугаар зүйлд заасан баримт болон холбогдох бүртгэлээр баталгаажсан байх”, 16 дугаар зүйлийн 16.1-д “Дараах зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасахгүй”, 16.1.1-д “энэ хуулийн 13.1, 13.2-т заасан нөхцөл, хязгаарыг хангаагүй зардал” гэж заасан бөгөөд нэгэнт нэхэмжлэгч компани нь дээрх 4 компаниас самар худалдан авсан гэх зардал нь нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримтаар тогтоогдохгүй байх тул албан татвар ногдох орлогоос хасаж тооцсон нь дээрх хуульд заасныг зөрчсөн, энэ талаарх анхан шатны шүүхийн дүгнэлт үндэслэл бүхий болжээ.

 

Иймд анхан шатны шүүхээс маргааны үйл баримтыг зөв тодорхойлж, шаардлагатай нотлох баримтуудыг цуглуулан, уг баримтуудад үндэслэл бүхий дүгнэлт хийж нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн байх тул анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээж, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нарын давж заалдах гомдлыг хангахгүй орхих зүйтэй гэж үзлээ.

 

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.2, 120 дугаар зүйлийн 120.1-д заасныг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

 

1. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 03-ны өдрийн 766 дугаар шийдвэрийг хэвээр үлдээж, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Д.С, Б.М нарын давж заалдах гомдлыг хангахгүй орхисугай.

 

2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.3-д заасныг баримтлан нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нараас давж заалдах гомдол гаргахдаа тус бүр төлсөн 70200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

 

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.5 дахь хэсэгт зааснаар шүүхийн хууль хэрэглээний зөрүүг арилгах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой зөрчил гаргасан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн, хуулийг Улсын дээд шүүхийн тогтоол, тайлбараас өөрөөр хэрэглэсэн, эрх зүйн шинэ ойлголт, эсхүл хууль хэрэглээг тогтооход зарчмын хувьд нийтлэг ач холбогдолтой гэж хэргийн оролцогч нар үзвэл магадлалыг гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

 

ШҮҮГЧ                                                           М.ЦЭЦЭГМАА

 

 

                      ШҮҮГЧ                                                             Э.ЗОРИГТБААТАР

 

 

ШҮҮГЧ                                                            Г.БИЛГҮҮН