“Э” ХХК-ийн

 нэхэмжлэлтэй захиргааны хэргийн тухай

 

          Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн давж заалдах журмаар хэргийг шийдвэрлэсэн 

          Шүүх бүрэлдэхүүн:

          Шүүх хуралдаан даргалагч шүүгч Г.Билгүүн

         Бүрэлдэхүүнд оролцсон шүүгч С.Мөнхжаргал

          Илтгэгч шүүгч Б.Тунгалагсайхан

 

          Давж заалдах гомдол гаргасан хэргийн оролцогч:Хариуцагч Д.Х, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Л.Н

          Хэргийн оролцогчид:

          Нэхэмжлэгч “Э” ХХК

          Хариуцагч Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нар

         

          Нэхэмжлэлийн шаардлага: Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарын 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар татварын нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах.

          Давж заалдах гомдол гаргасан шүүхийн шийдвэр: Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2026 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 655 дугаар шийдвэр

          Давж заалдах шатны шүүх хуралдааны оролцогчид:

          Нэхэмжлэгчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч: П.Д

          Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч: Л.Э

           Нэхэмжлэгчийн өмгөөлөгч: Б.Т

          Хариуцагч: Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х

          Хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч: Л.Н

 

        Шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга  Б.Хатантуул

          Хэргийн индекс: 128/2025/0678/3

 

ТОДОРХОЙЛОХ нь:

          1. Нэхэмжлэгч “Э” ХХК нь Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарт холбогдуулан “Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарын 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар татварын нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах”-аар маргасан байна.

          2. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2026 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 655 дугаар шийдвэрээр Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1, 7 дугаар зүйлийн 7.2.1, 7.2.3, 28 дугаар зүйлийн 28.1, 28.10, 29 дүгээр зүйлийн 29.1.1, 41 дүгээр зүйлийн 41.5, Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12.1, 12.1.2, 12.1.3, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.1, 6 дугаар зүйлийн 6.1, 17 дугаар зүйлийн 17.1.3-д заасныг тус тус баримтлан “Э” ХХК-ийн гаргасан нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хангаж, Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарын 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй  болгож шийдвэрлэжээ.

          3. Давж заалдах гомдлын агуулга:Хариуцагч, хариуцагчийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нар дараах үндэслэлээр анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг эс зөвшөөрч давж заалдах гомдол гаргасан. Үүнд:

          3.1.“... Хариуцагч татварын шалгалтын мэдэгдэх хугацааг зөрчсөн байх боловч энэхүү алдаа нь актыг хүчингүй болгох үндэслэл болохгүй бөгөөд шүүх маргаан бүхий актыг хууль буруу хэрэглэсэн үндэслэлээр хүчингүй болгосон болохыг тэмдэглэх нь зүйтэй гэж үзжээ.

2020 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс хэрэгжиж эхэлсэн Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд зааснаар татвараас зайлсхийх үйлдлийг таслан зогсоох хүрээнд шинэлэг зохицуулалтуудыг тусгаж өгсөн. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.4-д “Албан татвар төлөгчийн дараах орлогод албан татвар ногдоно” гээд 7.4.1-д “үйл ажиллагааны орлого;”, 8 дугаар зүйлийн 8.1-д “Үйл ажиллагааны дараах орлогод албан татвар ногдоно” гээд 8.1.1-д “бараа, ажил, үйлчилгээний борлуулалтын орлого;”, 12 дугаар зүйлд “Албан татвар ногдох орлогыг хүлээн зөвшөөрөх”, 12.1-д “Албан татвар төлөгч дараах нөхцөлд орлогыг хүлээн зөвшөөрнө” гээд 12.1.1-д “барааг илгээсэн, эсхүл ачуулснаар;”, 12.1.2-д “ажлыг гүйцэтгэлийн хувиар;”, “12.1.3-д “үйлчилгээний орлогыг хүлээж авсан, эсхүл гэрээ, хэлцэлд заасан нөхцөлийг хангаснаар;” гэж заасны дагуу барилга барьсан ажлыг гүйцэтгэлээр нь орлогод хүлээн зөвшөөрөх бөгөөд хэрэв санхүүгийн тайлангийн урьдчилж орсон орлогод бүртгэсэн бол мөн татварын удирдлагын нэгдсэн системд Татварын ерөнхий газрын даргын 2020 оны 01 дүгээр сарын 03-ны өдрийн “Падаан, баримт, гэрчилгээний загвар, албан татвар суутган төлөгч болон албан татвар төлөгчийг бүртгэх, бүртгэлээс хасах журам батлах тухай” А/02 дугаар тушаалын 3 дугаар хавсралтаар баталсан “Урьдчилж орсон орлого /гарсан зарлага/-ын баримт”-ыг бүртгэх зохицуулалттай байна.

        3.2 Эмнэлгийн барилгын тухайд: Анхан шатны шүүхийн шийдвэрийн тодорхойлох хэсгийн 4.13-д “...барилгын ажлын гүйцэтгэл бүрэн дуусаж, орлогыг хүлээн зөвшөөрөх байсан гэж үзэхээр байна.” гэж тогтоосон боловч үндэслэх хэсэгт “... эмнэлгийн өргөтгөлийн барилгыг гэрээнд зааснаар улсын комисст хүлээлгэж өгөөгүй болох нь тогтоогдож ...” гэж үзсэн нь хуулиас дээгүүр гэрээ байж болно гэсэнтэй утга нэг болоод байна. “Э” ХХК нь эмнэлгийн барилгын ажлыг 2021 оны 01 дүгээр сарын 13-ны өдөр бүрэн дуусгаж захиалагчид хүлээлгэн өгч, улсын комисс ажиллуулах хүсэлтээ Хотын стандарт, аюулгүй байдлын хяналт зохицуулалтын газарт 2021 оны 05 дугаар сарын 25-ны өдрийн 21/02/85 дугаар, 2022 оны 03 дугаар сарын 22-ны өдрийн 22/02/08 дугаар албан бичгээр хүсэлт гаргаж байсан, Баянгол дүүргийн иргэний хэргийн шүүхэд барилгын ажил дууссан, захиалагч тал хүлээн авахгүй байгаа талаар дурдсан нь нотлох баримтаар шүүхийн материалд хавсрагдсан байгаа болно. Захиалагч талын захирал өөрчлөгдөж дараагийн хамтран ажиллах бусад төслөө хэрэгжүүлэхээс татгалзсан тул талуудын хооронд маргаан үүсэж цагдаа шүүхийн байгууллагад хандсан, улмаар “А” ХХК 2023 оны 04 дүгээр сарын 10-ны өдрийн 54 дүгээр албан бичгээр барилгын ажил гүйцэтгэх гэрээг цуцалсныг мэдэгдсэн байдаг.

          3.3. Захиалагч “А” ХХК иргэний хэргийн шүүхэд хандаж “Э” ХХК-иас барилгыг улсын комисст хүлээлгэн өгөхөд шаардагдах баримт бичгүүд болох барилгын үе шатны ажлын гүйцэтгэлийн тэмдэглэл, барилга угсралтын ил далд ажлын акт, зураг төсөл зохиогчийн хяналтын нэгдсэн дүгнэлт, улаан шугам тавьсан акт, баталгаажуулсан гүйцэтгэлийн зураг төсөл зэрэг баримт бичгүүдийг гаргуулах нэхэмжлэлийг гаргасан бөгөөд Нийслэлийн иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2025 оны 05 дугаар сарын 30-ны өдрийн 210/МА/2025/00933 дугаартай магадлалаар “Э” ХХК-иас дээр дурдсан баримт бичгүүдийг гаргуулан захиалагч “А” ХХК-д  өгөхийг даалган шийдвэрлэсэн байдаг.

          3.4. Хяналт шалгалтын явцад Татвар төлөгчтэй хийсэн ярилцлагын тэмдэглэлд “А” ХХК-тай гэрээгээр гүйцэтгэсэн ажлын хөлс болох 1,476,975,272.74 төгрөгийн зөрчлийг хүлээн зөвшөөрнө... гэсэн, 2024 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдрийн 21:42:20 цагт татварын удирдлагын нэгдсэн системд 1,476,975,272.74 төгрөгийн баримтыг “А” ХХК-д шивж өгснөөр гомдлыг барагдуулан Татварын хуулийн дагуу хариуцлагын арга хэмжээг тооцсон. Орлогыг санхүүгийн тайлангийн урьдчилж орсон орлого хэсэгт тусган татвараас зайлсхийх явдал багагүй гардаг бөгөөд үүнийг арилгахын тулд Татварын ерөнхий газрын даргын 2020 оны 01 дүгээр сарын 03-ны өдрийн А/02 дугаар тушаалын 3 дугаар хавсралтаар баталсан “Урьдчилж орсон орлого /гарсан зарлага/-ын баримт”-ыг бүртгэх зохицуулалтын дагуу урьдчилж орсон орлогоо “Э” ХХК татварын удирдлагын нэгдсэн системд бүртгээгүй байсан. Эмнэлгийн өргөтгөлийн барилга нь 2021 онд гүйцэтгэл дууссан нь дээр дурдсан үйл баримтаар тогтоогдож байгаа бөгөөд талууд 2023 оны 04 дүгээр сарын 10-ны  өдрийн 54 тоот албан бичгээр барилгын ажил гүйцэтгэх гэрээг цуцалсныг мэдэгдсэн байхад гэрээний дагуу улсын комисст хүлээлгэн өгснөөр орлого тооцно гэх анхан шатны шүүхийн дүгнэлт бодит байдалд нийцэхгүй байна.

          3.5. Архангай аймгийн Хайрхан суманд баригдаж буй сургуулийн барилга:

Тухайн барилгад 2020 онд 400,000,000.00 төгрөг, 2021 онд 918,160,297.00 төгрөг, 2022 онд 938,978,151.00 төгрөг, 2023 онд 499,899,005.00 төгрөгийн ажлын санхүүжилтийг 2020-2023 оны хооронд төсвөөс авч барилгын 70 хувь /нэхэмжлэгч тал нэхэмжлэлийн шаардлагад 65 хувийн гүйцэтгэлтэй гэж дурдсан байдаг/ гүйцэтгэлд зарцуулсан цаашид нэмэлт санхүүжилт шийдвэрлүүлж дуусгахаар хүлээж байгаа гэж тайлбарладаг. Энэ нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд “татвар ногдох орлогыг хүлээн зөвшөөрөх” гээд 12.1.2-т “ажлыг гүйцэтгэлийн хувиар” гэж заасны дагуу тухайн барилгын ажилд төсвөөс авч зарцуулсан ажлын гүйцэтгэлээр татвар ногдох орлого хүлээн зөвшөөрч Татварын ерөнхий газрын даргын 2020 оны 01 дүгээр сарын 03-ны өдрийн А/02 дугаар тушаалын 3 дугаар хавсралтаар баталсан “Урьдчилж орсон орлого /гарсан зарлага/-ын баримт” -ыг бүртгээгүй нь тогтоогдож байна.

          3.6. Барилгын ажлыг бүрэн дуусгаж хүлээлгэн өгснөөр орлого хүлээн зөвшөөрөх нь Татварын ерөнхий хуулийн 15 дугаар зүйлд заасан “Татварын хөөн хэлэлцэх хугацаа” /4 жил/ дуусаж татвар ногдуулах боломжгүй нөхцөл үүснэ.

Иймд Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухайн хуулийн 12 дугаар зүйлд “Албан татвар ногдох орлогыг хүлээн зөвшөөрөх” гээд 12.1-д “Албан татвар төлөгч дараах нөхцөлд орлогыг хүлээн зөвшөөрнө” гэж заажээ. Барилга барих ажил нь тус хуулийн 12.1.2-т заасан ажлыг гүйцэтгэлийн хувиар гэсэн заалтад хамаарч Татварын ерөнхий газрын даргын 2020 оны 01 дүгээр сарын 03-ны өдрийн А/02 дугаар тушаалын 3 дугаар хавсралтаар баталсан “Урьдчилж орсон орлого /гарсан зарлага/-ын баримт”-ыг шивж тайлагнахаар байсан. Анхан шатны шүүх гэрээнд заасан нөхцөл хангагдаагүй байхад гүйцэтгэлээр орлогоо хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй мэтээр тайлбарлаж хариуцагчийг хуулийг буруу хэрэглэсэн, барилгын гүйцэтгэлийг хөдөлбөргүйгээр  тогтоогоогүй гэж үзсэн нь үндэслэлгүй байна.

          3.7. Эхний анхан шатны шүүх хуралдаан дээр “Э” ХХК-ийн нягтлан бодогч П.Д нь 2019 оны орлогыг зөрчилд авсан, хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан байсан гэж мэдүүлж байсан бөгөөд дээрх үйлдэл нь барилгын ажлыг бүрэн дуусгасны дараа орлогыг хүлээн зөвшөөрнө гэх тайлбартайгаар өөр бусад барилгын ажлыг мөн адил ажлыг гүйцэтгэлийн хувиар тайлагнахгүйгээр хөөн хэлэлцэх хугацааг дуусгаж татвараас зайлсхийх гэсэн үйлдлийн илрэл юм. Үндэслэх хэсгийн 2.17.-д “.... барилгын ажлын гэрээнд тус тус зааснаар барилгын ажлыг бүрэн дуусгаж, улсын комисст ашиглалтад оруулж захиалагчид актаар хүлээлгэн өгснөөр борлуулалтын орлогыг хүлээн зөвшөөрч, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар болон нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тайланд тайлагнах нь Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1.3, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.1.-д заасантай нийцэхээр байна.” гэжээ.

          3.8. Барилгын ажлын орлого нь үйлчилгээний орлого биш тул дээрх Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1.3-д зааснаар орлогоо хүлээн зөвшөөрөх нь хуулийн зүйл заалтыг буруу хэрэглэсэн гэж үзэж байна. Татварын улсын байцаагч нар Татварын ерөнхий хуулийн 41.5-д “Татварын хяналт шалгалт хийх талаар татвар төлөгчид ажлын 10-аас доошгүй өдрийн өмнө урьдчилан мэдэгдэнэ” гэсэн заалт, Татварын ерөнхий газрын даргын 2022 оны 10 дугаар сарын 07-ны өдрийн А/127 тоот тушаал “Татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж”, 2023 оны 02 дугаар сарын 28-ны өдрийн А/34 дүгээр тушаал “Татварын хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны журам”-ыг мөрдлөг болгон ажилласан тул үндэслэх хэсгийн 2.21-д заасны дагуу актыг хүчингүй болгох нь үндэслэлгүй юм. Татварын ерөнхий хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.2-т “Энэ хуулиар зохицуулаагүй, эсхүл энэ хуульд зааснаас өөрөөр татварын бусад хуульд заасан бол тухайн харилцааг нарийвчлан зохицуулсан татварын хуулийн зүйл, хэсэг, заалт давуу үйлчилнэ.” гэж, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 11 дүгээр зүйлийн 11.5-д “Монгол Улсын Үндсэн хуулиас бусад хууль хоорондоо зөрчилдвөл тухайн харилцааг илүү нарийвчлан зохицуулсан хуулийн, тийм хууль байхгүй бол сүүлд хүчин төгөлдөр болсон хуулийн заалтыг хэрэглэнэ.” гэж заасан.

          3.9. Иймд Татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нар нь Татварын ерөнхий хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.2, 7 дугаар зүйлийн 7.2.1, 15 дугаар зүйлийн 15.1, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1, 12.1.2, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.3, 7 дугаар зүйлийн 7.1.1 дэх заалтуудыг тус тус баримтлан татварын хөөн хэлэлцэх хугацаанд багтаан, татвараас зайлсхийх үйлдлийг таслан зогсоож нөхөн ногдуулалтын акт тогтоосон байх тул Нийслэл дэх захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2026 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 128/ШШ2026/0655 дугаартай шийдвэрийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгож өгнө үү.” гэв.

ХЯНАВАЛ:

          1. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 118 дугаар зүйлийн 118.3 дахь хэсэгт зааснаар анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хариуцагчийн давж заалдах гомдлоор бүхэлд нь хянаад шийдвэрт өөрчлөлт оруулж шийдвэрлэлээ.

          2. Нэхэмжлэгч “Э” ХХК-иас Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарт холбогдуулан “Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарын 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар татварын нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгуулах” нэхэмжлэлийн шаардлага гаргажээ.

          3. Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нар “Э” ХХК-ийн 2020 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс 2023 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийг хүртэлх хугацааны албан татварын ногдуулалт, төлөлтийн байдалд татварын хяналт шалгалт хийх ерөнхий удирдамж, 2024 оны 12 дугаар сарын 09-ний өдрийн ************* дугаар томилолтын дагуу 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар нөхөн ногдуулалтын актаар Татварын ерөнхий хуулийн 73 дугаар зүйлийн 73.2.1, 82 дугаар зүйлийн 82.1.2, 84 дүгээр зүйлийн 84.1.2, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1, 7.4, 7.4.1, 8 дугаар зүйлийн 8.1, 8.1.1, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1, 7.1.1 дэх хэсгийг тус тус баримтлан нийт 8,333,754,972.14 төгрөгийн зөрчилд 606,139,120.19 төгрөгийн нөхөн татвар, 242,455,648.08 төгрөгийн торгууль, 183,949,923.15 төгрөгийн алданги, нийт 1,032,544,691.42 төгрөгийн төлбөр төлүүлэхээр тогтоосон байна.

          4. Нэхэмжлэгчээс дээрх актыг эс зөвшөөрч 2025 оны 02 дугаар сарын 05-ны өдөр гомдол гаргасны дагуу Нийслэлийн Татварын газрын дэргэдэх Маргаан таслах зөвлөлийн 2025 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдрийн 34 дүгээр тогтоолоор Татварын ерөнхий хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1, 41.2, 41.4, 41.5, 41.12.3, 73 дугаар зүйлийн 73.2, 73.2.1, 84 дүгээр зүйлийн 84.1.2, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1.2, 13 дугаар зүйлийн 13.1.4, 16 дугаар зүйлийн 16.1.1, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.1, 8 дугаар зүйлийн 8.1.1 дэх хэсгийг тус тус баримтлан 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар нөхөн ногдуулалтын актаар нийт 8,333,754,972.14 төгрөгийн зөрчилд 606,139,120.19 төгрөгийн нөхөн татвар, 242,455,648.08 төгрөгийн торгууль, 183,949,923.15 төгрөгийн алданги, нийт 1,032,544,691.42 төгрөгийн төлбөр ногдуулснаас 5,981,366,121.7 төгрөгийн зөрчилд 370,900,235.2 төгрөгийн нөхөн татвар, 198,812,939.2 төгрөгийн торгууль, 132, 112,472.7 төгрөгийн алданги, нийт 701,825,647.0 төгрөгийг бууруулж, 2,352,388,850.4 төгрөгийн зөрчилд 978,647,783.2 төгрөгийн нөхөн татвар, 235,238,885.00 төгрөгийн нөхөн татвар, 43,642,708.8 төгрөгийн торгууль, 51,837,450.5 төгрөгийн алданги, нийт 330,719,044.37 төгрөгийг төлүүлэхээр өөрчилж шийдвэрлэсэн.

 

          5. Анхан шатны шүүх Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1, 7 дугаар зүйлийн 7.2.1, 7.2.3, 28 дугаар зүйлийн 28.1, 28.10, 29 дүгээр зүйлийн 29.1.1, 41 дүгээр зүйлийн 41.5, Аж ахуй нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12.1, 12.1.2, 12.1.3, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1, Нягтлан бодох бүртгэлийн тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.1, 6 дугаар зүйлийн 6.1, 17 дугаар зүйлийн 17.1.3-д заасныг тус тус баримтлан “Э” ХХК-ийн гаргасан нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хангаж, Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарын 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-*********** дугаар нөхөн ногдуулалтын актыг хүчингүй болгож шийдвэрлэжээ.

 

          6. “А” Христийн эмнэлгийн өргөтгөлийн барилга нь 2021 онд гүйцэтгэл дууссан нь тогтоогдож байгаа бөгөөд талууд 2023 оны 04 дүгээр сарын 10-ны  өдрийн 54 тоот албан бичгээр барилгын ажил гүйцэтгэх гэрээг цуцалсныг мэдэгдсэн байхад гэрээний дагуу улсын комисст хүлээлгэн өгснөөр орлого тооцно гэх анхан шатны шүүхийн дүгнэлт бодит байдалд нийцэхгүй байна гэх хариуцагчийн гомдлын тухайд:

          6.1. Хэрэгт авагдсан баримтуудаас үзэхэд 2019 оны 05 дугаар сарын 20-ны өдөр  “Э” ХХК нь “А” ГХОХХК-тай “А” Христийн эмнэлгийн өргөтгөлийн барилгын ажлын гэрээг түлхүүр гардуулах нөхцөлтэйгөөр байгуулжээ.

          6.2. Сонгинохайрхан дүүргийн Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нар дээрх гэрээг үндэслэн 2019 онд 2,821,999,997.00 төгрөг, 2020 онд 2,131,591,740.00 төгрөг, 2021 онд 360,307,429.00 төгрөг, захирлын дансаар 91,867,137.00 төгрөг, нийт 5,405,766,303.00 төгрөгийн харилцах дансаар орсон орлогоос төлбөрийн баримт олгож, татварын тайланд тусгасан 3,932,755.030 төгрөгийг хасаж зөрүү 1,473,011,273.00 төгрөгийн төлбөрийн баримт олгоогүй, орлогод хүлээн зөвшөөрч тайлагнаагүй зөрчилд хариуцлага ногдуулсан байна.

          6.3. “А” Христийн эмнэлгийн өргөтгөлийн барилгын ажлын талаар шүүхийн маргаан үүсэж гэрээний үүрэг бүрэн хэрэгжиж дуусаагүй, үүний улмаас улсын комисст барилгыг хүлээлгэн өгөх, түлхүүр гардуулах үүргээ “Э” ХХК биелүүлээгүй байсан болох нь Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн 2025 оны 05 дугаар сарын 30-ны өдрийн 933 дугаар магадлалаар тогтоогджээ.

          6.4. Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д “Татвар бий болгох, тогтоох, ногдуулах, тайлагнах, төлөх, хяналт шалгалт хийх, хураах, хөнгөлөх, чөлөөлөх үйл ажиллагаанд дараах зарчмыг баримтална:”, 5.1.2-т “тодорхой байх” зарчмыг заасан. Мөн хуулийн 28 дугаар зүйлийн 28.1-д “Татвар төлөгч холбогдох татварын хуулиар төлбөл зохих татварын ногдлоо өөрөө тодорхойлж, хуулиар тогтоосон хугацаанд төсөвт төлнө”, 28.10-д “Татвар төлөгч нь хууль тогтоомж болон татварын албанаас баталсан заавар, аргачлал, маягт, дүрэм, журмыг дагаж мөрдөх үүрэгтэй.”, 29 дүгээр зүйлийн 29.1.1-д “анхан шатны баримт бүрдүүлэх, нягтлан бодох бүртгэлийг тогтоосон журам, нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу төлбөрийн баримтад үндэслэн хөтөлж, татварын тайланг санхүү, аж ахуйн үйл ажиллагааны тайлан тэнцэлд үндэслэн үйлдэх;”, 41 дүгээр зүйлийн 41.1-д “Татвар төлөгч татварын хууль тогтоомжид заасны дагуу төлбөл зохих татварын ногдлоо бүрэн гүйцэд тодорхойлж, хугацаанд нь төлсөн эсэхийг татварын алба хянан шалгана.” гэж тус тус заасан.

          6.5. Дээрх хуулийн зохицуулалтаас үзэхэд татварын хууль тогтоомжуудад татварын төрөл, хувь хэмжээ, татвараас чөлөөлөх үндэслэл, татварыг ногдуулах, тайлагнах, төлөх хугацаа, татвар тооцох аргачлал, журам зэрэг нь татвар төлөгчид ойлгомжтой, тодорхой тусгагдсан байх шаардлагатай. Татвар төлөгч нь төлбөл зохих татвараа өөрөө тодорхойлж, хуулийн хугацаанд төсөвт төлөхөөр, хууль тогтоомж болон эрх бүхий байгууллагаас баталсан заавар, аргачлал, дүрэм журмыг дагаж мөрдөх үүрэгтэй байхаар зохицуулжээ.

          6.6. Нэхэмжлэгчийн зүгээс “А” ГХОХХК-тай гэрээгээр гүйцэтгэх ажлын хөлс 1,342,704,793.40 төгрөгийг урьдчилж орсон орлого дансанд бүртгэж, гэрээнд заасан нөхцөлөөр барилгыг улсын комисст хүлээлгэж өгөөгүй, ажлыг 100 % гүйцэтгэсэн гэж дүгнэх боломжгүй нөхцөл үүссэн учир борлуулалтын орлогод хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй байсан гэж тайлбарладаг. “Э” ХХК нь 2024 оны 12 дугаар сард “А” ГХОХХК-д 1,473,011,273 төгрөгөөр төлбөрийн баримтыг нөхөн олгож, 2024 оны аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тайланд орлогоор хүлээн зөвшөөрч тайлагнасныг татварын улсын байцаагч нар “А” Христийн эмнэлгийн өргөтгөлийн барилгыг улсын комисст хүлээлгэн өгөөгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзэлгүйгээр тухайн барилгыг 100 хувь барьж дууссан гэж үзэж улмаар орлогыг хүлээн зөвшөөрөх байсан гэж дүгнэн нөхөн ногдуулалтын акт үйлдсэн нь учир дутагдалтай байна.

          6.7.  Иймд Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.1-д “Үйл ажиллагааны дараах орлогод албан татвар ногдоно:”, 8.1.1-д “бараа, ажил, үйлчилгээний борлуулалтын орлого;”, мөн хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1-д “Албан татвар төлөгч дараах нөхцөлд орлогыг хүлээн зөвшөөрнө:”, 12.1.2-т “ажлыг гүйцэтгэлийн хувиар;” тооцохоор хуульчилсны дагуу татварын улсын байцаагч нар нь нэхэмжлэгчийн байгуулсан гэрээ, барилгын ажлын гүйцэтгэл, бодит нөхцөл байдал зэргийг харгалзан үзсэний үндсэн дээр “Э” ХХК-ийг орлогоо хэзээ хүлээн зөвшөөрч тайлагнах байсныг тодруулсны эцэст зөрчилд тооцогдох нөхөн татвар, алданги, торгууль төлүүлэх эсэхийг нэг мөр шийдвэрлэх нь зүйтэй гэж үзлээ.

          7.  Архангай аймгийн Хайрхан суманд баригдах 320 хүүхдийн сургуулийн барилгын ажлыг анхан шатны шүүх гэрээнд заасан нөхцөл хангагдаагүй байхад гүйцэтгэлээр орлогоо хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй мэтээр тайлбарлаж хариуцагчийг хуулийг буруу хэрэглэсэн, барилгын гүйцэтгэлийг хөдөлбөргүйгээр  тогтоогоогүй гэж үзсэн нь үндэслэлгүй байна гэх хариуцагчийн гомдлын тухайд:

          7.1. Хэрэгт авагдсан баримтуудаас үзэхэд, нэхэмжлэгч нь 2020 онд зарлагдсан Архангай аймгийн Хайрхан суманд баригдах 320 хүүхдийн сургуулийн барилгын ажлын БСШУЯ/********** дугаар бүхий тендерт шалгарч 2020 оны 05 дугаар сарын 22-ны өдөр Архангай аймгийн Засаг даргатай тус сургуулийн барилга угсралтын ажлыг 2,851,501,639 төгрөгөөр хийж гүйцэтгэхээр гэрээ байгуулсан байна.

          7.2. Гэрээний 3-т “Гэрээний нийт дүн 2,851,501,639 төгрөг, үүнээс захиалагчийн хяналтын зардал 48,697,719 төгрөг, зохиогчийн хяналтын зардал 24,348,860 төгрөг, зураг төсөв инженер хайгуулын зардал 47,000,000 төгрөг, магадлашгүй ажлын зардал 48,697,719 төгрөг гэж, гэрээний 8-д “Тухайн ажил нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөгдөхгүй” гэж тус тус заасан.

          7.3. Гэтэл татварын улсын байцаагчид Архангай аймгийн Хайрхан сумын сургуулийн барилгын гүйцэтгэл болох 2020 онд 400,000,000.00 төгрөг, 2021 онд 918,160,297.00 төгрөг, 2022 онд 938,978,151.00 төгрөг, 2023 онд 499,899,005.00 төгрөгийн нийт 2,757,037,453.00 төгрөгийн харилцах дансаар орж ирсэн орлогын дүнд нэмэгдсэн өртгийн албан татвар шингэсэн гэж үзэж борлуулалтын орлогыг цэвэр дүнгээр тооцоогүй нь ойлгомжгүй, эргэлзээтэй бөгөөд хавтаст хэрэгт авагдсан баримтуудын хүрээнд шүүх уг “зөрчил”-д холбогдуулан хууль зүйн эцсийн дүгнэлт хийх боломжгүй.

          7.4. Учир Монгол Улсын Сангийн сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 16-ны өдрийн Стандарт батлах тухай 410 дугаар тушаалаар батлагдсан Барилгын гэрээний орлого ба зардлын нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын 4 дүгээр зүйлийн 4.1-д “Барилгын ажил гүйцэтгэгч аж ахуйн нэгж нь гэрээний орлогыг дараах үеүдэд хүлээн зөвшөөрч болно”, 4.1.2-т “Гэрээт ажлыг гүйцэтгэх тайлант хугацаа бүрийн эцэст хэсэгчлэн”, 4.2-т “Барилгын ажил гүйцэтгэгч аж ахуйн нэгж захиалагчтай тусгайлан байгуулсан барилгын гэрээ нь дараах шалгууруудын аль нэг нь хангаж байвал уг гэрээг урт хугацаат гэрээт ажил гэж үзэх ба барилгын гэрээний орлого ба зардлыг тайлант хугацааны эцэст гэрээт ажлын иж бүрдлийн хувийн жинд суурилан хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрнө” гэж зааснаас үзэхэд дээрх нөхцөл байдал нь зөрчилд тооцогдох эсэхийг үндэслэл бүхий дүгнэлт өгч акт тогтоох нь зүйтэй байна.

          7.5. Тодруулбал, Архангай аймгийн Хайрхан суманд баригдах 320 хүүхдийн сургуулийн барилгын ажлыг хавтаст хэрэгт цахим сайтад байршуулсан гүйцэтгэл 70 хувь гэх мэдээллийг хавсаргасан нь уг барилгыг 70 хувийн гүйцэтгэлтэй гэж шууд дүгнэх үндэслэл болохгүй. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.1-д “Албан татвар төлөгч дараах нөхцөлд орлогыг хүлээн зөвшөөрнө” гэж заажээ. Хариуцагчийн зүгээс барилгын ажил нь тус хуулийн 12.1.2-т заасан ажлыг гүйцэтгэлийн хувиар гэсэн заалтад хамаарна гэж тайлбарлах боловч Архангай аймгийн Хайрхан суманд баригдаж байгаа 320 хүүхдийн сургуулийн барилгыг хэдэн хувийн гүйцэтгэлтэйг тогтоогоогүй, татварын улсын байцаагч нар нь тухайн барилгын ажлын гүйцэтгэл, бодит нөхцөл байдал, холбогдох нягтлан бодох бүртгэлийн стандартын дагуу тодорхойлон гаргасан санхүүгийн тайлан балансад үндэслэн татвар ногдуулаагүй гэж үзэхээр байна.

          8. Иймд, татвар төлөгч нь татвар ногдох орлогыг хугацаанд нь үнэн зөв тайлагнах үүргээ биелүүлээгүй, захиргааны байгууллага хяналт шалгалт явуулахдаа үүссэн бодит нөхцөл байдлыг бүрэн дүүрэн шалгаж, зөрчилд акт тогтоогоогүй байх тул маргаан бүхий нөхөн ногдуулалтын  актыг шүүхээс шууд дүгнэх боломжгүй, дээр дурдсанаар зөрчлийг дахин нягтлах шаардлагатай.

          9. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.11-д “шүүх хэргийн нөхцөл байдлыг цаашид тодруулах шаардлагатай гэж үзсэн бөгөөд нэмж тодруулах зүйлийн цар хүрээ шүүхийн шинжлэн судлах боломжоос хэтэрсэн гэж үзвэл захиргааны байгууллагаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл захиргааны актыг зургаан сар хүртэл хугацаагаар түдгэлзүүлэх”-ээр заасан нь энэ тохиолдолд хэрэглэх боломжтой, уг заалтыг баримтлан маргаан бүхий актыг 6 сарын хугацаагаар түдгэлзүүлэх нь зүйтэй гэж үзлээ.

          Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.2, 120 дугаар зүйлийн 120.3 дахь хэсгийг удирдлага болгон ТОГТООХ нь:

          1. Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн 2026 оны 07 дугаар сарын 02-ны өдрийн 655 дугаар шийдвэрийн удирдлага болгосон хуулийн заалтыг 106.3.11 гэж, Тогтоох хэсгийн 1 дэх заалтыг “Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 8 дугаар зүйлийн 8.1.1, 12 дугаар зүйлийн 12.1.2, Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.2 дахь хэсэгт заасныг баримтлан Татварын хэлтсийн татварын улсын байцаагч Д.Х, Х.А нарын 2024 оны 12 дугаар сарын 31-ний өдрийн НА-************ дугаар татварын нөхөн ногдуулалтын актыг хариуцагч захиргааны байгууллагаас дахин шинэ акт гаргах хүртэл зургаан сарын хугацаагаар түдгэлзүүлсүгэй” гэж тус тус өөрчилж,

          2.  Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 107 дугаар зүйлийн 107.6-д зааснаар шүүхээс тогтоосон хугацаанд захиргааны байгууллагаас шинэ акт гаргаагүй тохиолдолд маргаан бүхий захиргааны актыг хүчингүй болгохыг дурдсугай” гэсэн 2 дахь заалтыг нэмж, 2 дахь заалтын дугаарыг 3 болгож, тогтоох хэсгийн бусад заалтыг хэвээр үлдээж, хариуцагчийн давж заалдах гомдлын зарим хэсгийг хангасугай.

          3. Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.2, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 41.1.3-т тус тус заасныг баримтлан хариуцагч нь давж заалдах гомдол гаргахдаа улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлөгдсөн болохыг дурдсугай.

          Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 119 дүгээр зүйлийн 119.5 дахь хэсэгт зааснаар шүүхийн хууль хэрэглээний зөрүүг арилгах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой зөрчил гаргасан нь шүүхийн шийдвэрт нөлөөлсөн, хуулийг Улсын дээд шүүхийн тогтоол, тайлбараас өөрөөр хэрэглэсэн, эрх зүйн шинэ ойлголт, эсхүл хууль хэрэглээг тогтооход зарчмын хувьд нийтлэг ач холбогдолтой гэж хэргийн оролцогч нар үзвэл магадлалыг гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор Улсын Дээд шүүхийн Захиргааны хэргийн танхимд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй.

 

 

 

 

                        ШҮҮГЧ                                                          Г.БИЛГҮҮН

                  ШҮҮГЧ                                                          С.МӨНХЖАРГАЛ

                                    ШҮҮГЧ                                                          Б.ТУНГАЛАГСАЙХАН