МОНГОЛ УЛСЫН НЭРИЙН ӨМНӨӨС

 

Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн анхан шатны журмаар хэргийг шийдвэрлэсэн шүүх хуралдааныг шүүгч Д.Баатархүү даргалж, шүүгч Б.Адъяасүрэн, М.Цэцэгмаа нарын бүрэлдэхүүнтэйгээр тус шүүхийн шүүх хуралдааны танхимд нээлттэй хийсэн шүүх хуралдаанаар

Нэхэмжлэгч: “Д” ХХК

Хариуцагч: Татварын ерөнхий газрын даргад холбогдох маргааныг хянан хэлэлцэв.

Нэхэмжлэлийн шаардлага: “Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэлтэй захиргааны хэргийг анхан шатны журмаар хянан хэлэлцэв.  

Шүүх хуралдааны оролцогчид: Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Т, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Б.Б, Ч.О, иргэдийн төлөөлөгч Ч.О нар оролцов.

Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга: Д.Эрдэнэбаяр

Хэргийн индекс: 221/2024/0034/З

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

1. Нэхэмжлэгч “Д” ХХК нь Татварын ерөнхий газрын даргад холбогдуулан “Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэл гаргасан.

2. “Д” ХХК нь нэхэмжлэлийн шаардлагын үндэслэлээ: “Нэхэмжлэгчийн зүгээс нэхэмжлэлийн шаардлагаа дэмжиж оролцож байна. Манай “Д” ХХК нь боловсруулах үйлдвэрлэл, хүнсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, мах боловсруулах, консеворлох чиглэлээр үйл ажиллагаа эрхлэхээр байгуулагдсан. Хуульд заасан үүргийнхээ дагуу татварын хяналт, шалгалтад хамрагддаг хуулийн этгээд байгаа юм. Нэхэмжлэгчийн зүгээс Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг хүчингүй болгуулахаар нэхэмжлэлийн шаардлагаа гаргасан. Яагаад ийм нэхэмжлэлийн шаардлага гаргах болсон бэ гэвэл 1 дүгээр үндэслэлийн хувьд Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам нь Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1-д заасны дагуу татвар төлөгч татварын хууль тогтоомжид заасны дагуу төлбөл зохих татвараа төлнө гэдэг агуулгаар, 41.13-д татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын дарга баталж, мөрдүүлнэ гэж хуульчилсан байдаг. Энэ эрхийнхээ хүрээнд Татварын ерөнхий газрын дарга 2023 онд журам баталсан. Энэ журмын дагуу татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагаа явагддаг. Энэ журмыг батлахдаа 1 дүгээрт Татварын ерөнхий хуулийн холбогдох заалтуудыг зөрчсөн байдаг. Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.2-т татварын алба татварын хяналт шалгалтыг ерөнхий болон тусгай удирдамж, томилолттой хийх бөгөөд бүрэн, эсхүл хэсэгчилсэн хэлбэрээр олон улсын жишиг, хууль тогтоомжид нийцүүлэн хэрэгжүүлнэ гэж заасан. Тэгэхээр ерөнхий болон тусгай гэдэг 2 удирдамжийн хүрээнд хяналт шалгалт хийнэ гэж хуульд заасан. Гэтэл Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмаар бол шаардлагатай тохиолдолд тусгай удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ гэдэг байдлаар зохицуулсан байдаг. Ямар тохиолдолд шаардлагатай тохиолдол гэж үзэх юм гэдэг нь огт тодорхойгүй. Хариуцагчийн зүгээс хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад үндэслэлтэй тайлбар хэлдэггүй. Хуулийн 2 удирдамжийн дагуу хийж гүйцэтгэнэ шүү гэдэг. Татварын хяналт шалгалтыг хийхдээ зөвхөн 1 удирдамжийн хүрээнд хийгээд яваад байгаа. Үүнийгээ тайлбарлахдаа Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмаар зөвхөн ерөнхий удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ гэсэн юм, шаардлагатай тохиолдолд тусгай удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ гэж тайлбарладаг. Энэ бол Захиргааны ерөнхий хуулийн 60 дугаар зүйлийн 60.1.1-д заасан хуульд нийцсэн байх гэдэг заалтыг зөрчиж байгаа. Татварын ерөнхий хуульд хяналт шалгалтыг ерөнхий болон тусгай удирдамжтайгаар хийнэ хийнэ гэсэн болохоос биш шаардлагатай тохиолдолд гэдэг байдлаар хуульчлаагүй.

2 дугаарт Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг батлахдаа Захиргааны ерөнхий хуулийн холбогдох заалтуудыг ноцтойгоор зөрчиж журам баталж, хэм хэмжээний актыг мөрдүүлсэн. Ямар заалтуудыг зөрчсөн бэ гэвэл Захиргааны ерөнхий хуулийн 61 дүгээр зүйлд захиргааны хэм хэмжээний актын төслийг бэлтгэх зохицуулалтууд байдаг. 61 дүгээр зүйлийн 61.4-д захиргааны хэм хэмжээний актын төслийг бэлтгэх явцад нөлөөллийн шинжилгээг энэ хуулийн 61.6-д заасан аргачлалын дагуу хийж, түүнд дараах нөхцөл байдлыг тусгаж, танилцуулга бэлтгэнэ гэж заасан. Гэтэл хуульд заасны дагуу нөлөөллийн шинжилгээг хийгээгүй. Яагаад хийгээгүй гэж үзээд байна гэвэл Захиргааны ерөнхий хуулийн 61 дүгээр зүйлийн 61.4.3-д акт гарсны дараа эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь аливаа байдлаар хөндөгдөх бүлгийг тодорхойлно гэж заасан. Нөлөөллийн шинжилгээндээ энэ талаар огт тусгаагүй. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад тайлбарлахдаа татвар төлөгч бүх этгээдэд Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам хамааралтай гэдэг. Гэхдээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь аливаа байдлаар хөндөгдөх бүлгийг тодорхойлоогүй тэгээд нөлөөллийн шинжилгээ хийсэн. Нөлөөллийн шинжилгээндээ хэлэлцүүлэг хийсэн байдал байгаа боловч хэлэлцүүлэг хийгээд санал авсан юм, саналуудыг ийм заалтуудаар үйл ажиллагааны журамдаа тусгаж өгсөн гэж тайлбарладаг. Гэвч энэ байдлаар огт хэлэлцүүлэг хийгээгүй. Дүр үзүүлсэн байдлаар хэлэлцүүлэг хийсэн мэтээр саналуудыг нөлөөллийн шинжилгээндээ дурдсан байдаг. Ямар зүйлсийг дурдсан байдаг вэ гэвэл нөлөөллийн шинжилгээнийхээ санал гаргасан хэсэг дээр 3 саналын тухай дурдсан байдаг. Гэтэл энэ саналууд нь Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журамтай холбоотойгоор авагдсан саналууд биш. Бидний хардах эрхийн хүрээнд бол татварын байгууллагын эрх бүхий албан тушаалтнууд нь өөрсдөө хуульд заасан шаардлагыг дүр үзүүлсэн байдлаар хангах зорилгоор ийм саналуудыг бичсэн байна гэж харж байгаа.

3 дугаарт Захиргааны ерөнхий хуулийн 62 дугаар зүйлд захиргааны хэм хэмжээний актын төсөлд санал авах, 62 дугаар зүйлийн 62.1.Захиргааны хэм хэмжээний актын төслийг тухайн захиргааны байгууллагын цахим хуудас болон мэдээллийн самбарт 30-аас доошгүй хоногийн хугацаанд байрлуулж санал авна гэж заасан. Гэтэл энэ талаар 30 хоногийн хугацаад байрлуулсан юм гэдэг үндэслэл бүхий баримтыг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад гаргаж өгөөгүй. Нэхэмжлэгчийн зүгээс удаа дараа яг ямар саналууд явсан юм, хэлэлцүүлгээ яаж хийсэн, хэднээс хэдний хооронд Татварын ерөнхий газрынхаа цахим хаягт байршуулсан юм гэдэг талаарх баримтаа гаргаж өгөөч гэхээр энэ талаарх баримтыг гаргаж өгөөгүй. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад үзлэг хийсэн. Үзлэгээр маргаан бүхий журамтай холбоотойгоор ямар ч санал авагдаагүй нь тогтоогдсон. Өмнө нь татварын байгууллагаас ийм журам батлах гэж байна гэж нэхэмжлэгч болон иргэн, татвар төлөгчдөд огт мэдэгдэж байгаагүй. Татвар төлж байгаа, татварын хууль тогтоомжийн дагуу үүргээ гүйцэтгээд хяналт шалгалтад орж байгаа этгээдүүдийнхээ процессыг зохицуулаад байгаа үйл ажиллагааныхаа журмыг батлахдаа иргэдийгээ оролцуулаад саналыг нь аваад, хэлэлцүүлэг шаардлагатай тохиолдолд хийнэ шүү гэдэг байдлаар хуульчилсан байгаа. Гэтэл хуулийн энэ заалтаа зөрчөөд шууд өөрсдийн дур зоргоор үйл ажиллагааны журам батлаад явсан. Хариуцагч тайлбарлахдаа бид 30 хоногийн хугацаанд журмыг байршуулсан юм гэдэг байдлаар тайлбарладаг. Гэвч энэ талаарх баримт нь байхгүй. Тухайн татварын цахим системээс нь ороод үзэхээр хэзээ байршуулсан нь тодорхойгүй. Байршуулсан хугацааг хэзээ хойно нь, дараа нь солих боломжтой. Иймд байдлаар Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг батлан гаргасан байдаг.

4 дүгээрт хуульд тусгайлан заасан захиргааны хэм хэмжээний актыг батлан гаргахдаа тухайн байгууллагынхаа хуулийн асуудал эрхэлсэн байгууллагаараа хянаж, шалгуулна шүү гэдэг байдлаар заасан байдаг. Гэтэл энэ талаарх баримт огт гаргаж өгөөгүй. Маргаан бүхий хэм хэмжээний актыг батлахдаа тухайн захиргааны байгууллагын хуулийн асуудал эрхэлсэн хэлтсээрээ ч юм уу хянуулсан зүйл огт байдаггүй. Санал, хүсэлт байдаггүй. Ингээд дур, зоргоороо хэм хэмжээний актыг батлан гаргасан. Хэм хэмжээний акт батлан гаргах нь Татварын ерөнхий газрын даргын бүрэн эрхийн асуудал. Үүнтэй маргаагүй. Гэхдээ Захиргааны ерөнхий хуулийн зорилго, хууль санаачлагчийн зохицуулалтыг харах юм бол хуулийг батлан гаргахдаа иргэд төлөөлөгчөөрөө дамжуулан Улсын Их Хурлын гишүүд нь төлөөлөөд хуулийг батлаад нийгмийн харилцааг зохицуулж байгаа. Хэм хэмжээний акт буюу журмыг зохицуулахдаа иргэд өөрсдөө оролцоно, оролцох боломжоор нь хангана, тэр байдлаар өөрсдийн саналыг өгөөд оролцох боломжоор хангаад явна шүү гэдэг байдлаар зохицуулсан. Гэтэл татвар төлөгчдийн эрх ашгийг огт авч үзэлгүй тэр процессын хамгийн чухал журам болох Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг хууль зөрчсөн байдлаар батлан гаргасан байдаг. Энэ нь нэхэмжлэгчийн болон татвар төлөгчдийн эрх ашгийг ноцтойгоор зөрчиж байгаа гэж үзэж бидний зүгээс нэхэмжлэл гаргасан. Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг гаргахдаа эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь аливаа байдлаар хөндөгдөх бүлгийн хүрээнд хэлэлцүүлэг заавал хийх, хэрэгжүүлэх байсныг зөрчсөн ийм зүйлүүд тогтоогддог юм. Иймд Захиргааны ерөнхий хуульд захиргааны хэм хэмжээг бүртгэх асуудлыг зохицуулсан 65 дугаар зүйлд заасан агуулгаас үзэхэд Татварын ерөнхий газрын даргын зүгээс Захиргааны ерөнхий хуулийн 60, 61, 62 дугаар зүйлд заасан шаардлагыг хангасан захиргааны хэм хэмжээний актыг улсын нэгдсэн бүртгүүлж бүртгүүлэхээр байтал хуулийн уг шаардлагыг хангаагүй буюу захиргааны хэм хэмжээний актыг батлан гаргах үйл ажиллагааны журмыг зөрчиж гаргасан маргаан бүхий тушаалыг бүртгүүлэхээр хүргүүлж, улмаар улсын нэгдсэн санд бүртгэгдсэн явдал нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 67 дугаар зүйлийн 67.4-д заасан хүчин төгөлдөр бус захиргааны хэм хэмжээний актыг дагаж мөрдүүлсэн байна гэж миний зүгээс үзэж байгаа. Иймд Захиргааны ерөнхий хуулийн 60 дугаар зүйлийн 60.1-д заасны дагуу хуульд нийцсэн байх, 60.1.2-т заасан тусгайлан эрх олгосон тухайн хуулийн агуулга, зорилго, хүрээнд нийцсэн байх шаардлагыг хангаагүй байх тул хууль бус гэж үзэж, нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хангаж өгнө үү гэж хүсэж байна”,

3. Хариуцагч нь шүүхэд гаргасан хариу тайлбартаа: “Хариуцагчийн зүгээс нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хүлээн зөвшөөрөхгүй байна. Ямар үндэслэлээр хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй вэ гэхээр Татварын ерөнхий хуулийн шинэчилсэн найруулга 2019 оны 03 дугаар сарын 22-ны өдөр батлагдаад, 2020 оноос эхлэн дагж мөрдөж байгаа. Хууль хэрэгжиж эхэлснээс хойш Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг батлах эрх хуулиар тусгайлан олгосны дагуу нийт 4 удаагийн Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг баталж, нийтээр дагж мөрдүүлж байгаа. Маргаан бүхий захиргааны хэм хэмжээний акт нь 4 дэх удаагийн журам байгаа. 1 дүгээрт Татварын ерөнхий газрын даргад Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг батлах эрхийг хуулиар олгосон заалтын дагуу захиргааны хэм хэмжээний актыг Захиргааны ерөнхий хуульд заасан нөхцөл шаардлагын дагуу нөлөөллийн шинжилгээгээ хийж, бүрдүүлбэрийг хангуулж Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд хүргүүлж бүртгүүлсэн байдаг. Хууль зүй, дотоод хэргийн яам тухайн хэм хэмжээний актыг Захиргааны ерөнхий хуульд заасан нөхцөл шаардлагын дагуу бүрдүүлж батлуулсан эсэхэд чиг үүргийн дагуу хэрэгжүүлж байгаа. Эрх хэмжээнийхээ хүрээнд тухайн хэм хэмжээний актыг бүрдэл хангасан байна гэж үзээд нийтээр дагж мөрдөх хэм хэмжээний актаар бүртгэж, эмхэтгэлд нийтлээд нийтлээд 2023 оноос хойш мөрдөж байгаа. Нэхэмжлэгчээс нэхэмжлэлийн шаардлагаа захиргааны хэм хэмжээний актыг хүчингүй болгох гэж гаргаж байгаа боловч сая хуралдааны явцад ярьж байгаа тайлбараас сонсоход тухайн хэм хэмжээний актыг мөрдүүлснээр нэхэмжлэгчийн ямар хууль ёсны ашиг сонирхол зөрчигдөөд байгаа юм бэ, эсхүл яаж зөрчигдөж болзошгүй байгаа талаар үндэслэл бүхий нэхэмжлэлийн шаардлагаа тодруулж хэлсэнгүй. Хууль зүй дотоод хэргийн яам өөрөө Санхүүгийн хориг арга хэмжээ авах тухай ФАТФ /FATF/-ын зөвлөмжийн дагуу танай Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журамд шинэлэх шаардлага байна гээд яаралтай энэ шинэчлэлийг хийж бүртгүүлж ажиллах зөвлөмжийг Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас ирүүлсэн. Энэ үндэслэлээр Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам шинэчлэн батлагдах хэрэгцээ шаардлага үүссэн. Захиргааны ерөнхий хуулийн 70 дугаар зүйлд захиргааны хэм хэмжээний актыг нэн даруй батлах хэрэгцээ шаардлагатай тохиолдолд эрх бүхий байгууллага баталж 3 хоногийн дотор Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд бүртгүүлэх эрхийг тухайлан заасан байдаг. Нөлөөллийн шинжилгээ бол Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын 2018 оны А/147 дугаар тушаалаар батлагдсан баталсан аргачлалын дагуу хийгдсэн байгаа. Аргачлалын дагуу хийгдсэн учраас Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас бүрдүүлбэртэй холбоотой ямар нэгэн дүгнэлт үйлдэж баталсан байгууллагад ирүүлж залруулах арга хэмжээ авагдаагүй гэдгийг харуулж байгаа. Татварын хяналт шалгалтад аль татвар төлөгч урьдаас хяналт шалгалтад хамрагдах боломжтой талаар тодорхойлох боломжгүй. Энэ хяналт шалгалт маань эрсдэлтэй тохиолдолд хяналт шалгалтад хамрагдах хууль эрх зүйн зохицуулалттай. Эсхүл татвар төлөгч хүсэлт гаргасан тохиолдол энэ шалгалтыг хийнэ. 2020 оны хуулийн шинэчилсэн найруулгын үзэл баримтлал бол 2 үндэслэлээр хяналт шалгалт хийх зохицуулалттай болсон. Тийм учраас Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа 3 сая иргэн, хуулийн этгээд байлаа гэхэд тэр болгоноос эрх ашиг нь хөндөгдөж болзошгүй гэж үзэж урьдчилан хэлэлцүүлэгт хамруулах бололцоо байхгүй. Тийм учраас Захиргааны ерөнхий хуульд өргөн хүрээг хамарсан хэлэлцүүлгийг зохион байгуулах хэлбэрийг хуульчилж өгсөн гэж ойлгож байгаа. Цахим хэлбэрийг сонгож Захиргааны ерөнхий хуульд нийцүүлэн татварын албаны цахим хуудсаар дамжуулан энэ төсөлтэй танилцаж, санал өгөх боломжоор хангасан. Үзлэгийн явцад 2013 оноос хойш батлуулсан, санал авч байгаа, байршуулсан хэм хэмжээний актуудын талаар тогтоогдсон байдаг. Өөрөөр хэлбэл татварын алба Захиргааны ерөнхий хуулийг үйл ажиллагаандаа бүрэн дүүрэн хэвшүүлээд тогтсон байгууллага байдаг. Хуулиар олгосон эрх хэмжээний хүрээнд 40 гаруй хэм хэмжээний акт батлуулж, бүртгүүлсэн, хууль даган мөрдөлт сайтай байгууллага гэж хэлж болно. Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам батлагдсанаараа тухайлсан татвар төлөгчийн эрх ашгийг шууд хөндөх үндэслэл байхгүй. Хуулиараа татар ногдуулж, төлж, тайлагнахтай холбоотой харилцааг татварын хуулиар зохицуулж байгаа. Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын дийлэх хэсгийн зохицуулалтын нь авч үзэх юм бол татварын улсын байцаагч нарт чиглэсэн, улсын байцаагч ямар үйл ажиллагааг хяналт шалгалтынхаа явцад авч хэрэгжүүлэх, системд хийсэн ажлаа хэрхэн баримтжуулж бүртгэх юм гэсэн журмын 80, 90 орчим хувь нь татварын улсын байцаагч нарын авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний үе шат, дарааллыг зохицуулсан агуулгатай буюу дотоодод чиглэсэн байдаг. Татвар төлөгчид буюу гадагш чиглэсэн агуулгатай зохицуулалтууд нь шинээр хуульд байхгүй агуулгууд тусгагдсан зүйл байхгүй. Журмын зохицуулалтуудыг авч үзвэл хуулийн зохицуулалтуудыг эш татах байдлаар журамд тусгаж өгсөн байгаа. Түүнээс хуульд байхгүй харилцааг журмаар нэмж зохицуулсан, хязгаарласан агуулгатай зохицуулалт агуулаагүй.

Хүчин төгөлдөр захиргааны хэм хэмжээний актыг дагж мөрдүүлсэн гэж нэхэмжлэгч тайлбарлаж байна. Хүчин төгөлдөр бус гэдэг нь Захиргааны ерөнхий хуулийн 67 дугаар зүйлийн 67.4-д заасан үндэслэлээр хүчин төгөлдөр бус захиргааны хэм хэмжээний акт гэдэг нь Хууль зүй, дотоод хэргийн яаманд зохих журмын дагуу бүртгүүлж, нийтлэгдээгүй, эрх олгосон заалтын дагуу баталсан боловч улсын нэгдсэн санд бүртгүүлэхгүйгээр татвар төлөгчийг дагж мөрдүүлснээс үүсэх үр дагаврыг зохицуулсан ийм агуулгатай зохицуулалт байгаа. Маргаан бүхий актын тухайд энэ хуулийн зохицуулалт хамаарч хэрэгжихгүй гэж үзэж байна.

Нэхэмжлэгч нь Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтэстэй харилцагч татвар төлөгч байгаа. Тус дүүргийн Татварын хэлтсийн 2023 оны нөхөн ногдуулалтын акттай одоог хүртэл шүүхийн журмаар марган үүсгээд явж байгаа. Нэхэмжлэгчийн тайлбарлаж байгаагаар энэ нөхөн ногдуулалтын актын явцад тусгай удирдамж, Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журамтай холбогдуулаад нэхэмжлэлийн шаардлагын үндэслэлээ тайлбарлахаар шүүхийн харьяаллын бус гэдэг үндэслэлээр Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхэд тусад нь гомдол гаргаж байгаа гэж тайлбарлаж байгаа боловч захиргааны хэм хэмжээний актын маргаан шийдвэрлэгдсэнээрээ тухайлсан үр дагавар үүсгээд байгаа нөхөн ногдуулалтын актыг өөрчлөх, хүчингүй болгох шуур үр дагавартай, нөлөөтэй, шууд харилцан хамааралтай байж чадахгүй. Улсын дээд шүүхээс өнгөрсөн хугацаанд захиргааны хэм хэмжээний актыг илт хууль бусад тооцох үндэслэл байхгүй, хүчингүй болгох л үндэслэлтэй. Өөрөөр хэлбэл шүүх хүчингүй болгосноос хойших үр дагаварт нөлөөлнө гэхээс урагшаа буцаж илт хууль бус буюу өнгөрсөн хугацаанд тавигдсан актын эрх зүйн үйлчлэлийг өөрчлөх нэхэмжлэлийн шаардлага гаргахгүй, энэ талаар шүүх дүгнэхгүй гэдэг Улсын дээд шүүхийн жишиг тогтсон байгаа. Тийм учраас нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлийн шаардлагад хамаарч байгаа хэм хэмжээний акт өөрөө нэхэмжлэгчийн эрх ашгийг зөрчөөгүй. Цаашид зөрчих боломжгүй. Дээрээс нь нэхэмжлэгч энэ талаар шаардлага үндэслэлээ шүүхэд тодруулж гаргаж өгөөгүй учраас захиргааны хэм хэмжээний актыг нэхэмжлэлийн хүрээнд хүчингүй болгох үндэслэл тогтоогдохгүй байгаа гэж үзэж байгаа. Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.2-т хяналт шалгалтыг ерөнхий болон тусгай удирдамж, томилолттой хийхийг зааж өгсөн байгаа. Журмаараа бол ерөнхий удирдамжийг татварын ерөнхий газрын дарга заавал батлахаар, тусгай удирдамжийг Татварын ерөнхий газрын даргын зөвшөөрснөөр тухайн Татварын ерөнхий газрын хяналт шалгалт арга зүйн газрын дарга батлахаар заасан байгаа. 2020 оноос хойш хууль мөрдөж эхэлснээс хойш тусгай удирдамж батлагдаж хийсэн хяналт шалгалтууд тоотой цөөхөн байгаа. Шүүхэд загвар, жишиг болгож 1 удирдамжийг хүргүүлсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл бусад мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтарсан хяналт шалгалтын хүрээнд тухайлсан эдийн засгийн салбарын ангилалд хамаарах татвар төлөгчдийг хамруулж хийж байгаа тохиолдолд тусгай удирдамжийг баталж ажиллаж байгаа. Нэхэмжлэгчийн маргаж байгаа нөхөн ногдуулалтын акттай холбоотой харилцаанд тусгай удирдамжгүйгээр хийснээр татвар төлөгчийн ямар нэгэн эрх ашиг зөрчигдөөгүй. Дээрээс нь Татварын ерөнхий хуульд заасан ерөнхий болон тусгай удирдамж гэсний болон гэдэг нь заавал өргөжүүлсэн агуулгаар хуульчлагдаагүй. Ерөнхий болон тусгай удирдамж, томилолтой байхыг шаардаж байгаа. Энэ хуулийн зорилгоос хазайлгахгүйгээр татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журамдаа ерөнхий удирдамж, тусгай удирдамжийг батлах хэрэгцээ шаардлага, зорилгыг илүү тодотгож өгсөн, хуулиар нарийвчилж зохицуулаагүй харилцааг журмаар тодотгож өгсөн. Тийм учраас нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож өгөөч” гэжээ.

4. Иргэдийн төлөөлөгч нь шүүх хуралдаанд гаргасан дүгнэлтдээ: “Татварын газраас урьдчилан албан бичиг ирүүлээгүй, үүнд анхаарах. Цахим мэдээ мэдээллээ сайжруулж, албан байгууллага болон иргэдэд мэдээлэл сайн хүргэж байх хэрэгтэй” гэв.

ҮНДЭСЛЭХ нь:

1. Нэхэмжлэгч “Д” ХХК-иас “Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэлийг Татварын ерөнхий газрын даргад холбогдуулан гаргажээ.

2. Шүүх хэргийн оролцогчдын шүүхэд гаргасан тайлбар болон хуульд заасан журмын дагуу хэрэгт цугларсан бичмэл нотлох баримтуудад үндэслэн нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэлээ.

3. Хэргийн үйл баримтын тухайд:

3.1. Анх Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх нэхэмжлэгч “Д” ХХК-иас Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын хяналт шалгалтын тасгийн дарга, татварын улсын байцаагч нарт холбогдуулан “... 2023 оны 11 дүгээр сарын 10-ны өдрийн НА-34230000065 дугаартай нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий нэхэмжлэлээр захиргааны хэрэг үүсгэж хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулсан байна.

3.2. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэхэмжлэгчээс “Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ын 3.4 дэх хэсгийг хүчингүй болгуулахаар нэхэмжлэлийн шаардлагаа нэмэгдүүлснийг анхан шатны шүүхийн шүүгчийн 2024 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдрийн 8982 дугаар захирамжаар хүлээн авахаас татгалзсан байх ба Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2024 оны 11 дүгээр сарын 20-ны өдрийн 888 дугаар тогтоолоор хэвээр үлдээж шийдвэрлэсэн.

3.3. Улмаар “Д” ХХК-иас дээрх хэм хэмжээний акттай холбоотой нэхэмжлэлээ харьяаллын дагуу тус шүүхэд гаргаснаар захиргааны хэрэг үүсгэж, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулсан болно.

4. Хууль зүйн үндэслэлийн тухайд:

4.1. Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн “Журам, маягт батлах тухай” А/34 дүгээр тушаалын 1 дэх хавсралтаар “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг, 2 дахь хавсралтаар татварын улсын байцаагчийн үйлдэх “Нөхөн ногдуулалтын акт”, “Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын ногдуулалт, төлөлтийг баталгаажуулсан акт”, “Илтгэх хуудас”-ны загвар маягтуудыг, 3 дугаар хавсралтаар үйлдэх баримт бичгийн хавсралт маягтуудыг тус тус баталжээ.

4.2. Дээрх Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмын 3.4-т “Хяналт шалгалтыг шаардлагатай тохиолдолд тусгай удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ. Тусгай удирдамжид хяналт шалгалтын бүрэлдэхүүн түүнд тавигдах шаардлага, хамтарч гүйцэтгэх байгууллагын нэр, гүйцэтгэх хяналт шалгалтын цар хүрээ зэрэг бусад шаардлагатай мэдээллийг тусгана” гэж заасан байх ба нэхэмжлэгч “Д” ХХК-иас анх журмын энэхүү хэсгийг хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шаардлага гаргасан.

4.3. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэхэмжлэлийн шаардлагаа нэмэгдүүлж, “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг бүхэлд нь хүчингүй болгуулахаар маргасан тул шүүхээс энэ хүрээнд дүгнэлт хийх бөгөөд ингэхдээ маргаан бүхий хэм хэмжээний акт нь формаль болон материаллаг шаардлагыг хангасан эсэхийг шалгана.

5. Формаль эрх зүйн шаардлагын тухайд:

5.1. Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.13-д “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмыг татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын дарга баталж, мөрдүүлнэ”, мөн хуулийн 77 дугаар зүйлийн 77.7-д “Татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын дарга нь татварын улсын байцаагч байх бөгөөд Засгийн газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 8.3-т зааснаас гадна дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ”, 77.7.2-т “татварын хууль тогтоомжийг Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт нэг мөр дагаж мөрдүүлэх ажлыг зохион байгуулах”, 77.7.3-д “энэ хууль болон татварын бусад хууль тогтоомжоор олгосон эрхийн хүрээнд тушаал гаргах, нийтээр дагаж мөрдөх журам, заавар, аргачлал, акт, маягтын загварыг баталж мөрдүүлэх, зөвлөмж гаргах”, 79 дүгээр зүйлийн 79.5-д “Татварын улсын байцаагчийн үйлдэх баримт бичгийн загварыг татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын дарга батална” гэж тус тус заасан.

5.2. Хуулийн дээрх зохицуулалтаас үзвэл, хариуцагч Татварын ерөнхий газрын дарга нь татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам, нийтээр дагаж мөрдөх журам, заавар, аргачлал, акт, маягтын загварыг баталж, мөрдүүлэх эрх хуулиар олгогдсон буюу маргаан бүхий “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг батлах эрхтэй этгээд байна.

5.3. Харин ийнхүү журам батлахдаа “... Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмыг зөрчсөн, хэм хэмжээний актад тавигдах шаардлагыг биелүүлээгүй” гэж нэхэмжлэгчийн зүгээс маргасан.

5.4. Захиргааны ерөнхий хуулийн 59 дүгээр зүйлийн 59.1-д “Захиргааны хэм хэмжээний акт гэж хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон захиргааны байгууллагаас нийтээр заавал дагаж мөрдүүлэхээр гаргасан, гадагш чиглэсэн, үйлчлэл нь байнга давтагдах шинжтэй шийдвэрийг ойлгоно”, 60 дугаар зүйлийн 60.1-д “Захиргааны хэм хэмжээний акт дараах шаардлагыг хангасан байна”, 60.1.1-д “Монгол Улсын Үндсэн хууль, энэ хууль болон бусад хуульд нийцсэн, хуулиар тогтоосон хязгаарлалтаас гадуур хүний эрх, эрх чөлөөг хязгаарлаагүй, иргэн, хуулийн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дордуулаагүй  байх”, 60.1.2-т “тусгайлан эрх олгосон тухайн хуулийн агуулга, зорилго, хүрээнд нийцсэн байх”, 60.1.3-д “тэмдэглэх хэсэгт үндэслэл болгож байгаа хуулийн заалтыг заасан байх”, 60.1.4-т “шийдвэрийн заалт хоорондоо болон эрх бүхий бусад этгээдийн гаргасан шийдвэрийн заалттай зөрчилдөхгүй байх”, 60.1.5-д “Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хуульд хэрэглэсэн нэр томьёог үндсэн болон нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн утгаар хэрэглэх”, 60.1.6-д “хуулиар эрх олгосноос бусад тохиолдолд хуулиар хориглоогүй асуудлаар хориглосон зохицуулалт тогтоохгүй байх”, 60.1.7-д “тухайн шийдвэрээр урьд нь гарсан шийдвэрийг хүчингүй болсонд тооцож байгаа, эсхүл түүнд өөрчлөлт оруулж байгаа бол энэ тухай заалтыг тусгасан байх”, 60.1.8-д “бусад хуулийн заалтыг давхардуулан заалгүйгээр шаардлагатай тохиолдолд эшлэл хийгдсэн байх”, 60.1.9-д “баталсан байгууллага, албан тушаалтны болон захиргааны хэм хэмжээний актын нэр, он, сар, өдөр, дугаарыг тодорхой заасан байх”, 60.1.10-д “хуульд заасан бусад шаардлага” гэж тус тус заасан.

5.5. Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн “Журам, маягт батлах тухай” А/34 дүгээр тушаал нь Монгол Улсын Засгийн газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.3.2, Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.13, 77 дугаар зүйлийн 77.7.3, 79 дүгээр зүйлийн 79.5 дахь хэсгийг тус тус баримталсан, батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам” нь хуулиар тогтоосон хязгаарлалтаас гадуур хүний эрх, эрх чөлөөг хязгаарлаагүй, иргэн, хуулийн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дордуулаагүй, тусгайлан эрх олгосон тухайн хуулийн агуулга, зорилго, хүрээнд нийцсэн, шийдвэрийн заалт хоорондоо болон эрх бүхий бусад этгээдийн гаргасан шийдвэрийн заалттай зөрчилдөөгүй, хуульд хэрэглэсэн нэр томьёог үндсэн болон нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн утгаар хэрэглэсэн буюу захиргааны хэм хэмжээний актад тавигдах шаардлагыг хангасан гэж үзэхээр байна.

5.6. Нэхэмжлэгчээс “... ерөнхий болон тусгай гэдэг 2 удирдамжийн хүрээнд хяналт шалгалт хийнэ гэж хуульд заасан. Гэтэл Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журмаар бол шаардлагатай тохиолдолд тусгай удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ гэдэг байдлаар зохицуулсан байдаг. Ямар тохиолдолд шаардлагатай тохиолдол гэж үзэх юм гэдэг нь огт тодорхойгүй” гэж тайлбарлаж байна.

5.7. Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.2-т “Татварын алба татварын хяналт шалгалтыг ерөнхий болон тусгай удирдамж, томилолттой хийх бөгөөд бүрэн, эсхүл хэсэгчилсэн хэлбэрээр олон улсын жишиг, хууль тогтоомжид нийцүүлэн хэрэгжүүлнэ” гэж, маргаан бүхий “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ын 3.1-д “Татварын алба хяналт шалгалтыг Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлд заасны дагуу хийж гүйцэтгэх бөгөөд хяналт шалгалтын ерөнхий болон тусгай удирдамжийг Татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын дарга батална”, 3.2-т “Татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын даргын зөвшөөрснөөр татварын асуудал хариуцсан төрийн захиргааны байгууллагын хяналт шалгалтын асуудал хариуцсан нэгжийн дарга энэ журмын 3.1-д заасан тусгай удирдамжийг баталж болно”, 3.3-д “Хяналт шалгалтыг ерөнхий удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ”, 3.4-т “Хяналт шалгалтыг шаардлагатай тохиолдолд тусгай удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ. Тусгай удирдамжид хяналт шалгалтын бүрэлдэхүүн түүнд тавигдах шаардлага, хамтарч гүйцэтгэх байгууллагын нэр, гүйцэтгэх хяналт шалгалтын цар хүрээ зэрэг бусад шаардлагатай мэдээллийг тусгана” гэж тус тус заажээ.

5.8. Захиргааны байгууллагаас аливаа хэм хэмжээний акт, журам батлах зорилго нь хуулийг нарийвчлан зохицуулах, амьдралд биелэгдэх боломжтой болгох бөгөөд дээрх хууль, журмын зохицуулалтаас үзвэл өөр хоорондоо зөрчилдсөн, маргаан бүхий журамд хуулиас гадуур, давсан зохицуулалт агуулсан зүйл байхгүй буюу Татварын ерөнхий хуулийн агуулга, зорилго, хүрээнд нийцсэн байна. Энэ талаарх хариуцагчийн тайлбар үндэслэлтэй.

5.9. Мөн Захиргааны ерөнхий хуулийн 61 дүгээр зүйлийн 61.1-д “Захиргааны хэм хэмжээний актын төсөл бэлтгэх ажиллагааг тухайн актыг гаргах эрх бүхий захиргааны байгууллага зохион байгуулна”, 62 дугаар зүйлийн 62.1-д “Захиргааны хэм хэмжээний актын төслийг тухайн захиргааны байгууллагын цахим хуудас болон мэдээллийн самбарт 30-аас доошгүй хоногийн хугацаанд байрлуулж санал авна”, 62.2-т “Нийтийн ашиг сонирхол, хүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөх тохиолдолд захиргааны хэм хэмжээний актын төсөлд нийтийн санаа бодлыг тусгах зорилгоор хэлэлцүүлэг зохион байгуулж, оролцох боломжоор хангах бөгөөд эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөх бүлгийн хүрээнд хэлэлцүүлэг заавал хийнэ”, 64 дүгээр зүйлийн 64.3-д “Энэ хуулийн 64.2-т зааснаас бусад захиргааны хэм хэмжээний актыг хууль зүйн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага хянаж, бүртгэнэ”, 64.4-т “Захиргааны хэм хэмжээний актыг баталснаас хойш хуульд өөрөөр заагаагүй бол ажлын таван өдрийн дотор эрх бүхий байгууллагад хянуулж, бүртгүүлэхээр хүргүүлнэ”, 65 дугаар зүйлийн 65.1-д “Хууль зүйн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага захиргааны хэм хэмжээний актыг бүртгэхдээ энэ хуулийн 60, 61, 62 дугаар зүйлд заасан шаардлагыг хангасан эсэхийг хянаж, улсын нэгдсэн бүртгэлд бүртгэнэ” гэж тус тус заасан.

5.10. Захиргааны байгууллага нь хуулиар олгосон эрхийнхээ хүрээнд хэм хэмжээний акт батлан гаргахдаа дээрх хуульд заасан ажиллагааг заавал хийх учиртай бөгөөд Татварын ерөнхий газар нь маргаан бүхий “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг батлахдаа нөлөөллийн шинжилгээ хийсэн, эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж болзошгүй бүлгийн хүрээнд буюу нийтэд мэдээлж, санал авах зорилгоор Татварын ерөнхий газрын www.mta.mn сайтад 30 хоногийн хугацаанд байршуулсан болох нь хэрэгт авагдсан баримт, шүүхийн үзлэг, талуудын тайлбараар тогтоогдож байна.

5.11. Түүнчлэн, Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас ирүүлсэн 2025 оны 02 дугаар сарын 04-ний өдрийн 6-1/12 тоот албан бичгээр Татварын ерөнхий газрын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам” нь захиргааны хэм хэмжээний актын улсын нэгдсэн бүртгэлд 2023 оны 03 дугаар сарын 20-ны өдөр 6182 дугаарт бүртгэгдэж, “Захиргааны хэм хэмжээний актын эмхэтгэл”-ийн 2023 оны 03 дугаар сарын 27-ны өдрийн 9 дүгээр хэвлэлд нийтлэгдсэн буюу хэм хэмжээний актыг хянаж, бүртгэсэн байна.

5.12. Дээрхээс үзвэл, Хууль зүйн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагаас маргаан бүхий журмыг Захиргааны ерөнхий хуулийн 60, 61, 62 дугаар зүйлд заасан шаардлагыг хангасан гэж үзсэн байх ба нэхэмжлэгч, хариуцагч талаас үүнтэй холбоотой маргаагүй. Харин нэхэмжлэгчийн зүгээс “... журам батлахдаа нөлөөллийн шинжилгээ хийсэн юм байна, хэлэлцүүлэг хийсэн юм байна гэдгийг мэдсэн. Гэхдээ энэ нь хуульд заасан шаардлагыг хангаагүй, нийт иргэдийн оролцоог хангаагүй, нэхэмжлэгчийн оролцоог хангаагүй, мэдэх боломж олгоогүй” гэж тайлбарлан маргаж байна.

5.13. Захиргааны ерөнхий хуулийн 62 дугаар зүйлийн 62.4-т “Хэлэлцүүлгийг дараах хэлбэрээр зохион байгуулж болно” гээд 62.4.3-д “цахим хуудас, харилцаа холбооны хэрэгслээр санал авах”, 62.1-д “Захиргааны хэм хэмжээний актын төслийг тухайн захиргааны байгууллагын цахим хуудас болон мэдээллийн самбарт 30-аас доошгүй хоногийн хугацаанд байрлуулж санал авна” гэж тус тус заасан.

5.14. Татварын ерөнхий газраас 2025 оны 06 дугаар сарын 12-ны өдрийн 06/1702 тоот албан бичгээр ирүүлсэн хариу, шүүхээс Татварын ерөнхий газрын mta.gov.mn сайтад хийсэн үзлэгээр хариуцагч захиргааны байгууллага нь маргаан бүхий “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ын нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төсөлд санал авах талаар мэдээллийг хуучин www.mta.mn сайтын “Цахим хэлэлцүүлэг” цэсэнд 2023 оны 01 дүгээр сарын 12-ны өдрөөс 2023 оны 02 дугаар сарын 12-ны өдрийг хүртэл байршуулсан болох нь тогтоогдож байна. Энэ талаарх хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн “… Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа 3 сая иргэн, хуулийн этгээд байлаа гэхэд тэр болгоноос эрх ашиг нь хөндөгдөж болзошгүй гэж үзэж урьдчилан хэлэлцүүлэгт хамруулах бололцоо байхгүй. Тийм учраас Захиргааны ерөнхий хуульд өргөн хүрээг хамарсан хэлэлцүүлгийг зохион байгуулах хэлбэрийг хуульчилж өгсөн гэж ойлгож байгаа. Цахим хэлбэрийг сонгож Захиргааны ерөнхий хуульд нийцүүлэн татварын албаны цахим хуудсаар дамжуулан энэ төсөлтэй танилцаж, санал өгөх боломжоор хангасан” гэх тайлбар үндэслэлтэй.

6. Материаллаг эрх зүйн шаардлагын тухайд:

6.1. Материаллаг шаардлага нь актын агуулгын буюу хэм хэмжээний актыг батлан гаргахад үндэслэл болсон хуулийн зүйл заалт нь хүчин төгөлдөр эсэх, бодит байдалд болон хуулийн зорилгод нийцсэн эсэхээр тодорхойлогдох бөгөөд энэхүү хэргийн хувьд маргаан бүхий Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн “Журам, маягт батлах тухай” А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам” нь хүчин төгөлдөр үйлчилж буй Татварын ерөнхий хуульд болон татварын үйл ажиллагааны зайлшгүй байх, тодорхой байх, шударга байх, үр ашигтай байх зарчимд нийцсэн байх ба захиргааны байгууллагаас энэхүү журмыг батлахдаа хуульд заасан журмыг зөрчөөгүй болох нь хэрэгт авагдсан баримт, талуудын тайлбараар тогтоогдож байна.

7. Нэхэмжлэлийн үндэслэл, шаардлагын тухайд:

7.1. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 52 дугаар зүйлийн 52.5-д “Энэ хуулийн 52.2.4-т заасан нэхэмжлэлийн шаардлага, түүний үндэслэлд дараахь зүйл хамаарна” гээд 52.5.6-д “захиргааны хэм хэмжээний актыг хүчингүй болгох, хүчин төгөлдөр бус болохыг тогтоолгох нэхэмжлэлийн хувьд хүн, хуулийн этгээдийн ямар эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол хэрхэн зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй болон ямар хуультай зөрчилдсөн”, мөн хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.8-д “захиргааны хэм хэмжээний акт хууль бус бөгөөд түүний улмаас нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй нь тогтоогдсон бол түүнийг хүчингүй болгох, эсхүл хүчин төгөлдөр бус болохыг тогтоох” гэж тус тус заасан.

7.2. Нэхэмжлэлийн шаардлага, нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн шүүх хуралдаанд гаргасан тайлбараас үзвэл, маргаан бүхий Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам” нь нэхэмжлэгч “Д” ХХК-ийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хэрхэн зөрчсөн, эсхүл зөрчиж болзошгүй болох нь тодорхойгүй байна.

7.3. Өөрөөр хэлбэл, “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ын 3.4-т “Хяналт шалгалтыг шаардлагатай тохиолдолд тусгай удирдамжаар хийж гүйцэтгэнэ. Тусгай удирдамжид хяналт шалгалтын бүрэлдэхүүн түүнд тавигдах шаардлага, хамтарч гүйцэтгэх байгууллагын нэр, гүйцэтгэх хяналт шалгалтын цар хүрээ зэрэг бусад шаардлагатай мэдээллийг тусгана” гэж зохицуулснаар, эсхүл нэхэмжлэгч “Д” ХХК-ийн татвар ногдуулалт, төлөлтөд тусгай удирдамжгүйгээр татварын хяналт, шалгалт хийж, нөхөн ногдуулалтын акт тогтоосон нь нэхэмжлэгчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчөөгүй байна.

7.4. Иймд “Д” ХХК-иас Татварын ерөнхий газрын даргад холбогдуулан гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж шүүх бүрэлдэхүүн үзлээ.

8. Иргэдийн төлөөлөгч нь шүүх хуралдаанд “Татварын газраас урьдчилан албан бичиг ирүүлээгүй, үүнд анхаарах. Цахим мэдээ мэдээллээ сайжруулж, албан байгууллага болон иргэдэд мэдээлэл сайн хүргэж байх хэрэгтэй” гэсэн дүгнэлт гаргасан болохыг тэмдэглэв.

Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3, 106.3.14, 112 дугаар зүйлийн 112.1.1-д заасныг удирдлага болгон

ТОГТООХ нь:

1. Захиргааны ерөнхий хуулийн 60 дугаар зүйлийн 60.1, 61 дүгээр зүйлийн 61.1, 62 дугаар зүйлийн 62.1, Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.2, 41.13, 77 дугаар зүйлийн 77.7.3, 79 дүгээр зүйлийн 79.5 дахь хэсэгт тус тус заасныг баримтлан нэхэмжлэгч “Д” ХХК-иас Татварын ерөнхий газрын даргад холбогдуулан гаргасан “Татварын ерөнхий газрын даргын 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг хүчингүй болгуулах” нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосугай.

2. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.1 дэх хэсэгт заасныг баримтлан нэхэмжлэгчээс улсын тэмдэгтийн хураамжид урьдчилан төлсөн 70,200 төгрөгийг улсын орлогод хэвээр үлдээсүгэй.

3. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 114 дүгээр зүйлийн 114.1-д заасны дагуу нэхэмжлэгч, хариуцагч тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч нар нь шүүхийн шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимд давж заалдах журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

ДАРГАЛАГЧ, ШҮҮГЧ                                          Д.БААТАРХҮҮ

 

 

ШҮҮГЧ                                                                             Б.АДЪЯАСҮРЭН

 

 

ШҮҮГЧ                                                                             М.ЦЭЦЭГМАА