“У*******” ХХК-ийн нэхэмжлэлтэй

захиргааны хэргийн тухай

 

   Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн давж заалдах журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэсэн

Шүүх бүрэлдэхүүн:

Даргалагч: Шүүгч Н.Долгорсүрэн

Бүрэлдэхүүнд оролцсон: Шүүгч Д.Оюумаа

Илтгэгч: Шүүгч Э.Лхагвасүрэн

Давж заалдах гомдол гаргасан хэргийн оролцогч: Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ж.Э*******, өмгөөлөгч Р.Л*******

Нэхэмжлэгч: “У*******” ХХК

Хариуцагч: Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Т.Б*******, Ч.Л******* нар

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 7 дугаар сарын 02-ны өдрийн НА-35240000108 дугаар актыг хүчингүй болгуулах

Давж заалдах гомдол гаргасан шүүхийн шийдвэр: Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 128/ШШ2025/0855 дугаар шийдвэр

Давж заалдах шатны шүүх хуралдааны оролцогчид:

Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Г.Г*******, Ж.Э*******

Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Р.Л*******

Хариуцагч Т.Б*******, Ч.Л*******

Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ж.А*******

Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга: Д.Эрдэнэбаяр

Хэргийн индекс: 128/2025/0347/3

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1.Нэхэмжлэгч “У*******” ХХК-иас Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Т.Б*******, Ч.Л******* нарт холбогдуулан “Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагчийн 2024 оны 7 дугаар сарын 02-ны өдрийн НА-35240000108 дугаар актыг хүчингүй болгуулах”-аар маргасан.

2.Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 128/ШШ2025/0855 дугаар шийдвэрийн 1 дэх заалтаар:

“Захиргааны ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2.5, Татварын ерөнхий хууль /2019 оны/-ийн 21 дүгээр зүйлийн 21.5, 27 дугаар зүйлийн 27.1.3, 41 дүгээр зүйлийн 41.13-т заасныг тус тус баримтлан нэхэмжлэгч “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК-иас гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагад дурдсан маргаан бүхий Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Т.Б*******, Ч.Л******* нарын 2024 оны 7 дугаар сарын 02-ны өдрийн НА-35240000108 дугаартай “Нөхөн ногдуулалтын акт”-ыг хариуцагч нараас дахин шинэ акт гаргах хүртэл 6 сарын хугацаатай түдгэлзүүлж,

2 дахь заалтаар Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 107 дугаар зүйлийн 107.6 дахь хэсэгт зааснаар хариуцагч нар шүүхээс тогтоосон хугацаанд дахин шинэ акт гаргаагүй тохиолдолд маргаж буй НА-35240000108 дугаартай нөхөн ногдуулалтын акт хүчингүй болохыг тогтоож” шийдвэрлэжээ.

3.Давж заалдах гомдлын агуулга: Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ж.Э******* дараах үндэслэлээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг эсэргүүцэж байна. Үүнд:

3.1.“...1.Хариуцагч нараас “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК-ийн 2020-2022 оны татвар ногдуулалтын төлөлтийн байдалд иж бүрэн шалгалт хийсэн бөгөөд тус компанитай холбогдуулан зөрчил илрээгүй, харин хувьцаа эзэмшигч Г.Г*******, Ц.Т*** нарын хамтран эзэмшдэг дансны мэдээллээс "буйдан" гэсэн үг оролцсон гүйлгээг түүвэрлэн акт тогтоосныг энэ орлого нь “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК-тай огт холбоогүй юм, Г.Г*******, Ц.Т*** нар тус тусдаа татвар төлөгчийн дугаартай, хувь хүний орлогын албан татвар төлөгч статустай, харилцан хамааралтай гэж үзсэн тохиолдолд хоорондоо гүйлгээ хийгээгүй, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хууль зөрчсөн гэж акт тогтоосон нь үндэслэлгүй, хяналт шалгалтыг процессын алдаатай гаргасан гэж дүгнээд нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгох нэхэмжлэл гаргасан байхад шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг цаашид тодруулах шаардлагатай, нэмж тодруулах зүйлийн цар хүрээ шүүхийн шинжлэн судлах боломжоос хэтэрсэн гэсэн үндэслэлд хамааралгүй байна.

Учир нь Г.Г*******, Ц.Т*** нарын татвар төлөгчөөр бүртгэлтэй байгаа тул татварын хуульд заасны дагуу хамтран эзэмшиж буй дансаар хийсэн гүйлгээний мэдээлэл Г.Г*******, Ц.Т*** нарын орлогод хамаарахаар байхад шүүх “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК, Ц.Т*** нарын орлогыг салгаж, тооцуулна гэж дүгнэсэн нь хуульд нийцэхгүй байна. Тодруулбал Татварын ерөнхий хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.2-т "Энэ хуулиар зохицуулаагүй, эсхүл энэ хуульд зааснаас өөрөөр татварын бусад хуульд заасан бол тухайн харилцааг нарийвчлан зохицуулсан татварын хуулийн зүйл, хэсэг, заалт давуу үйлчилнэ", мөн хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.1-д "Татвар ногдох зүйлд орлого, хөрөнгө, бараа, ажил үйлчилгээ, тодорхой эрх, газар, түүний хэвлий, байгалийн баялаг, ашигт малтмалын нөөц, агаарын, хөрсний, усны бохирдол зэрэг зүйл хамаарна", 9.2-т "Татвар ногдох зүйлийг тухайн төрлийн татварын хуулиар нарийвчлан тогтооно" гэж заасантай нийцэхгүй байна. Өөрөөр хэлбэл Г.Г*******, Ц.Т*** нарын татвар төлөгчийн харилцаа Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулиар, “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК-ийн харилцаа аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын хуулиар зохицуулагдах бөгөөд татвар төлөгчид хамаарах орлогыг тухайн төрлийн татварын хуулиар зохицуулна.

Мөн Компанийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.2-т "Компани нь хувьцаа эзэмшигчийн хүлээх үүргийг хариуцахгүй", 9.3-т "Хувьцаа эзэмшигч нь компанийн хүлээх үүргийг хариуцахгүй бөгөөд гагцхүү өөрийн эзэмшлийн хувьцааныхаа хэмжээгээр хариуцлага хүлээнэ" гэж тус тус заасан бөгөөд “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК нь хувьцаа эзэмшигч Г.Г*******ийн татвар төлөх, тайлагнах үүргийг хариуцахгүй, Г.Г******* нь компанийн татвар төлөх, тайлагнах үүргийг хариуцахгүй юм. Өөрөөр хэлбэл татварын алба нь “Улаанбаатар буйдан” хийц ХХК, Г.Г*******, Ц.Т*** нарын татвар төлөх, тайлагнах үүргийг тус тусад нь хариуцуулах байсан.

2.Мөн нэхэмжлэгч “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК нь бодит байдалд хариуцагч нарын хянан тогтоосон шиг 2020 онд 853.949.102,0 төгрөгийн буюу хоногт 10 ширхэг буйдан, 2021 онд 1.068.719.810,13 төгрөгийн буюу хоногт 9.8 ширхэг буйдан, 1.277.528.267,0 төгрөгийн буюу хоногт 8.5 ширхэг буйдан үйлдвэрлэх ямар ч боломжгүй бөгөөд энэ талаар шүүх нэхэмжлэгчийн үйл ажиллагаа явуулдаг байранд очиж үзлэг хийсэн байдаг. Шүүхийн үзлэгээр 1 буйданг 5-7 хоногт үйлдвэрлэх хүчин чадалтай болохыг тогтоосон. Иймд “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК татварын улсын байцаагчийн актаар тогтоосон орлогыг нуусан, дутуу тусгасан байх боломжгүй.

...Дээрх хүснэгтээр 500 буйдан үйлдвэрлэсэн байх тооцоотой байгаа бөгөөд энэ буйданг үйлдвэрлэх ажиллах хүчний болон тоног төхөөрөмж, материалын зардлын нөөц байхгүй байгааг шүүхийн үзлэгээр тогтоосон.

Нөгөө талаар үнэлгээний тусгай зөвшөөрөл бүхий "Х*******" ХХК-ийн компанийн хөрөнгөнд үнэлгээ хийлгэж 486.430.000,0 төгрөг гэж үнэлсэн бөгөөд 486.430.000,0 төгрөгийн хөрөнгөөр 1.277.528.267,0 төгрөгийн орлогыг олох боломжгүй нь батлагдаж байна.

Татварын ерөнхий хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.11-д "жишиг үнийн арга" гэж татвар төлөгчтэй ойролцоо хүчин чадал, нөхцөл бүхий адилтгах үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа этгээдийн үйл ажиллагаа, орлого, зарлагын болон бусад бодит тооцоонд үндэслэн татварын ногдлыг тодорхойлохыг, тийм татвар төлөгч байхгүй бол татварын алба өөрт байгаа мэдээллийг үндэслэн татварын ногдлыг тодорхойлохыг" гэж заасны дагуу татварын ногдлыг тодорхойлох боломжтой байсан. Өөрөөр хэлбэл “Улаанбаатар буйдан хийц” компани нь 1.277.528.267,0 төгрөгийн орлогыг олохдоо ийм зардал нь бусад ижил төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг юм уу, өмнөх онтой харьцуулахад илүү гарсан байна, энэ зардлаар тэдэн буйдан үйлдвэрлэхэд зарцуулагдана гэх юм уу нотлох баримтаа бүрдүүлэлгүйгээр "буйдан" гэсэн утга бүхий орлогыг дансны мэдээллээс түүж татвар ногдуулсан нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2-т "Захиргааны үйл ажиллагаанд дараах тусгай зарчмыг баримтална: 4.2.5 ”зорилгодоо нийцсэн, бодит нөхцөлд тохирсон, шийдвэр нь үндэслэл бүхий байх" гэсэн зарчмыг зөрчсөн байна.

3.Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 19-д "Гэвч энэхүү маргааны хувьд татварын улсын байцаагчид харилцан хамаарал бүхий этгээдүүд өөр хоорондоо ажил гүйлгээ хийсэн гэдэг үндэслэлээр бус, харин татвар төлөгч "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК нь 85 хувийн хувьцаа эзэмшигч болон түүний эхнэрийн хамтын эзэмшлийн дансаар буйдан борлуулсан орлогыг шилжүүлэн авч татвар ногдуулах орлогыг дутуу тайлагнасан үндэслэлээр нөхөн ногдуулалтын акт тогтоосон" гэж дүгнэсэн нь хуульд нийцэхгүй байна.

Шүүхээс Татварын ерөнхий хуулийн 27.1, 27.1.3, 27.1.7-д заасны дагуу “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК, Г.Г*******, Ц.Т*** нарын харилцан хамаарлыг тогтоож, татвар ногдуулах орлогыг дутуу тооцсон гэж дүгнэсэн нь буруу байна.

Учир нь Татварын ерөнхий хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1-д "Нэг этгээд нөгөө этгээдийн, эсхүл уг этгээдүүд нь хоёр болон түүнээс дээш хуулийн этгээдийн хөрөнгө, хяналт, удирдлагын үйл ажиллагаанд шууд болон шууд бусаар оролцох замаар хоорондоо хийх ажил гүйлгээний нөхцөл, эдийн засгийн үр дүнд нөлөөлөх боломжтой доор дурдсан этгээдийг хоорондоо харилцан хамааралтай этгээд гэж үзнэ" гэж заасны дагуу харилцан хамааралтай этгээдүүдийн хооронд хийгдсэн гүйлгээ, гэрээний татвар ногдох орлогыг тодорхойлохдоо "харилцан хамааралтай этгээд хоорондоо хийсэн гүйлгээ, гэрээ" зэрэг нөхцөлийг авч үздэг бөгөөд “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК, Г.Г*******, Ц.Т*** нар нь хоорондоо гүйлгээ хийгээгүй, “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК нь буйдан үйлдвэрлэж, Г.Г*******, Ц.Т*** нар нь импортын буйдан зарсан тул Татварын Ерөнхий хуулийн 27.1 дэх заалттай нийцэхгүй байна.

4.Татварын улсын байцаагчид Г.Г*******, Ц.Т*** нарын хамтран эзэмшдэг дансны мэдээллээс "буйдан" гэсэн орлогыг шүүж, “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК-д аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдуулсан нь хуульд нийцэхгүй байна. Тодруулбал Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.1-д "Албан татвар төлөгчийн татварын жилийн албан татвар ногдуулах орлогод албан татварыг ногдуулна" гэж заасан бөгөөд татвар ногдуулах орлогод татвар ногдуулахаар байхад татвар ногдох орлогод татвар ногдуулсан нь хууль буруу хэрэглэсэн. Өөрөөр хэлбэл татвар ногдох орлого буюу орлогоос бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд гарсан зардлыг хасч татвар ногдуулах орлогыг тодорхойлж байж, татвар ногдуулах байсан. Энэ талаар маргасан боловч шүүх дүгнэлт хийгээгүй болно.

Мөн Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д "Бараа, ажил, үйлчилгээг аливаа хэлбэрээр борлуулахгүй, аж ахуйн үйл ажиллагааны бус, хувийн хэрэглээнд худалдан авч, импортоор оруулсан хувь хүнийг албан татвар төлөгч гэнэ", мөн зүйлийн 5.2-т "Үйл ажиллагааны борлуулалтын орлогын хэмжээ нь 50 сая ба түүнээс дээш төгрөгт хүрч, албан татвар ногдуулан суутган авч, төсөвт төвлөрүүлэх үүрэг бүхий дараах этгээд албан татвар суутган төлөгч байна" гэж тодорхойлсны дагуу “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК нь нэмэгдсэн өртгийн албан татвар суутган төлөгч юм.

Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулиар албан татвар төлөгч, суутган төлөгч гэж хууль тогтоогч ялгаатай хуульчилж өгсөн бөгөөд “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК нь албан татвар төлөгчийн төлсөн нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг суутган авч төсөвт төвлөрүүлэх үүрэгтэй. Гэтэл татварын улсын байцаагчид нь хууль буруу хэрэглэж нэмэгдсэн өртгийн албан татвар төлөгч төлөх нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг нөхөн ногдуулалтын актаар “Улаанбаатар буйдан” хийц ХХК-д ногдуулж байгаа нь хуульд нийцээгүй байна. Нэг үгээр тайлбарлавал “У*******” ХХК нь бусдаас нэмэгдсэн өртгийн албан татварыг суутган аваагүй болно. Шүүх энэ талаар дүгнэлт хийгээгүй болно.

5.Татварын улсын байцаагчид нь Ц.Т***г татвар төлөгчийн хувьд тусдаа шалгахаар Татварын ерөнхий газрын эрсдэлийн удирдлагын газарт 2024 оны 05 дугаар сарын 03-ны өдрийн 4/527 дугаар албан бичигт "... дээр дурдсан иргэний гомдолд иргэн Ц.Т***гийн Хаан банк 5040039353, Хас банк 5001335450 тоот дансаар орлогоо хүлээн авдаг тухай мэдээлэл ирүүлсэн тул иргэн Ц.Т***гийн эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийж өгнө үү" гэсэн бичгийг хүргүүлжээ. Гэтэл энэ бичгийн хариуд дансны хуулгыг ирүүлсэн бөгөөд шүүх шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 22-т "...хариуцагч нарыг буруутгах үндэслэлгүй" гэж дүгнэсэн нь хуульд нийцэхгүй байна. Учир нь Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.4-т "Татварын алба эрсдэлд, эсхүл татвар төлөгчийн хүсэлтэд үндэслэн татвар төлөгчийн хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүргийн биелэлтийг хянан шалгана" гэж заасан бөгөөд хуулиар зөвхөн эрсдэлд, эсхүл татвар төлөгч өөрөө хүсэлт гаргасан тохиолдолд хяналт шалгалт хийнэ гэж заасан, эрсдэлийг тооцож ирүүлээгүй буюу хууль ёсны нөхцөл бүрдээгүй байхад татварын улсын байцаагч нар хуулиар олгогдоогүй эрхийг эдэлж, Ц.Т***гийн дансны хуулгаар акт тогтоосон хууль зөрчсөн үйлдэл бөгөөд актыг хүчин төгөлдөр бусад тооцох бүрэн үндэслэлтэй байна.

Иймд Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 128/ШШ2025/0855 дугаар шийдвэрийг бүхэлд нь хүчингүй болгох, 2024 оны 7 дугаар сарын 02-ны өдрийн НА-35240000108 дугаар актыг хүчингүй болгож, нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг хангаж шийдвэрлэж өгнө үү” гэжээ.

4.Давж заалдах гомдлын агуулга: Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Р.Л******* дараах үндэслэлээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг эсэргүүцэж байна. Үүнд

4.1 “...Нэг. Шүүх харилцан хамааралтай холбоотой хуулийн зохицуулалтыг буруу тайлбарласан талаар:

Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 18-д "Дээрх хуулийн зохицуулалтаас үзвэл Г.Г******* нь компанийн 85 хувийн хувьцаа эзэмшигч болохын хувьд "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК-тай хуулийн 27.1.3-т зааснаар, 85 хувийн хувьцаа эзэмшигчийн эхнэр болохын хувьд Ц.Т*** нь "У*******" ХХК-тай хуулийн 27.1.7-д зааснаар харилцан хамаарал бүхий этгээд болно" гэжээ.

Анхан шатны шүүх тусдаа татвар төлөгчид буюу аж ахуйн нэгжээр татвар төлөгч болох "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК-ийг татвар төлөгч иргэнээр бүртгэгдсэн. Ц.Т***тай харилцан хамааралтай гэж үзэхдээ компанийн хувьцаа эзэмшигчээр дамжуулан татварын харилцан хамаарлыг дүгнэсэн нь үндэслэлгүй бөгөөд энэ Татварын ерөнхий хуульд тусгагдсан харилцан хамааралтай этгээдийн зохицуулалт, ойлголттой нийцэхгүй байна. Тодруулбал, иргэн Ц.Т*** нь "У*******" ХХК-тай харилцан хамааралтай этгээд биш болох нь Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн доорх зохицуулалтуудаас харагдаж байна.

Татварын ерөнхий хуулийн 6.1.20-д ""татвар төлөгч" гэж татварын хууль тогтоомжийн дагуу татвар төлөх үүрэг бүхий этгээд, эсхүл суутган төлөгчийг" ойлгохоор, мөн хуулийн 25 дугаар зүйлийн 25.1-д "Татварын хуулиар татвар төлөх, эсхүл татвар суутгах үүрэг бүхий этгээд нь татвар төлөгчөөр бүртгүүлнэ" гэж, мөн зүйлийн 25.2-т "Дараах хувь хүнийг татвар төлөгчөөр бүртгэж, татвар төлөгчийн дугаар олгоно" гэж, 25.2.1-д "Монгол Улсын иргэн", 25.2.2-т "Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 5.1.5-д заасан гадаадын иргэн" бүртгэхээр тус тус заасан бөгөөд иргэн Ц.Т*** нь эдгээр зохицуулалтуудын дагуу татвар төлөгч Монгол Улсын иргэн байна.

Харин "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК нь Татварын ерөнхий хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.2-т "Монгол Улсын татвар нь доор дурдсан төрөлтэй байна:", 7.2.1-д “аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар" гэж заасан тухайлсан албан татвар төлөх аж ахуйн нэгж юм. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.1-д "аж ахуйн нэгж" гэж улсын бүртгэлд бүртгэгдэж, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхэлж байгаа компани, нөхөрлөл, хоршоо, төрийн болон орон нутгийн өмчит аж ахуйн тооцоотой үйлдвэрийн газар, тэдгээртэй адилтгах орлогын албан татвар төлөх үүрэг бүхий хуулийн этгээд, хуулийн этгээдийн эрхгүй этгээд болон үндсэн үйл ажиллагаа нь ашгийн бус боловч бараа борлуулах, ажил гүйцэтгэх үйлчилгээ үзүүлж орлого олсон дотоод, гадаадын хуулийн этгээдийг ойлгохоос заасан байх ба энэхүү тодорхойлолтод нэхэмжлэгч "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК нь аж ахуйн нэгжид бүрэн хамаарна.

Дээрхээс үзэхэд 1) нэхэмжлэгч "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК нь татвар төлөгч аж ахуйн нэгж, 2) иргэн Ц.Т*** татвар төлөгч иргэн байхад анхан шатны шүүх Татварын ерөнхий хуулийн 27.1.1 дэх хэсгийг хэрэглэх боломжгүй тохиолдол буюу "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК-ийн эхнэр нь иргэн Ц.Т*** мэтээр, эсхүл Татварын ерөнхий хуулийн 27.1.3, 27.1.7 дахь хэсэгт заасныг баримтлан компанитай ямар ч хамааралгүй, шууд болон шууд бус байдлаар компанийн хувьцаа, хувь оролцоо, саналын эрхийг эзэмшдэггүй иргэн Ц.Т***г харилцан хамааралтай этгээд гэж үзсэн. нь Татварын ерөнхий хуулийн 6.1.20, 25.1, 25.2, 25.2.1, 25.2.2, 27.1.1, 27.1.3, 27.1.7 Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 4.1.1 дэх заалттай нийцэхгүй буюу хуулийг буруу тайлбарлан хэрэглэсэн гэж үзэх үндэслэл болж байна.

Хоёр. Хариуцагч харилцан хамаарлыг тогтоох нарийвчилсан ажиллагааг холбогдох журамд заасны дагуу гүйцэтгээгүй талаар:

Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч Р.Л******* миний бие шүүх хуралдааны явцад гаргасан тайлбартаа хариуцагч нар нь нэхэмжлэгчийг иргэн Ц.Т***тай харилцан хамааралтай этгээд гэж үзэж байгаа бол түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 2 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалын хавсралтаар батлагдсан "Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам"-ын 2.9, 2.9.1, 2.9.3, 3.8, 3.8.1, 3.8.2, 3.9, 3.9.2, 3.9.5-д тус тус заасны дагуу татварын энгийн хяналт шалгалтыг харилцан хамаарлыг тогтоох зорилгоор нарийн төвөгтэй болгон өөрчилж ажиллах үүрэгтэй байсан талаар хэд хэдэн удаа дурдсан.

Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын 29-д "Энэ журмын 2.1-д заасан хяналт шалгалтыг гүйцэтгэх ажлын цар хүрээнээс хамаарч дараах төрлөөр хийнэ" хэмээн дараах байдлаар 3 ангилсан байна:

-2.9.1. энгийн хяналт шалгалт;

-2.9.2. хялбаршуулсан хяналт шалгалт;

-2.9.3. нарийн төвөгтэй хяналт шалгалт.

Мөн журмын 3.8-д "энгийн болон хялбаршуулсан хяналт шалгалтын явцад дараах нөхцөл үүссэн тохиолдолд хяналт шалгалтыг энэ журмын 2.9.3-т заасан төрлөөр өөрчлүүлэх саналыг татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын хяналт шалгалтын нэгжид танилцуулгын хамт хүргүүлнэ." гэж, 3.8.1-д "харилцан хамаарал бүхий этгээд хооронд хийгдсэн ажил гүйлгээний үнэ, нөхцөл нь ижил төрлийн бие даасан ажил гүйлгээний үнэ, нөхцөлөөс ялгаатай байгаагаас татварын суурь буурсан байж болзошгүй" гэж тус тус заажээ.

Журмын дээрх зохицуулалтуудын дагуу Чингэлтэй дүүргийн татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч нар "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК дээр удирдамж, томилолтын хүрээнд явуулж буй энгийн хяналт шалгалтын явцад "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК болон иргэн Ц.Т***гийн харилцан хамаарлыг илрүүлэх зорилгоор татварын энгийн хяналт шалгалтыг нарийн төвөгтэй хяналт шалгалт болгон өөрчлүүлэх ажиллагааг хийх шаардлагатай байсан.

Мөн энгийн хяналт шалгалтыг нарийн төвөгтэй болгон өөрчлүүлэх хүсэлтээ журмын 3.9-д "Энэ журмын 3.8-д заасан нарийн төвөгтэй нөхцөл байдал үүссэн бол энэ талаарх танилцуулгыг тухайн нөхцөл байдлын тогтоосноос хойш ажлын 5 өдрийн дотор дараах агуулгын хүрээнд бичиж татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын хяналт шалгалтын нэгжид хүргүүлнэ" гэж, 3.9.2-т "харилцан хамаарлыг тогтоосон байдал", 3.9.5-д "тухайн нөхцөл байдлыг тодорхойлох анхан шатны баримт, гэрээ, холбогдох бусад баримт материал" гэсний дагуу "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК болон иргэн Ц.Т*** нарын хоорондын харилцан хамаарлыг тогтоосон талаарх баримт (хувьцаа эзэмшигчтэй гэрлэсэн эсэх гэрлэлтийн гэрчилгээ, хамтран ажиллах гэрээ, Ц.Т***гаас дуудаж уулзан ярилцлага хийсэн тэмдэглэл, эсхүл түүн рүү утсаар холбогдсон талаарх тэмдэглэл г.м.)-уудыг бүрдүүлэн, энэ талаарх танилцуулгыг Татварын ерөнхий газрын хяналт шалгалтын нэгжид хүргүүлэн, энгийн хяналт шалгалтын хэлбэрийг өөрчлөх байдлаар ажиллах үүрэгтэй байсан. Хэрэгт авагдсан баримтууд, шүүх хуралдааны асуулт хариулт болон нэмэлт тайлбарын явцад хариуцагч нар хяналт шалгалтын явцад харилцан хамаарлыг тогтоох зорилгоор журмын 2.9, 2.9.1, 2.9.3, 3.8, 3.8.1. 3.8.2, 3.9, 3.9.2, 3.9.5-д заасан дээрх тухайлсан ажиллагааг огт хийгээгүй байдаг.

Анхан шатны шүүх хариуцагчийг энэхүү ажиллагааг хийгээгүй нь буруу байсныг шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсгийн 21 дэх цогцолбороор зөвшөөрсөн атлаа Татварын ерөнхий газарт зөвхөн иргэн Ц.Т***гийн эрсдэлийн үнэлгээ хийлгэхээр хариуцагч 2024 оны 5 дугаар сарын 03-ны өдөр 4/527 тоот албан бичгийг Татварын ерөнхий газарт явуулсан, тус бичгийн дагуу Татварын ерөнхий газар Ц.Т***гийн эрсдэлийг тооцож үнэлгээ хийгээгүй нь хариуцагч Чингэлтэй дүүргийн татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч нарыг буруутгах үндэслэлгүй гэсэн нь үндэслэлгүй байна.

Учир нь дээрх хэсэгт зөвхөн хариуцагч нарыг Татварын ерөнхий хуулийн 27 дугаар зүйл болон Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын 2.9, 2.9.1, 2.9.3, 3.8, 3.8.1, 3.8.2, 3.9, 3.9.2, 3.9.5-д заасны дагуу харилцан хамаарлыг тогтоох ажиллагааг огт хийгээгүй талаар маргалдаж байгаа болохоос бус, хариуцагч иргэн Ц.Т***гийн эрсдэлийн үнэлгээг хийлгэсэн, эсхүл хийлгээгүй гэх тусдаа үндэслэлийн талаар биш юм.

Гэтэл анхан шүүх "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК болон иргэн Ц.Т*** нарын хоорондын харилцан хамаарлыг тогтоох ажиллагааг хариуцагч хууль, журамд заасны дагуу явуулах үүрэгтэй байсан, үүнийг гүйцэтгээгүй нь хууль зөрчсөнийг хүлээн зөвшөөрсөн агуулгатай эрх зүйн дүгнэлт хийсэн атлаа, хариуцагчийг өөр ажиллагаа болох эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийлгэх албан бичгийг дээд шатны байгууллага руу явуулсан нь хангалттай гэж үзэн зөвтгөсөн нь логик зөрчилдөөнтэй, маргаж буй нэг хууль зүйн үндэслэлийг, маргаж буй өөр хууль зүйн үндэслэлээр няцаах байдлаар шийдвэрээ илт алдаатай гаргасан.

Гурав. Хариуцагч иргэн Ц.Т***гийн эрсдэлийн үнэлгээг хийж, удирдамж, томилолтын үндсэн дээр хяналт, шалгалтыг явуулах үүрэгтэй байсан талаар:

Хариуцагч нарын татварын хяналт шалгалт хийх явцад гаргасан дахин нэг ноцтой алдаа нь иргэн Ц.Т***гийн эрсдэлийг тооцож, үнэлэлгүй шууд хувь иргэний дансны мэдээллийг хуулийн этгээдээр болон татварын албаар дамжуулан авч, шүүлт хийсэн нь Татварын ерөнхий хуулийн 35.4, 35.10, 41.3-т тус тус нийцэхгүй байна.

Дэлгэрүүлбэл, "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК дээр татварын хяналт шалгалт хийх эрх зүйн үндэслэл нь тус компанийн 15 хувийн хувьцаа эзэмшигч Л.Н***ийн 2024 оны 1 дүгээр сарын 15-ны өдөр ирүүлсэн гомдол байсан бөгөөд тус гомдолд үндэслэн нэхэмжлэгч компанид татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж болон 3524201145 тоот томилолтын дагуу 2020-2022 оныг дуусталх татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд хяналт шалгалт явуулсан.

Ийнхүү хяналт шалгалт хийх эрх зүйн үндэслэл нь татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж болон 3524201145 тоот томилолт юм. Харин хяналт шалгалт хийх явцад хариуцагч нар нь иргэн Ц. Т***тай холбоотой асуудлыг шалгаж эхэлсэн бөгөөд ийнхүү хянан шалгах явцад Ц.Т***г татварын хяналт шалгалтад хамруулах, түүнд хяналт шалгалт хийхээр түүний эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийлгэх 2024 оны 5 дугаар сарын 03-ны өдөр 4/527 дугаартай албан бичгийг Татварын ерөнхий газрын эрсдэлийн удирдлагын газарт хүргүүлсэн бөгөөд тус бичигт "...Дээр дурдсан иргэний гомдолд дурдсанаар иргэн Ц.Т***гийн Хаан банк 5****, Хас банк 5***** тоот дансаар орлого хүлээн авдаг тухай мэдээлэл ирүүлсэн тул иргэн Ц.Т***гийн эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийж өгнө үү" гэх агуулгыг дурдсан байдаг.

Энэ нь Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Т.Б*******, Ц.Л******* нар Татварын ерөнхий хуулийн 35.4.3-т "эрсдэлийн үнэлэх, шинжлэх" байдлаар иргэн Ц.Т***гийн татварын эрсдэлийг үнэлж, түүнд үндэслэн тус хуулийн 35.10-т "Энэ хуулийн 35.4.3-т заасан эрсдэлийн үнэлгээ, шинжилгээний үр дүнг үндэслэн татварын хяналт, шалгалтад хамруулах татвар төлөгчийг сонгоно" гэсний дагуу иргэн Ц.Т***д хуулийн 41.4-т "Татварын алба эрсдэлд, эсхүл татвар төлөгчийн хүсэлтэд үндэслэн татвар төлөгчийн хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүргийн биелэлтийг хянан шалгана" хэмээн хуульд заасан, дарааллаар Ц.Т***д татварын хяналт шалгалт явуулах оролдлого байсныг илтгэнэ.

Улмаар эрсдэлийн үнэлгээг тооцож, үнэлгээ хийснээр Татварын ерөнхий хуулийн 41.2-т "Татварын алба татварын хяналт шалгалтыг ерөнхий болон тусгай удирдамж, томилолттой хийх бөгөөд бүрэн, эсхүл хэсэгчилсэн хэлбэрээр олон улсын жишиг, хууль тогтоомжид нийцүүлэн хэрэгжүүлнэ" гэж заасан иргэн Ц.Т***д татварын хяналт шалгалт хийх удирдамж болон томилолт үүсэх ёстой байсан.

Гэтэл 2024 оны 5 дугаар сарын 03-ны өдөр 4/527 дугаартай албан бичгийн дагуу Татварын ерөнхий газрын эрсдэлийн удирдлагын газраас иргэн Ц.Т***гийн татварын эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийж өгөөгүй бөгөөд Татварын ерөнхий газрын эрсдэлийн удирдлагын газраас 2024 оны 7 дугаар сарын 23-ны өдөр цахим шуудангаар "...Сайн байна уу? Хүсэлтийн дагуу Ц.Т***гийн дансны гүйлгээний мэдээллийг хүргүүлж байна" гэсэн байдаг. Үүнээс улбаалан Ц.Т***гийн эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийгээгүй тул түүнд татварын хяналт шалгалт хийх хууль зүйн боломжгүй буюу түүнд татварын хяналт шалгалт хийх удирдамж болон томилолт гараагүй.

Мөн Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журамд татварын хяналт шалгалт хийх этгээдийн эрсдэлийг тооцож үнэлэх, улмаар татварын хяналт шалгалт хийх удирдамж болон томилолт олгогдсоноор хяналт шалгалт явуулахтай холбоотой дараах үүргүүдийг тусгасан байна:

журмын 2.1-д "Татварын алба Татварын ерөнхий хуулийн 41.4-т заасны дагуу дараах үндэслэлээр татвар төлөгчийн хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүргийн биелэлтийг хянан шалгана" гэж, 2.1.1-д "татвар төлөгчийн эрсдэлийн үнэлгээнд суурилсан", 2.1.2-т "татвар төлөгчийн хүсэлтээр" гэж,

журмын 2.2-т "Татварын албаны эрсдэлийн удирдлагын үйл ажиллагаа, хорооны ажиллах журам"-д заасны дагуу эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэн энэ журмын 2.1.1. (татвар төлөгчийн эрсдэлийн үнэлгээнд суурилсан)-д заасан хяналт шалгалтыг хийнэ" гэж,

журмын 2.12.1-д "хяналт шалгалтыг татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын нэгжээс ирүүлсэн хяналт шалгалтад хамрагдах татвар төлөгчийн жагсаалтыг үндэслэн энэ журмын 3.5-д заасан томилолт олгогдсоноор хийнэ" гэж,

журмын 3.3-т "хяналт шалгалтыг ерөнхий удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ" гэж,

журмын 3.6-д "Татварын алба хяналт шалгалтыг зөвхөн томилолттойгоор гүйцэтгэх бөгөөд энгийн болон хялбаршуулсан хяналт шалгалт хийх томилолт /цаашид "томилолт" гэх/-ыг татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын эрсдэлийн удирдлагын асуудал хариуцсан нэгжээс ирүүлсэн хяналт шалгалтад хамрагдах татвар төлөгчийн жагсаалтад үндэслэн тухайн алба хяналт шалгалтын асуудал хариуцсан нэгжийн дарга олгоно" гэж тус тус зохицуулжээ.

Товчхондоо Чингэлтэй дүүргийн Татварын хэлтэс, татварын хяналтын улсын байцаагчийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа нь нэгдүгээрт татвар төлөгчийн эрсдэлийг тооцож, үнэлэх, хоёрдугаарт эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэсэн хяналт шалгалт хийх удирдамж, томилолт олгогдсон байх ёстой бөгөөд иргэн Ц.Т***гийн татварын эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийгээгүй учир түүнд татварын хяналт шалгалтын удирдамж, томилолтын аль нь ч гараагүй байдаг.

Гэтэл хариуцагч нар дур мэдэн иргэн Ц.Т***гийн дансанд хяналт, шалгалт хийж түүний дансны орлогоор "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК-д татварын нөхөн ногдуулалтын акт тавьсан нь Татварын ерөнхий хуулийн 35.4, 35.4.3, 35.10, 41.2, 41.4 болон журмын 2.1, 2.2, 2.12.1, 3.3, 3.3, 3.6 дахь хэсгийг тус тус зөрчсөн энэхүү ноцтой алдааг анхан шатны шүүх анхаарч үзээгүй нь шүүхийн шийдвэр үндэслэлгүй гарсныг илтгэж байна.

Нөгөөтээгүүр хариуцагчаас шүүхэд ирүүлсэн "Баримт бичгийн хүсэлт" (ХХ ийн 179 дэх тал) буюу нэхэмжлэгчээс шаардсан мэдээлэл дунд иргэн Ц.Т***гийн "дансны хуулга" огт байхгүй байгааг дурдах нь зүйтэй байна.

Дөрөв. Хариуцагч акт гаргахаас өмнө бодит нөхцөл байдлыг тогтоох үүрэгтэй байсныг шүүх зөвтгөсөн нь үндэслэлгүй талаар:

Шүүхийн шийдвэрийн үндэслэх хэсэгт "...Иймд татварын улсын байцаагч нар нь Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.10.1, 41.10.2, 41.10.3-т заасан бүрэн эрхийн хүрээнд мөн хуулийн 21 дүгээр зүйлийн 21.4-т зааснаар татвар төлөгчийн борлуулалт, худалдан авалт зэрэг мэдээ, мэдээлэл баримтыг татварын төлөгч болон түүнтэй хамтран үйл ажиллагаа явуулсан зөрчлийг баримтжуулах, тодруулах, хяналт шалгалтын хугацаанд шаардлагатай мэдээллийг олж авах, нэмэлт мэдээллийн эх сурвалжийг илрүүлэх мэдээллийн сангийн мэдээллийн үнэн зөв эсэхийг нотлох зорилгоор татварын төлөгч болон холбогдох хүмүүстэй ярилцлага хийж, тухай бур "Ярилцлагын тэмдэглэл" хөтлөн татварын хяналт шалгалтыг бүрэн гүйцэт хийх шаардлагатай байна. Тиймээс Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106.3.11-д заасны дагуу маргаан бүхий Нөхөн ногдуулалтын актыг хариуцагч нараас дахин шинэ акт гаргах хүртэл 6 сарын хугацаатай түдгэлзүүлж шийдвэрлэв" гэсэн байдаг.

Захиргааны байгууллага иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндсөн захиргааны шийдвэр гаргахаас өмнө тухайн асуудлын талаарх бодит нөхцөл байдлыг бүрэн тогтоох, тухайн захиргааны акт гарсны улмаас үүсэж болзошгүй үр дагаврыг тооцон, үндэслэл бүхий шийдвэр гаргах үүрэгтэй бөгөөд үүнийг захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааны үндсэн зарчим болохыг Захиргааны ерөнхий хуулийн 4.25-д тодорхой хуульчилсан. Энэхүү тохиолдолд буюу "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК-ийн үндсэн бүх хөрөнгөтэй тэнцэх (2023 оны байдлаар нэгж хувьцааны үнэ 4,864.0 мянган төгрөг, нийт 486,400,000 төгрөгийн үнэлгээтэй компани) хэмжээний татварын нөхөн ногдуулалтын акт болох нийт 459,797,889.96 төгрөгийн төлбөрийг төлүүлэх татварын акт тогтоож байгаа бол тухайн шийдвэр нь үндэслэл бүхий, хуульд заасан бүхий л ажиллагааг бүрэн гүйцэтгэсэн, бодит нөхцөл байдалд тохирсон байх шаардлагатай.

Хариуцагч Т.Б*******, Ч.Л******* нар нь "Улаанбаатар буйдан хийц" ХХК-д хийж буй хяналт шалгалтын явцад иргэн Ц.Т***гийн дансыг шалгаж байгаа энэхүү тохиолдолд Захиргааны ерөнхий хуулийн 4.2.5-д заасан "зорилгодоо нийцсэн, бодит нөхцөлд тохирсон, шийдвэр нь үндэслэл бүхий байх" зарчмын хүрээнд тус хуулийн 25 дугаар зүйлийн 25.1-д "Захиргааны шийдвэр гаргах ажиллагааны нөхцөл байдлыг тогтооход шаардлагатай нотлох баримтыг захиргааны байгууллага дараах байдлаар цуглуулна", 25.1.2-т "оролцогчийг сонсох, тайлбар гаргуулах" гэж, 25.1.5-д "баримт бичиг болон хууль, бусад шийдвэртэй танилцах, хуулбарлах" хэмээн тус тус заасан байхад энэхүү ажиллагааг огт хийгээгүй буюу иргэн Ц.Т***г дуудаж ярилцаагүй, түүнд тайлбар гаргах, холбогдох баримтыг гаргаж өгөх боломж олгоогүй байдаг.

Мөн Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын 4.4-т "Гүйцэтгэх үе шатанд татварын улсын байцаагч дараах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ" гэж, мөн хэсгийн 4.4.4-т "хяналт шалгалтын явцад зөрчилтэй байж болзошгүй гэж үзсэн мэдээллийг нотлох зорилгоор гол харилцагч татвар төлөгчдийн талаар тайлбар, тодруулга, мэдээлэл, лавлагааг бусад татварын албанд хүсэлт хүргүүлэн авах" гэж, 4.4.5-д "хяналт шалгалтын явцад илрүүлсэн зөрчлийг баримтжуулах, тодруулах, хяналт шалгалтын хугацаанд шаардлагатай мэдээллийг олж авах, нэмэлт мэдээллийн эх сурвалжийг илрүүлэх, мэдээллийн сангийн мэдээллийн үнэн зөв эсэхийг нотлох зорилгоор татвар төлөгч болон холбогдох хүмүүстэй ярилцлага хийж, тухай бүр "Ярилцлагын тэмдэглэл" хөтлөх" гэж, 4.4.8-д "хяналт шалгалтын явцад цуглуулсан холбогдох баримт бичигт үндэслэн хяналт шалгалтыг хийж, илэрсэн зөрчил бүрт дэлгэрэнгүй жагсаалт, тэмдэглэл хөтлөх, шаардлагатай баримт бичгийг хувилан авах, тайлбар тодруулга гаргуулах зэргээр зөрчлийг баримтжуулах"-аар тус тус зохицуулсан байна.

Ийнхүү Захиргааны ерөнхий хуулийн 4.2.5, 24-25 дугаар зүйлд заасны дагуу бодит нөхцөл байдлыг тогтоох, Татварын ерөнхий хуулийн 41.10.1-41.10.3-т заасны дагуу холбогдох этгээдийг дуудан ирүүлж тайлбар мэдээлэл авах, тайлан, данс бүртгэл болон санхүүгийн бусад баримт мэдээллийг саадгүй гаргуулан авах, татварын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн системийн мэдээллийг чөлөөтэй ашиглах болон Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын 4.4, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.8-д тус тус заасны дагуу хяналт, шалгалтын ажиллагааг явуулах бүрэн боломжтой байсан буюу шүүхийн нөхөн тогтоох боломжгүй гэж үзэж байгаа ажиллагааг хариуцагч нар захиргааны акт гаргахаас өмнө тогтоох ёстой байсан.

Гэтэл анхан шатны шүүх захиргааны байгууллагын энэхүү хууль бус алдааг зөвшөөрч, компанийн дампууралд хүргэж болохуйц мөнгөн дүн бүхий татварын нөхөн ногдуулах актыг гаргахдаа хуульд заасан дээрх ажиллагааг дутуу хийсэн нь зөв, үүнийг дахин хийх боломжтой мэтээр Захиргааны ерөнхий хуулийн 4.2.5 дахь заалт, 24-25 дугаар зүйл, Татварын ерөнхий хуулийн 21 дүгээр зүйл, 41.10.1-41.10.3 дахь заалт болон Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын 4.4, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.8 дахь заалтыг буруу тайлбарлаж, нэхэмжлэгчийг эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг ноцтой хохироосон шийдвэр гаргасан.

Иймд шийдвэр гаргахаас өмнө шаардлагатай бүхий л ажиллагааг хууль тогтоомжид заасны дагуу гүйцэтгэж, маргааны нөхцөл байдлыг бүрэн тогтоосны үндсэн дээр Татварын нөхөн ногдуулалтын акт тогтоох ёстой байсан захиргааны байгууллагын хууль зөрчсөн үйл ажиллагааг зөвтгөсөн анхан шатны шүүхийн шийдвэр нь хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий байх шүүхийн шийдвэрийн үндсэн шаардлагад нийцэхгүй байна.

Дээрх дөрвөн үндэслэлийг нэгтгэн дүгнэхэд анхан шатны шүүхийн шийдвэр хууль ёсны бөгөөд үндэслэл бүхий болж чадаагүй байх тул Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 855 дугаар шийдвэрийг бүхэлд нь хүчингүй болгож, нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж өгнө үү” гэжээ.

ХЯНАВАЛ:

            Дараах үндэслэлээр шийдвэрийг хэвээр үлдээж, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн давж заалдах гомдлыг хангасангүй.

1.Хариуцагчдаас “Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК-ийн 85 хувийн хувьцаа эзэмшигч Г.Г******* болон түүний эхнэр Ц.Т*** нарын хамтран эзэмшдэг Хаан банкны 5*** тоот дансны 2020-2022 оны дэлгэрэнгүй хуулганы гүйлгээний утга, орлогын дүнд боловсруулалт хийж, улмаар тус компанитай холбоотой гэх 2020 онд 382.205.826 төгрөг, 2021 онд 478.140.684 төгрөг, 2022 онд 407.842.272 төгрөг, нийт 1.268.188.782 төгрөгийн аж ахуйн нэгжийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ногдох орлогыг тус тус дутуу тайлагнасан гэж буруутган, 459.797.889 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр нөхөн ногдуулалтын акт үйлдсэн, харин шүүхийн шийдвэрт энэхүү дансны зөвхөн орлого төдийгүй зарлагын гүйлгээг ч нэг бүрчлэн шүүж, дээр дурдсан онуудад “…“Улаанбаатар буйдан хийц” ХХК уг дансыг үйлдвэрлэлийн түүхий эд, бараа материал худалдан авах, ажилчдын цалин хөлс олгох, борлуулсан будангийн орлогыг хүлээн авах зэргээр ашиглаж байсан…” гэж дүгнэсэн нь үндэслэлтэй,

мөн уг дансны “буйдан” гэсэн гүйлгээний утгатай орлого бүрийг компанийн орлогод хамааруулах боломжгүй, өөрөөр хэлбэл иргэн Ц.Т*** нь хувиараа БНХАУ-аас буйдан импортоор оруулж, дотоодод худалдан борлуулдаг болох нь хэрэгт авагдсан баримтаар тогтоогдож байх тул нөхөн ногдуулалтын актаар тогтоогдсон гэх орлогын чухам аль нь “У*******” ХХК-ийнх, аль нь иргэн Ц.Т***гийн хувиараа бизнес эрхэлсний орлого болохыг дахин нарийвчлан тогтоох шаардлагатай, гэвч энэ нь шүүхийн шинжлэн судлах цар хүрээнээс хэтэрсэн гэж үзсэнийг буруутгах боломжгүй.

Түүнчлэн татварын хяналт шалгалтын явцад үүссэн нөхцөл байдалтай холбогдуулан “…Ц.Т***гийн эрсдэлийн үнэлгээг тогтоож, эрсдэлийн үнэлгээнд суурилсан хяналт шалгалт хийх ёстой байсан…” гэх шүүхийн дүгнэлтийг нэхэмжлэгч талаас буруутгаагүй болох нь “…Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.4-т “татварын алба эрсдэлд, эсхүл татвар төлөгчийн хүсэлтэд үндэслэн татвар төлөгчийн хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүргийн биелэлтийг шалгана” гэж заасан…, эрсдэлийг тооцож ирүүлээгүй буюу хууль ёсны нөхцөл бүрдээгүй байхад татварын улсын байцаагч нар хуулиар олгогдоогүй эрхийг эдэлж, Ц.Т***гийн дансны хуулгаар акт тогтоосон нь хууль зөрчсөн үйлдэл…” гэх нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн, “…хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа нь нэгдүгээрт татвар төлөгчийн эрсдэлийг тооцож үнэлэх, хоёрдугаарт эрсдэлийн үнэлгээнд үндэслэсэн хяналт шалгалт хийх удирдамж, томилолт олгогдсон байх ёстой, гэтэл Ц.Т***гийн татварын эрсдэлийг тооцож, үнэлгээ хийгээгүй...” гэх нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгчийн давж заалдах гомдлоор тус тус тогтоогдоно.

2.Татвар төлөх харилцаа иргэний хувьд Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулиар, хуулийн этгээдийн хувьд Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулиар тус тус зохицуулагдах нь тодорхой хэдий ч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад цугларсан баримтуудаар компанийн орлогын зарим хэсгийг хувийн дансаар авч байсан байж болзошгүй нөхцөл байдал тогтоогдож буй энэ тохиолдолд дээрх хуулийн хүрээнд, эсхүл Ц.Т***гийн эрсдэлийн үнэлгээг тооцуулж, түүний татвар төлөлтийн байдлыг шалгах хяналт шалгалтын удирдамж, томилолт үүсгүүлэлгүйгээр дансны хуулгад үндэслэн нөхөн ногдуулалтын акт ногдуулж процессийн зөрчил гаргасан гэх дүгнэлтээр нэхэмжлэлийг болон давж заалдах гомдлыг хангаж, маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгох боломжгүй.

Учир нь татвар төлөгч холбогдох татварын хуулиар төлбөл зохих татварын ногдлоо өөрөө тодорхойлж, хуулиар тогтоосон хугацаанд төсөвт төлөх үүрэгтэйн нэгэн адилаар магадгүй энэхүү үүргээ биелүүлээгүй, зөрчсөн бол тухайн зөрчилд тохирох хариуцлага хүлээлгэх нь гарцаагүй байх ёстой, иймд зөвхөн процессийн алдаанд үндэслэн давж заалдах гомдлыг хангах тохиолдолд Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.1-т заасан “зайлшгүй байх”, 5.1.3-т заасан “шударга байх” зэрэг татвар ногдуулах үйл ажиллагааны үндсэн зарчим алдагдахад хүрнэ.

Тухайлбал мөн хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1-т заасны дагуу хариуцагч татварын улсын байцаагчдаас “У*******” ХХК-ийн татварын хууль тогтоомжид заасан төлбөл зохих татварын ногдлоо бүрэн гүйцэд тодорхойлж, хугацаанд нь төлсөн эсэхийг хянан шалгахдаа 41.2-т заасны дагуу хяналт шалгалтын явцад үүссэн нөхцөл байдалтай холбогдуулан иргэн Ц.Т***д холбогдох тусгай удирдамж, томилолт гаргуулалгүйгээр тус компанийн 85 хувийн хувьцаа эзэмшигч болон болон түүний эхнэрийн хамтран эзэмшдэг дансны хуулгыг мөн компанийн 15 хувийн хувьцаа эзэмшигч, тухайн үед нягтлан бодогчоор ажиллаж байсан Л.Н***ийн мэдээллээр татан авч шалгасан үйлдэл нь процессийн зөрчилтэй байж болох ч энэ нь нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгох шууд үндэслэл болохгүй.

Энэ хүрээнд Нийслэлийн Татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлийн 2025 оны 2 дугаар сарын 12-ны өдрийн 7 дугаар тогтоолд “…хяналт шалгалтын үед аж ахуйн үйл ажиллагааны хүрээнд олсон үйл ажиллагааны орлогыг хувь хүний дансаар авч дээрх орлогыг тайлагнаагүй нь нягтлан бодогч ажилтай Л.Н***ийн гомдол, Ц.Т***, Г.Г******* нарын дансны хуулга, гүйцэтгэх захирал Г.Э***тэй хийсэн ярилцлагын тэмдэглэл зэргээр тус тус нотлогдсон, иргэн Ц.Т*** БНХАУ-аас цөөн тооны гэрээт газрын загварын буйдан оруулж ирдэг гэж тайлбарлах боловч нотлох баримтад тулгуурласан няцаалт хийгээгүй…” гэснийг, мөн давж заалдах шатны шүүх хуралдааны явцад хариуцагчдаас иргэн Ц.Т***гийн татвар төлөлт, ногдуулалттай холбогдох татварын хянан шалгалт явагдаж эхэлсэн гэж тайлбарласныг тус тус тэмдэглэх нь зүйтэй.

3.Маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын актаар “У*******” ХХК-тай иргэн Ц.Т***г харилцан хамааралтай этгээд гэж үзээгүй, өөрөөр хэлбэл харилцан хамаарлын талаар талууд анхнаасаа маргаагүй, гагцхүү компанийн үйл ажиллагаанаас олсон орлогыг хувийн дансаар авсан гэж нэхэмжлэгчийг буруутгасан, үүнийг ч шийдвэрийн Үндэслэх хэсгийн 19-д тодорхой дүгнэсэн атлаа 17, 18-д Татварын ерөнхий хуулийн 27 дугаар зүйлд заасан харилцан хамааралтай этгээдийн талаарх зохицуулалтыг дурдаж, улмаар иргэн Ц.Т***г нэхэмжлэгч “У*******” ХХК-тай харилцан хамааралтай гэж дүгнэсэн нь ойлгомжгүй, өөрөөр хэлбэл энэ нь маргаанд төдийлөн ач холбогдолгүй байх тул давж заалдах гомдлын энэ талаарх үндэслэлд дүгнэлт өгөх шаардлагагүй гэж үзлээ.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.2, 120 дугаар зүйлийн 120.1 дэх хэсэгт заасныг тус тус удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

1.Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2025 оны 11 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 128/ШШ2025/0855 дугаар шийдвэрийг хэвээр үлдээж, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ж.Э*******, өмгөөлөгч Р.Л******* нарын давж заалдах гомдлыг хангахгүй орхисугай.

2.Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дугаар зүйлий 48.3-т заасныг баримтлан нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн давж заалдах гомдол гаргахдаа төлсөн 70.200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.5-д заасан хугацааны дотор, 123 дугаар зүйлийн 123.2 дахь хэсэгт заасан үндэслэлээр хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч нар магадлалыг гардаж авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Улсын Дээд шүүхийн захиргааны хэргийн танхимд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

                                        ШҮҮГЧ                                             Н.ДОЛГОРСҮРЭН

                  ШҮҮГЧ                                             Д.ОЮУМАА

                  ШҮҮГЧ                                               Э.ЛХАГВАСҮРЭН